Кіріспе

Ұлттық миф – ұлттың өткені туралы шабыттандыратын әңгіме немесе оқиға. Мұндай мифтер көбінесе маңызды ұлттық символдар ретінде танылып, ұлттық құндылықтар жиынтығын бекітеді. Ұлттық миф ұлттық эпос түрінде болуы мүмкін, немесе азаматтық дінге енгізілуі де мүмкін. Бір ұлтқа қатысты аңыздар жиынтығы грекше "миф" деген мағына беретін "ұлттық мифос" деп аталуы мүмкін. Ұлттық миф – ұлтқа адал болу үшін мифологиялық, символдық және құрметті деңгейге көтерілген аңыз немесе құрастырылған әңгіме. Көптеген ұлттардың ұлттық фольклорында отаршылдыққа қарсы күрес, тәуелсіздік немесе бірігу соғысын қамтитын негіргі миф болады. Көп жағдайда ұлттық мифтің мағынасы халықтың әртүрлі топтары арасында пікір тудыруы мүмкін. Кейбір елдерде ұлттық миф рухани сипатта болып, ұлтты құдайдың, бірнеше құдайдың, құдайлардың иелігіндегі басшылардың немесе басқа да табиғаттан тыс күштердің құрғандығы туралы әңгімелерден тұруы мүмкін. Ұлттық мифтер көбінесе мемлекеттік үгіт-насихат мақсатында ғана пайда болады. Тоталитарлық диктатураларда, мысалы, басшыға құдайға ұқсап, жоғары билікке ие болып көрінуі үшін мифтік тарих сыйлық ретінде берілуі мүмкін (сонымен қатар, жеке басының қадірленуі де қарастырылады). Либералды режимдерде олар азаматтық ізгілік пен өзінен бұрынғысын қоюға немесе үстем топтардың билігін нығайтуға және олардың билігін заңдыландыруға ықпал етуі мүмкін.

Ұлттық сәйкестік

Ұлттық сананың ұғымы мифтермен ажырасып тұрады. Ұлтшылдық этникалық үзеділіктің ядросында мифтердің жиынтығы жатыр. Кейбір ғалымдар ұлттық сананың, құрастырылған тарихтармен қолдау көрсетілген, ұлттық қозғалыстар мен ұлттық идеологиялар пайда болғаннан кейін ғана қалыптасқанын айтады. Барлық қазіргі заманғы ұлттық саналардың алдында ұлтшылдық қозғалыстар болды. "Ұлт" термині орта ғасырларда қолданылғанмен, көбінесе этникалық мағынада қолданылып, мемлекетке сирек сілтеме жасады. Ұлтшылдық дәуірінде ол ұлттық мемлекеттер құруға бағытталған күш-жігермен байланысты болды. Ұлттық мифтер ұлттық сананы нығайтады. Олар – ұлт құрудың маңызды құралы, оны түрлі ұлттар арасындағы айырмашылықтарды күшейту арқылы іске асыруға болады. Олар басқа ұлттардың қауіпті екенін жоғарылатып көрсету арқылы және соғыстың салдарына немқұрайлы қарау арқылы қақтығыстарға себеп болуы мүмкін.

Тарату

Ұлттық аңыздар ұлттық зиялылар жасап, таратуы мүмкін, және олар этностық сияқты демографиялық негізде саяси жұмылдыру құралы ретінде қолданылуы мүмкін. Олар нақты оқиғаларды әдейілеп үлкейтіп көрсетуі, маңызды тарихи бұлжауларды жіберуі, немесе дәлелсіз мәліметтерді қосуы мүмкін. Сонымен қатар, ұлттық аңыз – әдеби ойдан туған, шындық ретінде қабылдамайтын әңгіме болуы да мүмкін.

Мифопоэзиялық әдістер

Дәстүрлі миф жасау көбінесе әдеби әңгімешілерге, әсіресе эпикалық ақындарға тәуелді болды. Ежелгі грек мәдениеті Гомердің Иониялық «Илиадасын» өзінің теориялық біртүтастығын негіздеу үшін қабылдады, ал Вергилий (б.з.д. 70–19) ұзақ азамат соғыстарынан кейін Рим әлемінің саяси жаңаруы мен қайта бірігуін қолдау үшін «Энеиданы» жазды. Ортағасырлық жазушылардың буындары (өлең және прозада) Британияның Артур жөніндегі аңыздарына үлес қосты, британдық кельт материалдарын пайдаланып, оны ағылшын ұлтшылдығының ортақ құндылығына айналдырды. Камоэнс (шамамен 1524–1580) Макаода Португалияның ұлттық поэзиялық эпосы – «Лузиадаларды» жазды. Вольтер француз мифологиялық тарихы үшін «Анриада» (1723) арқылы ұқсас жұмыс жасауға тырысты. Вагнер операсы неміс ұлттық ынтасын күшейтті.

