Уолтер Крайслер: Автоөнеркәсіптің негізін қалаушы және әулет тарихы

Кіріспе

Американдық автомобиль өнеркәсібінің басшысы
оның ұлы, американдық өнер жинаушысы және мұражайға демекшілік жасаған адам

Уолтер Перси Крайслер (2 сәуір 1875 – 18 тамыз 1940) – американдық автомобиль өнеркәсібіндегі өнеркәсіптік дамудың алға басушысы, американдық автомобиль өнеркәсібінің басшысы және американдық «Крайслер» корпорациясын құрған және оған атын берген адам.

Ерте өмір

Крайслер Канзас штатының Уэмего қаласында Анна Мария Крайслер (туған есімі Брейман) мен Генри Крайслердің ұлы болып дүниеге келді. Ол Канзас штатының Эллис қаласында өсті, қазір оның балалық шағындағы үйі мұражай болып сақталған. Оның әкесі 1850 жылы Онтарио штатының Чатем қаласында туған және 1858 жылдан кейін АҚШ-қа көшіп келген. Крайслер – фримасон, ол Эллисте машина жасаушы және теміржол механигі болып жұмыс істеуден бастады. Ол Пенсильвания штатының Скрантон қаласындағы Халықаралық хат алмасу мектептерінен хат арқылы оқып, механикалық білім алды.

Шығу тегі

Уолтер Крайслердің әкесі Генри (Хэнк) Крайслер неміс және голланд тегінен шыққан канадалық болған. Ол Америка Азамат соғысының қатысушысы, Канзас Тынық мұхиты темір жолында және оның ізбасары Юнион Пацифик темір жолында локомотив жүргізуші болып жұмыс істеген. Уолтердің анасы Миссури штатының Рошпорт қаласында дүниеге келген, ол да неміс тегінен шыққан. Уолтер Крайслер өзінің қашық ата-бабаларына аса қызығушылық танытпаған; оның бірлескен авторы Бойден Спаркс бір генеалогиялық зерттеушінің «оның ата-бабаларының арасында теңізге саяхат жасайтын голландтық, капитан Ян Геррицен Ван Дальсен болғанын» хабарлағанын айтады, бірақ «сол туралы Уолтер Крайслер маған Джимми Дюрантепен келісетінін жеткізді: «Ата-бабалар? Менде миллиондаған бар!»». Дегенмен, ол әкесі Хэнк Крайслердің «Канадада туылған, Онтарио штатының Чатем қаласынан Канзас-Ситиге бес немесе алты жасында әкелінгенін» өмірбаянына жазуға дейін шежіре туралы ойланған. Оның ата-бабалары Чатем қаласын құрған; отбасылық тегі неміс болған; сегіз буын бұрын Америкаға Грейслер есімді неміс палатанат келген. Ол Рейн өзенінің жағасындағы Германиядан шығып, Голландияға, содан Англияға, ал соңында Плимуттан Нью-Йоркке кемемен аттанған протестанттардың бірі болған. Кейін басқа зерттеушілер оның ата-бабаларын толыққанды зерттеді. Карин Холлдың осы тақырыптағы монографиясы туыстық ағаштың 1672 жылы туған Иоганн Филипп Крейслерге дейін жететінін көрсетеді, ол 1709 жылы Германиядан Канадаға көшіп кеткен. Крайслердің ата-бабалары Рейнланд-Пфальц аймағындағы Гунтерсблум қаласынан шыққан. Оның отбасы Ескі Ұлт американдықтарына жатады.

Теміржолдағы мансабы

Крайслер Эллистегі теміржол шеберханаларында механик және теміржол машинисі болып жұмыс істеді. Содан кейін ол бірнеше жыл батысқа саяхаттап, түрлі теміржолдарда локомотив депосының механігі ретінде жұмыс істеді, клапанды реттеу жұмыстарында шебер екеніне белгілі болды. Крайслер жиі көшіп-қонып жүрді, алдымен 1897 жылы Канзас штатының Веллингтон қаласына, содан кейін екі аптаға Колорадо штатының Денвер қаласына, ал соңында Вайоминг штатының Шайенне қаласына. Оның кейбір көшіп-қонуларының себебі шаршаңқылық пен тез ашулану болды, бірақ оның саяхаттары теміржол саласындағы білімін кеңейтудің де бір жолы еді. Ол Тринидад (Колорадо штаты) қаласында шебер, инспектор, бөлім бас механігі және бас механик лауазымдарына дейін өсті. 1905 жылдан 1906 жылға дейін Крайслер Батыс Техас штатының Чайлдресс қаласында Форт-Уорт және Денвер теміржолында жұмыс істеді. Кейін ол Айова штатының Оелвейн қаласында тұрып жұмыс істеді, Чикаго Ұлы Батыс теміржолының бас шеберханаларында оған арналған шағын саябақ бар. Оның теміржол мансабының шыңы Пенсильвания штатының Питтсбург қаласында болды, онда ол Америка локомотив компаниясының (Alco) Аллегей локомотив құрастыру шеберханасының жұмыс менеджері болды. Питтсбургте жұмыс істеген кезде Крайслер Огайо өзенінің солтүстік жағындағы Питтсбургтен тыс алғашқы қала – Беллвью қаласында тұрды.

