Кіріспе

Лангедок-Руссильон (lɑ̃ɡ(ə)dɔk ʁusijɔ̃) – Францияның бұрынғы әкімшілік аймағы. 2016 жылдың 1 қаңтарында ол Миди-Пирене аймағымен бірігіп, Окситания аймағын құрады. Ол бес департаменттен тұрады және солтүстік жағынан Прованс-Альп-Кот-д’Азур, Рона-Альп, Овернь, Миди-Пирене, ал оңтүстік жағынан Испания, Андорра және Жерорта теңізімен шектесетін еді. Бұл Франция материгінің ең оңтүстік аймағы болды.

Топонимика

Лангедок-Руссильон провинциясы атауының бірінші бөлігі француз тіліндегі langue d'oc ("оқ тілі") деген сөзден шыққан, сонымен қатар бұл тарихи аймақ. Францияның оңтүстігінде "иә" деген сөзді білдіру үшін окситан тіліндегі "oc" сөзі қолданылған. 16 ғасырға дейін Францияның орталық аймағы Лангедоил деп аталған, онда ескі француз тілінде "иә" деген сөз "oil" болған, кейіннен ол "oui" деп өзгерген. Бұл ескі жер атаулары окситан және ескі француз тілдерінің таралу аймақтарын көрсетеді. 1539 жылы Виллерс-Коттерец жарлығы француз тілін ресми мемлекеттік тіл деп жариялады. Руссильон – орта ғасырлық Руссильон графтығының атауы.

Тарих

Біздің заманымыздан бұрынғы III ғасырдың соңында кельт халқы Рона мен Гаронна арасындағы аймақта, Севеннен Пиренейге дейін қоныстанды. Олардың астаналары Тулуза және Ним қалалары болды. Б.з.б. 1-ғасырда олар римдіктермен келісім жасасты. Нарбон провинцияны тыныштандыру үшін б.з.б. 118 жылы құрылды және Нарбонайздың астанасы болды. V ғасырдың басында вандалдар провинцияға шапқындады, содан кейін вестготтар қоныстанды. Нарбон аймағы, Иберия түбегі сияқты, 719 (Нарбон қоршауы (719) [fr]) және 725 (Каркассон мен Нимнің құлауы) жылдары маврлар басып алғанға дейін вестготтардың билігінде болды. Содан кейін Нарбон шамамен қырық жыл бойы вали басқарған бес провинцияның бірінің астанасы болды. Бұл аймақты Пэпин Ұсқын басып алды (Нарбонның құлауы 759 жылы), оны Готия маркизаты етіп, 778 жылы құрылған Аквитания патшалығына қосты. Бұл кең аумақ Ронаның оңтүстігінен Атлантикаға дейін созылды және 781 жылы Ұлы Карл оны ұлы Людовикке мұра етіп берді. Ал Төменгі Лангедок Тренкавел әулетінің және олардың қарсыластары Тулуза графтарының билігіне өтті. Реймонд IV (1042–1115) неке арқылы Руерг, Ним, Нарбон, Гевадан, Агде, Безиер және Узес графтықтарын қосып, мемлекетін кеңейту арқылы бірігу мақсатына жетті. Катаризмға қарсы күрес және Альбигендік крест жорығы Тулуза графтары әулетінің құрылуына әкелді. Провинция 1271 жылы Франция Корольдігіне қосылды, бірақ Монпелье Барселона үйінің, содан кейін Майорканың ықпалында қалды және 1349 жылға дейін Франция Корольдігіне қосылмады. Осыдан корольдік Лангедок туды, ол француз революциясына дейін сақталды. 1258 жылғы Корбейль шарты аймақтың оңтүстік аумақтарымен бөлінуін растады. Корбиерлер Франция Корольдігі мен Арагон тажының Каталония князьдығы арасындағы шекараны құрады. 1659 жылы Пиреней шарты нәтижесінде Руссильон және Солтүстік Сердания Франция Корольдігіне қосылды.

Халық саны

Бұл аймақ Франциядағы ең жоғары демографиялық өсімді бастан өткізіп жатыр және 2030 жылға қарай 3,3 миллионға жуық тұрғыны болуы мүмкін, бұл 2000 жылмен салыстырғанда 36%-ға артық. Бұл өсімнің басты себебі ішкі көші-қон, ал табиғи өсім деңгейі төмен. Пиреней-Ориенталь департаментінде 75 жастан асқан адамдардың үлесі ең жоғары (12,10%). Гард және Эро департаменттері ең "жас" департаменттер болып табылады, бірақ алдағы жылдары олардың халқы қартайып, жасы ұлғаяды деп күтілуде. 2020 жылға қарай аймақ бойынша 75 жастан асқан адамдардың саны 12%-ға өседі деп болжануда.

