Кіріспе

Ирланд мифологиясындағы кейіпкер, Ку Кулайнннің ұлы. Конла немесе Конлаох – Ирландия мифологиясының Ольстер циклындағы кейіпкер, Ольстер чемпионы Ку Кулайнн мен шотланд жауынгер әйелі Айфтың ұлы. Ол Шотландияда анасымен жеке тәрбиеленді. Ол "Тәуін Бо Куаилнге" дастанына дейінгі "Айфтың жалғыз ұлының трагикалық өлімі" ("Aided Óenfhir Aífe") әңгімесінде кездеседі.

Әңгіме

Конла – Ку Хулайнн мен Айфе Ардгеймнің ұлы, бұл мәтінде оның мұғалімі Скатханың қарындасы ретінде таныстырылады. Ирландияға қайту үшін аттанған Ку Хулайнн Айфеге алтын саусақ жүзі сақинасын сыйлайды. Ол оған үш геас немесе тыйым қояды: Конла саяхатын бастағаннан кейін артқа қайта немесе бұрыла алмайды, ол ешқандай шақырудан бас тартпауы керек және есімді ешкімге айтпауы керек. Конла жауынгерлік тәжірибелерін орындау үшін Трахт-Эисиге жағаға шығады. Олайдтар оны байқап, жауынгерлік шеберлігін мойындайды, ал Конхобар осындай дағдыға ие жас жігіттерді өсіретін елде «Олайдтарды тозаңға айналдыратын» жауынгерлер болуы керек дейді. Олар Кондере, Ехудың ұлын оны қарсы алуға жібереді, Кондере Конладан аты мен тегін сұрайды, бірақ ол оны айтудан бас тартады. Содан кейін Кондере Конланы құрметпен қарсы алып, жауынгерлік шеберлігін мақтап, Олайдтармен кездесуге шақырады. Бірақ Конла Олайдтар онымен жеке немесе топтап күресуге дайын ба деп сұрайды, Кондереге оның күресуге лайық еместігін айтады. Кондере Олайдтарға оралады, ал Коналл Сернах Конламен кездесуге шығады: «Мен тірі болғанда Олайдтарды ұятқа қалдырмаймын», – дейді. Конла сары жұлдыздан тас лақтырып Коналлды құлатады, одан кейін оны қарусыздандырады. Коналл Олайдтардың қалғандарына ұялып қайтады. Сосын Ку Хулайнн Конлаға жақындайды, бірақ оның әйелі Эмер онымен күресуге тыйым салады, баланы «Айфенің жалғыз ұлы Конла» деп таниды. Ку Хулайнн оны сөкпейді, «қаһармандық істер әйелдің көмегімен жасалмайды» дейді, және Олайд үшін ол кім болса да кез келген басқыншымен күреседі. Ол Конладан өзін таныстыруын сұрайды, егер ол жауап бермесе, өлгенін ескертеді, бірақ Конла бас тартады. Олар суда күреседі, Конла басымдық алады, бірақ Ку Хулайнн Скатханың өзіне ғана үйреткен қару – ге болганы қолданады, және Конла жараланып қайтыс болады. Ку Хулайнн Конланы жағаға алып шығады және оны Олайдтарға ұлы ретінде таныстырады. Конла әкесімен қоштасып, өлер алдында Олайдтың әр батырымен сәлемдеседі. Оны жоқтап, қабіріне белгі қойылады, «содан кейін үш күн бойы Олайдтың малдарының бірде-бір бұзауы тірі қалмады».

Нұсқалар мен күн

"Айфе Оенфирінің қаһарманы" атты екі нұсқасы бар. Ең ертесі – Леканның сары кітабында сақталған ежелгі ирланд мәтіні, ол ең танымал нұсқа және жоғарыда айтылған оқиғаның бастауы болып табылады. Ол 9 немесе 10 ғасырға датыланады. ТКД 1336-да жауапкершілік және өтемақы туралы құқықтық түсіндірмелермен қоса берілген кейінгі нұсқа да бар. Оқиғаның нұсқалары Лехтан Оенфир Айфедің dinnsenchas, Джеффри Китингтің "Ирландия тарихы" және "Oidheadh Chonlaoich" атты ерте заманғы ирланд нұсқасында да кездеседі. Конла туралы әңгіме басқа дәстүрлердегі оқиғалармен көптеген маңызды ұқсастықтарды бөліседі. Мысалы, грек мифологиясындағы Тесей де заңсыз туған және алыс жерде анасымен өсірілген батыр. Ол өзінің белгісіз әкесімен шамалас болғанда, одан қалған белгілі бір нышандарды алып, өз құқығын талап етуге шығады. Одан кейін ол әкесі Эгеймен кездесіп, танылғанға дейін бірқатар қарсыластармен күреседі. Оқиғада әкесін білмейтін ұл кейінірек Минотаврды өлтіргеннен кейін Критке оралғанда пайда болады, ал өзін ашпауы әкесінің өліміне себеп болады. Сондай-ақ, жоғалған грек эпосы "Телегония" мен ата мен баланың күресінде ұқсастықтар бар. "Проклдің хрестоматиясында" сақталған оның қысқаша мазмұнында ұрыста ұлы емес, танылмаған әкесі қаза табады. Әкесін іздеген Телегон, шетелдегі әйелден (сыйқыршы Киркеден) туған, өз әкесінің жеріне жат адам ретінде саяхаттағаннан кейін, Одиссеймен қатысып, оны қаза қылды. Эдвард Петит атап өткендей, бұл теңіз құбыжығының сүйегінен жасалған, Кухулиннің өлімге әкелетін Гае Булг қаруының шабыты болуы мүмкін, оның ұшына шағаланың улағыш тікені орнатылған. Одиссей өліп жатқанда, ол мен Телегон бір-бірін таниды, және бұл жағдайда ұлы Телегон қатесіне өкінеді. Бұл оқиға Иран эпосы "Шахнамеден" алынған Ростам мен Сохрабтың 10 ғасырлық әңгімесіне де ұқсас: әкесі ұлын білмейтін, ұлы қаза тапқан күрес, зергерлік нышан және кейбір нұсқаларда соңғы шара ретінде уланған қарудың қолданылуы. Бұл, өз кезегінде, Үнді эпостық дәстүрінің "Махабхарата" бөлігіндегі Арджунаның ұлы Бабрувахананың оқиғасынан шыққан болуы мүмкін, онда әкесі ұлын білмейтін дуэль, асыл тастар, Пашупатра деп аталатын құдайлық қарудың қолданылуы, оған қарсы тұру мүмкін емес және оны кішігірім жауларға қарсы қолдануға болмайды, сондай-ақ осы екі оқиғаға тән жылқы элементі бар.

Әдебиетте

Конланың әкесінің қолынан қаза табу оқиғасы У. Б. Йейтстің 1892 жылы жарық көрген "Cuchulain's Fight with the Sea" поэмасында айтылады. Поэтикалық қайта баяндау түпнұсқа мифтен бірнеше тұрғысынан өзгешеленеді, оның ішінде Конла Айфе емес, Эмердің ұлы ретінде бейнеленеді.