Кіріспе

Славян мифологиясы мен фольклорында от құсы (жар пти́ца; жар пти́ця, zhar ptytsia; Жар птица; Żar ptak, сирек ptak żar;;) – алыс елден келген, сиқырлы және болашақты болжайтын, жарқыраған немесе өртеуші құс. Ол оны ұстаған адамға нығмет әкелумен қатар, жамандық пен қасіреттің хабаршысы да болып саналады.

Сипаттама

Александр Афанасьев жинаған мәтіндердің бірінде от құсы "алтын қауырсындарымен, ал көздері шығыс кристалындай" деп сипатталған. Басқа деректерде ол, қызыл, қызғылт сары және сары түстерді шашыратып, жарқыраған, тұтана берген от сияқты қыздыратын, әсем қанаттары бар үлкен құс ретінде бейнеленген. Қауырсыны алынғанда да жарқырауын тоқтатпайды, тіпті бір қауырсыны жасырылмаса, үлкен бөлмені жарықтандыра алады. Кейінгі суреттемелерде от құсы көбінесе басында жал мен құйрығында жарқыраған "көздері" бар, от түстес кішкентай сокол түрінде бейнеленеді.

Ертегілер

Өршік құстың ертегілердегі әдеттегі рөлі – қиын ізденістің нысаны болу. Іздеу көбінесе жоғалған қауырсынды табудан басталады, сол кезде батыр тірі құсты табуға және ұстауға аттанады, кейде өз ынтасымен, бірақ көбінесе әкесінің немесе патшаның бұйрығымен. Өрт құсы – таңғажайып, аса құнды нәрсе, бірақ батыр бастапқыда қауырсынның кереметтігіне тәнті болса, кейін өз басына келген қиындықтарды оған жабады. Өрт құсы туралы әңгімелер ертегілердің классикалық үлгісін ұстанады, қауырсын қиын жолға шығудың белгісі болып табылады, жолда кездесетін сиқырлы көмекшілер саяхатқа және құсты ұстауға көмектеседі, ал батыр алыс елден жеңіспен оралады. Өрт құсы туралы әңгіменің көптеген нұсқалары бар, себебі ол бастапқыда ауызша таратылған.

Иван Царевич пен сұр қасқыр

Толық мақаланы оқы: Царевич Иван, От құсы және сұр қасқыр.

Сузан Масси нұсқасы

Сюзан Масси "Өрт құсы" аңызының тағы бір оқиғасын қайта айтып береді. Шағын ауылда Мәрүшқа есімді қарапайым, мейірімді жетім қыз тұрады. Оның кестесін сатып алу үшін адамдар алыс-жақтан келіп, көптеген саудагерлер одан өздеріне жұмыс істеуге шақырды. Ол оларға өзінің туындыларын әдемі деп тапқандарға сататынын, бірақ туған ауылын ешқашан тастамайтынын айтты. Бір күні зұлым сиқыршы Қашқай өлмейтін Мәрүшқаның көркем тігісі туралы естіп, өзін әдемі жас жігітке айналдырып, оның үйіне келді. Ол қыздың шеберлігін көріп, қарапайым адамның өзінен де жақсы жұмыс жасай алатынына ашуға булықты. Ол оны патшайым етуді ұсынып, оған тек өзі үшін кесте тігуді талап етті, бірақ ол бас тартты, өйткені ауылын тастағысы келмеді. Оның мақтанышына тигізген соңғы нұсқауынан ол Мәрүшқаны Өрт құсына, ал өзін үлкен қара соқырға айналдырды, оны тырнақтарымен ұстап, ауылынан ұрлап әкетті. Ауыл есінде мәңгі сақталу үшін ол төменге қауырсындарын төкті. Соңғы қауырсын құлағанда Мәрүшқа соқырдың тырнағында көз жұмды. Жарқыраған, көлденең қауырсындар сиқырлы және сол күйінде сақталады, бірақ олардың түстерін тек сұлулықты жақсы көретін және басқалар үшін сұлулық жасауға ұмтылатындар ғана көреді.

От құсы мен Василиса ханшайым

Ирина Желейтова аударады тағы бір нұсқасын, "От құсы" және "Василиса ханшайым" ертегісін. Бұл нұсқада патшаның садақшысы аң аулап жүргенде от құсының қауырсынына кезеседi. Садақшының аты оған тиіспеуге ескертеді, себебі жаман нәрселер болады. Садақшы кеңеске құлақ аспай, оны патшаға әкеліп, мақталып, сыйлық алу үшін ұсынады. Патшаға қауырсынды көрсеткенде ол от құсының бәрін немесе садақшының өлімін талап етеді. Садақшы атына жылап, от құсын ұстау үшін егістікке жүгері себуге кеңес сұрайды. От құсы жеуге түсіп, садақшыға оны ұстауға мүмкіндік береді. Патшаға от құсын көрсеткенде ол садақшыдан ханшайым Василиссаны әкелуді талап етеді, осылайша патша оған үйлене алады; әйтпесе, садақшы өлтіріледі. Садақшы ханшайымның жеріне барады және оны патшаға қайтару үшін шараппен ұйықтатады. Патша қуанып, садақшыға сыйлық береді, бірақ ханшайым оянғанда және өзінің үйінде емесін түсінгенде жылай бастайды. Егер ол үйленуге келісетін болса, оған көк теңіздің ортасындағы тастың астында сақталған той киімі керек. Садақшы тағы да атына жылап, патшаға деген міндетін орындайды және киімді әкеліп береді. Ханшайым жақсылыққа бойын бұрмайды және садақшы қайнап тұрған суға батырылғанша патшаға үйленгісі келмейді. Садақшы суға батқан бұрын атын көруді өтінеді, ал ат оны судан қорғау үшін сиқырлы күш сыйлайды. Садақшы судан бұрынғыдан да сұлу болып шығады. Патша мұны көріп, өзі де суға секіреді, бірақ тірідей қайнатылады. Садақшы патша болып тағайындалады, ханшайымға үйленеді және олар бақытты өмір сүреді.