Дін

Католицизм аймақтағы ең көп таралған дін, әсіресе тарихи ескерткіштер мен қауымдастықтар тұрғысынан. Монпелье шіркеу провинциясы әкімшілік аймақпен шектеседі. Аймақта 16 кафедралық собор бар (Агде, Алес, Алет, Безиер, Каркассон, Эльна, Лодев, Магелон, Менде, Монпелье, Нарбонна, Ним, Перпиньян, Сен-Папуль, Сен-Понс-де-Томиер, Узес). Протестантизм аймақта кең таралған, әсіресе Севеннің гугенот бекінісінде. Біріккен протестант шіркеуінің Севен-Лангедок-Руссильон аймағына Гард, Лозер, Эро, Од, Пиреней-Ориенталь департаменттері, сондай-ақ Авейронның шығыс бөлігі кіреді. Бұл аймақ протестант халқының саны бойынша маңызды (шамамен 20 000 отбасы), бірақ Францияның Біріккен протестант шіркеуінің ең шағын аймақтарының бірі. Монпельелік Вильгельм V-нің өсиетінде яһудилер туралы айтылған. Ислам да сол кезде таралған. Катаризм 12 ғасырдың ортасында Од аймағында пайда болды.

Саясат

2004 жылдың наурыз айында өткен аймақтық сайлауда Монпелье қаласының социалистік мэрі Жорж Фреше оңшыл орталық президентінен жеңіске жетті. Осыдан кейін Жорж Фреше аймақты және оның институттарын толыққанды жаңартуға кірісті. Аймақтың туы, онда Лангедоктің кресті және Руссильон туы (Сеньера) бейнеленген, ескі провинцияларға сілтеме жасамайтын жаңа тумен ауыстырылды. Тек Лангедок пен бұрынғы Арагон тажын құраған аумақтардың түстері (қызыл және сары) сақталды. Жорж Фреше аймақтың атын да өзгерткісі келді, оның екіұштылығын (Лангедок пен Руссильон) жою және бірлігін нығайту мақсатында. Сондықтан ол аймақты Септимания деп атауды ұсынды. Септимания – римдіктердің Рим империясының соңында қазіргі Лангедок-Руссильон аймағына (Руссильонды қоса алғанда, бірақ Геваданды емес) сай келетін жағалау аймағы үшін берген атауы. Бұл атау ерте орта ғасырларда қолданылған, бірақ 9 ғасырдан бері қолданыстан шығып, француз халқына беймәлім болды. Халықтың күшті қарсылығы Жорж Фрешені өз идеясынан бас тартуға мәжбүр етті. Ол бұл идеяға сенетінін, бірақ мандатсыз оны іске асыра алмайтынын мәлімдеді. Руссильондағы каталон ұлтшылдары Пиреней-Ориенталь департаментінің Лангедок-Руссильоннан бөлініп, Каталония Норд (Солтүстік Каталония) деген атаумен өз алдына аймақ болуын қалайды. Бұл аймақ Паисос Каталонияның (Каталон елдерінің) құрамына кіруі тиіс, ол жаңа мемлекет құруды көздейді. Алайда, бұл идея халықтың аз қолдауын ғана тапты. Екінші жағынан, Лангедок-Руссильон және Миди-Пирене аймақтарын біріктіріп, ескі Лангедок провинциясын қайта біріктіру және ірі аймақ құруды қолдайтындар да бар. Жорж Фреше өзінің «Септимания» идеясымен мұндай жоспарларды қолдамайды деп болжануда. Бірақ Безиер, Нарбон және әсіресе Ним қалаларының саяси лидерлері, Монпельеге қарсы болғандықтарынан, мұндай бірігуді қолдауы мүмкін. Олар Монпелье қаласының Лангедок-Руссильонның астанасы болып таңдалғанын және үстемдік саясатын жүргізеді деп айыптайды.