Автомобиль саласындағы мансап

Крайслердің автомобиль саласындағы мансабы 1911 жылы Alco компаниясының директоры болған банкир Джеймс Дж. Сторроумен кездесуге шақыру алғаннан кейін басталды. Сторроу одан автомобиль өндіру туралы ойланғанын сұрады. Крайслер бұл кезде бес жылдан астам уақыттан бері автомобильдерге қызығушылық танытып, оған зор қызығушылық білдірді. Сторроу Буик Мотор Компаниясының президенті Чарльз В. Нэшпен кездесуді ұйымдастырды, ол өндірістің шебер басшысын іздеп жүрген еді. Крайслер көптеген жылдар бойы теміржол саласындағы жұмысынан қатар кетіп, соңғы рет теміржолдан кетіп, Мичиган штатының Флинт қаласындағы Буикте өндіріс менеджері (өндіріске жауапты) болып жұмыс істеді. Ол өндіріс шығындарын азайтудың көптеген жолдарын тапты, мысалы, автомобильдің шассиін сол сапамен бояуды тоқтату. 1916 жылы 1908 жылы General Motors-ты құрған Уильям Дюрант, компанияны басып алған банкирлерден GM-ді қайтарып алды. Банкирлермен тығыз байланыста болған Крайслер Нью-Йоркте орналасқан Дюрантқа отставкасын берді. Дюрант бірден пойызбен Флинтке келді, Крайслерді Буик компаниясының басшысы қызметінде ұстап қалуға тырысты. Дюрант үш жыл бойы айына 10 000 доллар жалақы, әр жылдың соңында 500 000 доллар бонус немесе 500 000 доллар акция ұсынды. Сонымен қатар, Крайслер тікелей Дюрантқа есеп беретін болып, Буик ісіне ешкімнің араласуынсыз толық басшылық ететін еді. Крайслер Дюранттан ұсынысты қайталап беруін сұрады, ол да солай жасады. Крайслер бірден келісті. Крайслер үш жыл бойы Буик компаниясын табысты басқарды. Үш жылдық келісімшарты аяқталғаннан кейін көп ұзамай, ол 1919 жылы Буик компаниясының президенті лауазымынан кетті. Ол Дюранттың General Motors компаниясының болашағы туралы көзқарасымен келіспеді. Дюрант Крайслерге GM акциялары үшін 10 миллион доллар төледі. Крайслер 1911 жылы Буик компаниясында жылына 6000 доллар жалақымен (қазіргі шақта) жұмыс істей бастады және АҚШ-тың ең бай адамдарының бірі болды. GM Крайслерді Гарри Х. Басеттпен алмастырды, ол сол кезде Буик компаниясының еншілес компаниясы Weston Mott ось өндіруші компаниясының қатарында өскен еді. Содан кейін Крайслерді Огайо штатының Толедо қаласындағы Willys Overland Motor Company компаниясына салынған инвестицияларын жоғалтуы мүмкін екенін болжаған банкирлер шақырды. Ол екі жыл бойы жылына 1 миллион доллар жалақы талап етіп, оны алды, бұл сол кезде таңғажайып сома еді. 1921 жылы Джон Уиллистен бақылауды алуға жасаған сәтсіз әрекетінен кейін Крайслер Уиллистен кетіп, ахуалы нашарлаған Maxwell Motor Company компаниясының бақылау үлесіне ие болды. Крайслер Maxwell компаниясын кезең-кезеңмен жойып, оны 1925 жылы Мичиган штатының Детройт қаласында орналасқан өзінің жаңа компаниясы – Chrysler Corporation компаниясына біріктірді. Оның есімімен аталатын автомобиль компаниясынан басқа, Plymouth және DeSoto маркалары құрылды, ал 1928 жылы Крайслер Dodge Brothers компаниясын сатып алып, оны Dodge деп атады. Сол жылы ол Нью-Йорктегі 1930 жылы аяқталған Chrysler ғимаратының құрылысын қаржылады. Крайслер 1928 жылы Time журналының "Жыл адамы" атағына ие болды. 1967 жылы Автомобиль танымалдарының залына енгізілді.