Басқа әдістер

Қазіргі заманғы ұлттық мифтерді таратушылар көбінесе бұқаралық ақпарат құралдары арқылы халыққа тікелей үндеуге тырысады. Француз памфлетшілері 1790 жылдары «Бостандық, теңдік және бауырластық» идеяларын таратып, ал американдық журналистер, саясаткерлер мен ғалымдар «Ашық тағдыр», «Шекара» немесе «Демократияның қару-жарағы» сияқты мифтік бейнелерді танымал етті. Пролетариат диктатурасын жақтаған социалистер «Қытай ерекшелігімен социализм» және «Ким Ир Сеннің ілімі» сияқты ұлттық рухта тартымды ұрандарды пайдаланып, оларды насихаттады.

Ұлттық аңыздар

Ұлттық идеология екі аңызбен байланысты: мәңгілік ұлт аңызы, қоғамның тұрақтылығын көрсететін, және ортақ ата-тектің аңызы. Бұл әртүрлі елдер мен топтардың ұлттық аңыздарында көрініс береді. Калевала – 19 ғасырда Элиас Лённроттың Карелия және фин халықтарының ауызша фольклоры мен мифологиясынан жинаған эпикалық поэзиясы. Калевала Карелия мен Финляндияның ұлттық эпосы саналады. Ол Жердің жаратылуы туралы эпикалық әңгімені баяндайды, Калевала жерінің Väinölä және Pohjola жерінің халықтары арасындағы келіспеушіліктер мен кек алу сапарларын, олардың басты кейіпкерлерін және қарсыластарын, сондай-ақ эпикалық мифтік байлықты жасау машинасы Сампоның құрылысын және тонауын сипаттайды. Калевала фин ұлттық санасының қалыптасуына және Финляндия тілінің күресінің күшеюіне, нәтижесінде 1917 жылы Ресейден тәуелсіздік алуға ықпал етті. Грек мифологиясына сәйкес, эллиндер Хеленнен тараған. Ол Девкалионның (немесе Зевстің) және Пирраның баласы, үш ұлының әкесі – Дорус, Ксут және Эолус, грек халықтарының атасы. Исландия сагалары, отбасылық сагалар деп те аталады, исланд сагаларының бір түрі. Олар негізінен 9-шы, 10-шы және 11-ші ғасырларда Исландияда болған тарихи оқиғаларға негізделген прозалық әңгімелер. Олар ежелгі скандинав тілінің батыс диалектісі – ескі исланд тілінде жазылған. Олар исланд әдебиетінің ең танымал үлгілері. Олар тарихқа, әсіресе шежіре мен отбасы тарихына бағытталған. Олар Исландияның алғашқы қоныс аударушыларының ұрпақтарының қоғамдарында туындаған күрес пен жанжалдарды көрсетеді. Исландия сагалары ортағасырлық скандинавиялық қоғамдар мен мемлекеттер туралы құнды және бірегей тарихи дереккөздер болып табылады, әсіресе христиан дінінен бұрынғы мәдениет пен батырлар дәуірі туралы. Жапон мифологиясында Император Джимму – Жапонияның алғашқы императоры. Ол Нихон Шоки мен Кодзикиде сипатталған. Оның билікке көтерілуі б.з.д. 660 жылға дәлелденген. Ол күн құдайы Аматерасудың немересі Ниниги және дауыл құдайы Сусанооның ұрпағы деп есептеледі. Ол Сето ішкі теңізінің жанындағы Хюгадан әскери жорық бастады, Яматоны басып алды және оны өзінің билік орталығы ретінде бекітті. Қазіргі Жапонияда Император Джиммудың патшалыққа көтерілуі 11 ақпан күні Ұлттық негіздер күні ретінде атап өтіледі. Джиммуның болғанына дәлел жоқ. Алайда, Кофун кезеңінде Миядзаки префектурасының маңында қуатты династия болған деген жорамал бар. Бірінші Корея патшалығын 2333 ж.б.