Тіл

ХХ ғасырға дейін Лангедок аймағында окситан, ал Руссильонда каталан тілінде сөйленген. Екеуі де француз тілінің ықпалына түсті. 2004 жылы Каталония үкіметі жүргізген зерттеу көрсеткендей, Руссильондағы 15 жастан асқан ересектердің 65%-ы каталан тілін түсінеді, ал 37%-ы оны сөйлей алатынын айтты. Соңғы жылдары екі тілді қайта жаңғыртуға бағытталған әрекеттер жасалып жатыр, оның ішінде "La Bressola" мектептері арқылы каталан тілінде білім беру ұсынылып келеді.

Музыка

Амир де Пегильхан, Жиро де Борнель және Бертран де Борн жоғарғы орта ғасырларда трубадур шығармашылығына зор әсер етті. Трубадур дәстүрі осы аймақта туған деп есептеледі. Романтикалық музыка композиторы Деодат де Северак осы аймақта дүниеге келді және Парижде білім алғаннан кейін, композиция жазу үшін аймаққа қайтып келді. Ол өзінің шығармаларында осы жерге тән музыканы пайдалануға тырысты.

Шарап

Лангедок-Руссильон аймағы жүзімдіктерге толы, олар Бордо аймағындағы жүзімдіктердің жалпы ауданынан үш есе астам, және бұл аймақ бірнеше ғасыр бойы маңызды шарап өндіру орталығы болып келді. Жүзімдер Францияның оңтүстігінде плиоцен кезеңінен бері, тіпті *Homo sapiens*-тің пайда болуына дейін өскен деп есептеледі. Галлиядағы алғашқы жүзімдіктер Безиер және Нарбон қалаларының маңында дамыды. Жерорта теңізінің климаты және құмды топырақтан қалың сазға дейін кездесетін кең аумақ шарап өндіруге өте қолайлы болды, және 20-шы ғасырда әлемдегі шараптың оннан бірі осы аймақта өндірілген деп есептеледі (Robinson 1999:395). Осы үлкен көлемге қарамастан, аймақтың маңыздылығы ғылыми басылымдар мен коммерциялық журналдарда жиі назардан тыс қалды, себебі 1980-жылдарға дейін өндірілген шараптың көп бөлігі бақыланатын атаулармен жіктемелген жоқ (Joseph 2005:190). Роберт Скалли және Джеймс Херрик сияқты бірнеше кәсіпкерлер аймақтың түрін түбегейлі өзгертті, коммерциялық жағынан тиімді жүзім сорттарын отырғызып, жаңа AOC жіктемелерін енгізуді қолға алды. AOC жүйесінің тамыры 15-шы ғасырға дейін барып жетеді, бірақ Лангедок-Руссильонда Cabardès сияқты кейбір атаулар 1999 жылдан бері ғана заңмен бекітілген (Joseph 2005:190). Аймақ Еуропалық Одақтың шараптың артық өндірісінен туындаған, «шарап көлі» деп аталатын мәселесіне ең үлкен үлес қосады. Лангедок-Руссильон аймағы өнімдерін, әсіресе шарапты, таңдаулы сату үшін таңбаны қабылдады. 2006 жылы қабылданған «Sud de France» (Оңтүстік Франция) таңбасы, Апелляция жүйесімен таныс емес шетелдік тұтынушыларға ЛР аймағында өндірілген шарапты тануға көмектеседі, бірақ бұл таңба басқа өнімдерге де қолданылады, мысалы, ірімшік, зәйтүн майы және пирогтар.

Спорт

Лангедок-Руссильон 1930 жылдары спорт Францияға енгізілген кезден бастап регби лигасының маңызды орталығы болып келді. Аймақта AS Béziers Hérault, RC Narbonne және USA Perpignan регби одағы командалары да орналасқан. Аймақтан белгілі ойыншылар кеткеннен кейін оның танымалдылығы азайды. Монпельеде 1974 жылы құрылған және Францияның жоғары дивизионы – 1-лигада ойнайтын «Монпелье ХСК» клубы бар. Олар 2011/12 маусымынан кейін Франция чемпионатында жеңіске жетті. Үйдегі ойындар 31 250 көрерменге арналған «Ла Моссон» стадионында өтеді, стадион орналасқан ауданның атымен аталған. Ол 1998 жылы салынған.

Суретшілер

Альберт Дюбо (1905–1976) Монпельедегі Көркемсурет мектебінде оқыды және көптеген ұлттық газеттерге суретші болды, кейін плакаттар мен дизайнмен айналысты. Ол Монпелье мен Палавас-ле-Флот арасындағы шағын пойызды жиі пародиалады, оның есімімен аталған мұражай сол жерде орналасқан.