Chrysler's automotive career began in 1911 when he received a summons to meet with James J. Storrow, a banker who was a director of Alco. Storrow asked him if he had given any thought to automobile manufacture. Chrysler had been an auto enthusiast for over five years by then, and was very interested. Storrow arranged a meeting with Charles W. Nash, then president of the Buick Motor Company, who was looking for a smart production chief. Chrysler, who had resigned from many railroading jobs over the years, made his final resignation from railroading to become works manager (in charge of production) at Buick in Flint, Michigan. He found many ways to reduce the costs of production, such as putting an end to finishing automobile undercarriages with the same luxurious quality of finish that the body warranted. In 1916, William C. Durant, who founded General Motors in 1908, had retaken GM from bankers who had taken over the company. Chrysler, who was closely tied to the bankers, submitted his resignation to Durant, then based in New York City. Durant took the first train to Flint to make an attempt to keep Chrysler at the helm of Buick. Durant made the then unheard of salary offer of $10,000 (equivalent to $ in ) a month for three years, with a $500,000 (equivalent to $ in ) bonus at the end of each year, or $500,000 (equivalent to $ in ) in stock. Additionally, Chrysler would report directly to Durant, and would have full run of Buick without interference from anyone. Apparently in shock, Chrysler asked Durant to repeat the offer, which he did. Chrysler immediately accepted. Chrysler ran Buick successfully for three more years. Not long after his three year contract was up, he resigned from his job as president of Buick in 1919. He did not agree with Durant's vision for the future of General Motors. Durant paid Chrysler $10 million (equivalent to $ in ) for his GM stock. Chrysler had started at Buick in 1911 for $6,000 a year (equivalent to $ in ), and left one of the richest men in the United States. GM replaced Chrysler with Harry H. Bassett a protege who had risen through the ranks at the Weston Mott axle manufacturing company, by then a subsidiary of Buick. Chrysler was then hired to attempt a turnaround by bankers who foresaw the loss of their investment in Willys Overland Motor Company in Toledo, Ohio. He demanded and received a salary of $1 million (equivalent to $ in ) a year for two years, an astonishing amount at that time. When Chrysler left Willys in 1921 after an unsuccessful attempt to wrestle control from John Willys, he acquired a controlling interest in the ailing Maxwell Motor Company. Chrysler phased out Maxwell and absorbed it into his new firm, the Chrysler Corporation, in Detroit, Michigan, in 1925. In addition to his namesake car company, Plymouth and DeSoto marques were created, and in 1928 Chrysler purchased Dodge Brothers and renamed it Dodge. The same year he financed the construction of the Chrysler Building in New York City, which was completed in 1930. Chrysler was named Time magazine's Man of the Year for 1928. He was inducted into the Automotive Hall of Fame in 1967.

Кейінгі жылдар

1923 жылы Крайслер Анри Уиллис Бенделден Нью-Йорк штатының Лонг-Айленд аймағындағы Кингс-Пойнтта су жағасында орналасқан мүлікті сатып алып, оны «Форкер Хаус» деп атады. 1941 жылдың желтоқсан айында бұл мүлік АҚШ үкіметінің Соғыс кемелер департаментіне сатылып, Америка Құрама Штаттарының Сауда флоты академиясының бөлігі ретінде «Уайли Холл» деп танылды. Крайслер Вирджиния штатының Уоррентон қаласында, «Вирджинияның жылқы елі» деп аталатын және Уоррентон аңшылығының отаны саналатын елдік мүлікті де салған. 1934 жылы ол Уоррентондағы танымал Fauquier White Sulphur Springs компаниясының курорты мен шипажайларын сатып алып, толыққанды қайта жаңартудан өткізді. 1953 жылы сатылған мүлік бүгінгі күнге дейін елдік клуб ретінде пайдаланылуда. Ол мұраға алған мүлігінде Уолтер П. Крайслер кіші «Солтүстік Уэльс» атты тұқымдық жылқы шаруашылығын құрды, мақсаты – таза қанды жылқы өсіру. Крайслер кіші өзінің досы Альфред Гвинн Вандербильт кіші кіретін консорциумның мүшесі болды, ол 1940 жылы Аға Хан III-тен 1935 жылғы Англияның үш жүлдесінің жеңімпазы – Бахрамды сатып алды. Бахрам Мэриленд штатындағы Вандербильттің «Сагамор» фермасында тұқымдық жұмыс істеді, содан кейін Крайслер кішінің «Солтүстік Уэльс» шаруашылығына әкелінді. Крайслер 1936 жылдың көктемінде 61 жасқа толды және компанияның күнделікті басқару ісінен қол үзді. Екі жылдан кейін оның әйелі 58 жасында қайтыс болды, ал балалық шағынан бергі сүйіктісінен айрылған Крайслерге инсульт оқшаулады. Оның бұрынғы зор денсаулығы ешқашан қалпына келмеді, ол 1940 жылдың тамызында Нью-Йорк штатының Кингс-Пойнт қаласындағы «Форкер Хаус» үйінде ми қан кетуінен көз жұмды. Ол Нью-Йорктегі «Слипи-Холлоу» зиратында жерленді.