Басқа нұсқалар

От құсы тұжырымы ирандық аңыздардағы сиқырлы құстар, ағайынды Гриммнің "Алтын құс" ертегісі және Сирин сияқты орыс сиқырлы құстарымен байланысты. Оқиғаның өзі армян "Мың бұлбұл" ертегісімен тығыз байланысты. Алайда, армян ертегісінде құс жарқылдамайды, бірақ әні арқылы жерді гүлдендіреді. Чех халық әдебиетінде ол Pták Ohnivák (Оттай құс) деп аталады, мысалы, Карел Яромир Эрбеннің ертегісінде де қиын ізденіс нысаны ретінде кездеседі. Бұған қоса, осы ертегінің басында құс патшаға тиесілі сиқырлы алтын алмаларды ұрлап алады, сондықтан патшаның қызметшілері құсты қорғау үшін қуады. От құсы туралы әңгіме көптеген нұсқада кездеседі. Кейбір халық әңгімелерінде От құсы – патша сарайының маңында ұшып, түнде патшаның алтын алмаларын жеп қоятын мистикалық құс. Басқалары От құсы – мұқтаж жандарға үміт сыйлайтын қарапайым құс дейді. Аңызға қосылған кейбір деректерде От құсы ұшқанда, оның көзі жылтылдап, мұңға жараған інжу-маржан төгіледі екен. Ол маржандар шаруаларға түсіп, оларға тауар мен қызметке сауда жасауға мүмкіндік береді. Аңыздың ең көп таралған нұсқасында, патша үш ұлына жоғарыдан ұшып келіп алмаларын жеп қоятын От құсын ұстап әкелуді бұйырады. Алтын алмалар патша бағында өсіп, оларды жегендерге жастық пен күш сыйлайды. Ұлдар құсты шамалы ғана жіберіп алады, бірақ түнде жарқырайтын қауырсынын ұстап алады. Олар оны қараңғы бөлмеге апарып, бөлмені толық жарықтандырады.

Әдеби және музыкалық шығармалар

От құсы туралы оқиға әдеби шығармаларға, соның ішінде Петр Ершовтың "Кішкентай дөңгелек ат" және Александра Оверидің "Қауырсынды жалын" шығармаларына әсер етті. "От құсы" аңызының ең танымал нұсқасы – композитор Игорь Стравинскийге "От құсы" деп аталатын, үлкен сахналық балетке музыка жаздыруды тапсырған "Ресей балеті" Сергей Дягилевтің қойылымы. Стравинскийдің балеті, Мишель Фокин мен Александр Бенуа жазған сценарий бойынша, жартылай әйел, жартылай құс жаратылыстан тұрады. Оны ханзада Иван тұтқынға алады, бірақ оны босатып жібергенде, ол оған сиқырлы қауырсын сыйлайды, ханзада осы қауырсынды он үш ханшайымды тұтқынға алған Қаскейдың өлмейтін сиқырын жеңу үшін пайдаланады. Содан кейін ханзада Иван олардың арасындағы ең әдемісіне үйленеді. Француз суретшісі Эдмунд Дулак өзінің "Одақтас Ұлттардың ертегілері" кітабында От құсы туралы аңыздың әдеби нұсқасын қосты, онда құс От құсы ретінде танылып, "Хауса, Күн құсы" деп сипатталады. Популярлы музыкада Питер Габриэль "Firebirds" деген демо-жазба жасады, ондағы флейтаның ойнауы (Габриэльдің өзімен) Стравинскийдің тағы бір шығармасынан – "Өту рәсімінен" мелодияны алды. Бұл ән ресми түрде жарық көрген емес. Польша жазушысы Владислав Реймонт "Хлопи" (Шалғайдағылар) романы үшін Нобель сыйлығын алды. Оқиға 19 ғасырдың соңындағы Конгресс Польшасында өтеді және әдеттегі поляк ауылындағы шаруалардың күнделікті өмірін көрсетеді. Екінші кітаптың он бірінші тарауында кейбір кейіпкерлер әңгімелер мен аңыздарды бөлісу үшін жиналады, олардың арасында от құстары (ptaki żary) да айтылады.