д. Годжосонның құдайы патшасы Дангун құрған деседі. Дангун "жұмақтың немересі" және "аюдың баласы" деп есептеледі. Дангун аңызының ең ерте жазылған нұсқасы 13 ғасырдағы Самгук Юсада кездеседі, онда Қытайдың Вэй кітабы мен Кореяның жоғалған тарихи жазбасы Гоги сілтеме жасалған; Қытайдың Вэй кітабында тиісті жазба жоқ екені расталды. Дангунға табынумен байланысты шамамен он жеті діни топ бар. Фан корольдігі – Доломит тауларындағы ладин халқының ұлттық эпосы және ладин әдебиетінің ең маңызды бөлігі. Бастапқыда ауызша беріліп келген эпикалық цикл, бүгінде ол 1932 жылы Доломитенсагенде жиналған Карл Феликс Вольфтың еңбегі арқылы белгілі. Бұл аңыз Оңтүстік Тироль сагаларының үлкен жиынтығының бір бөлігі, оның басты кейіпкерлері – Фандер. Косово мифы – Сербияның Косово шайқасына (1389) байланысты оқиғалар туралы аңыздарға негізделген ұлттық миф. Бұл серб фольклоры мен әдеби дәстүрінің тақырыбы болды және ауызша эпостық поэзия мен гуслар өлеңдерімен дамытылды. Аңыздың түпкілікті нысаны шайқастан кейін бірден қалыптаспаған, әртүрлі авторлардан әртүрлі нұсқаларға айналды. Қазіргі заманғы түрінде ол 19 ғасырдағы Сербияда пайда болды және қазіргі Сербияның ұлттық санасы мен саясатының маңызды құрамдас бөлігі болды. Артур патша – Ұлыбританияны біріктірген, батыс Еуропадағы рыцарлық туралы ортағасырлық түсініктердің негізін қалаған және кейін ортақ британдық өзіндік ерекшеліктерді қалыптастыруда маңызды рөл атқарған аңызға айналған ақсүйек патша. "Бас нәсіл" – нацистік идеологияның жалған ғылыми нәсілдік теорияларын насихаттаушы үгіт-насихаттау құралы. Ол этникалық немістердің жоғары арий немесе скандинав нәсіліне жататынын, басқа да антисемит мифтерімен (арқасына пышақ қадау сияқты) біріктіріп, нәтижесінде нацистік Германияның құрылуына және Еуропаны жаулап алуына ("тұру кеңістігі" үшін) және Холокостқа, оның мифологиялық қауіптер мен төмен нәсілдерді геноцидке ұшыратуына әкелді, олардың ішінде еврейлер басты орын алды. Ваитангі шарты – Жаңа Зеландия тарихында, конституциясында және ұлттық мифологиясында маңызды құжат. Ол Жаңа Зеландиядағы маори халқына қатысты үкіметтердің және халықтың қарым-қатынасында маңызды рөл атқарды, бұл 20 ғасырдың соңынан бері айқын байқалады. Шарты халықаралық құқықта танылған шарт емес, тек әртүрлі заңдарда мойындалғанда ғана заңдық күші бар келісім. Ол 6 ақпан 1840 ж. Ұлыбритания тажының консулы капитан Уильям Хобсон және Жаңа Зеландияның Солтүстік аралының маори вождьтары (рангатира) қол қойды. Купе – маори ауызша тарихына сәйкес, Жаңа Зеландияны бірінші ашқан полинезиялық саяхатшы. Купе тарихи тұлға болған болуы мүмкін, бірақ оны растау қиын. Оның Жаңа Зеландияға сапары полинезиялықтарға жердің белгілі болғанын қамтамасыз етті, сондықтан ол маори халқының пайда болуына жауапты. Уәде етілген жер – Ибрахимге (Авраам) және оның ұрпақтарына құдайдың бергені деп сенетін, Яһуди, Христиан, Ислам және басқа да діндердің Орта Шығыстағы жері. Уәде етілген жер туралы түсінік еврей діни мәтінінен, Торадан бастау алады. Тора еврейлердің қасиетті кітабы болып есептелсе, ол Исламда Таврат деп белгілі және Танахтың (Еврей Библиясы) алғашқы бес кітабы, Христиан Библиясының Ескі өсиетінің бір бөлігі. Уәде етілген жер туралы түсінік – 1948 жылы Израиль мемлекетін құрған еврей ұлттық қозғалысы, сионизмнің орталық ұлттық мифы.