Кіріспе
Христиандыққа дейінгі грузин мифологиясы
Грузин мифологиясы – Грузияның және Оңтүстік Кавказдың жергілікті картвель этносының (/kʌrtˈvɛliənz/; грузинше: ქართველები, транслитерациясы: kartvelebi, айтылуы [ˈkʰaɾtʰvelebi]) христиандыққа дейінгі мифологиясын білдіреді. Көптеген ғалымдар картвель халықтарының мифологиясы Диауэхи, Колхида және Иберия патшалықтарының діндерінің бір бөлігі болған деп санайды. Кейінгі әсерлерге Ежелгі гректердің мифологиясы, вайнах халықтары (сондай-ақ, иран діндерін қараңыз) жатады.
Грузин мифтері мен аңыздары негізінен халық ауыз әдебиеті ретінде сақталған, олардың көптегені Грузияның христианды қабылдағаннан кейін, он жеті ғасыр бұрын, христиан аңыздарымен бірігіп кеткен. Алайда, Грузияны христиандыққа шақыру біркелкі болған жоқ. Жазық жерлердегі халық бесiншi ғасырда христианды қабылдаса, Кавказдың таулы аңғарларындағы биік таулықтар он ғасырдан кейін ғана – және тек сырттай ғана – христианды қабылдады. Сондықтан Грузия жазығында сақталған ескі сенімдер мен дәстүрлер христиандыққа ұшыраған, мифологиялық біртүтастығы жоқ және көбінесе халық аңыздарынан құралған. Ал таулық грузиндер XX ғасырдың басына дейін бай және жақсы ұйымдастырылған [мәжүси] діни жүйені сақтады, әртүрлі культтермен, олар [көптеген жағдайларда дін қызметкерлерінің ауызша беріліп отырған білімдерінің арқасында] өнімділігін жалғастырды.
|text=The mountain Georgians, on the other hand, preserved a rich and well organized [pagan] religious system to the beginning of the twentieth century, with differentiated cults that continued to be productive [thanks largely to the persistence of] a priestly class with an orally transmitted body of knowledge.
Құдайлар
Адгилис Деда (ადგილის დედა) – Грузияның солтүстік-шығысындағы таулы аймақтардың тұрғындары (мысалы, Хевсурети) құрметтейтін құдай. Ол күміс зергерлік бұйымдармен әшекейленген әдемі әйел ретінде бейнеленеді. Аймақ христиан дініне енген кезде ол Мәриямға табынуға айналды. Оның аты "жергіліктің анасы" дегенді білдіреді. Айнна және Данина (აინინა და დანინა) – Картлидің түрленуі және ортағасырлық грузин жылнамаларында есімдері аталатын екі құдай. Элия (ელია) – Грузин мифологиясындағы жаңбыр және күн күркірінің құдайы. Апсат (აფსათი) – Сван мифологиясындағы құстар мен жануарлардың еркек құдайы. Шавхан (შავხანი) – Сван мифологиясындағы теміршілік құдайы. Бедіс Мтсерлеби (ბედის მწერლები) – сиқырлы кітабының көмегімен адамдардың және басқа да рухани жандардың тағдырын жазатын құдайлар. Армази (არმაზი) – құдайлардың басшысы; (Кавказ) Иберияның ресми дініндегі орталық тұлға (= Картли), Иберия патшасы I Фарнаваз (б.з.д. 4 ғасыр) құрған. Әулие Ниноның өмірінде айтылғандай, Армазидің үлкен мүсіні – басқа құдайлардың бейнелерімен бірге және оларды қосқан ғибадатхана, Әулие Ниноның дұғаларымен шақырылған алып градустың салдарынан қиратылды. Армази – Мцхета маңындағы осы кезеңге жататын ежелгі бекіністің де аты. Барбале (ბარბალე) – мал және құс шаруашылығының, күннің, әйелдердің құнарлылығының және емдеудің құдайы. Ол жабайы жануарларды бақылап, қорғайды. Егер олар оның ережелерін сақтаса, қажетті мөлшерден артық ауламайтын болса немесе оның көрінісі болып табылатын жануарларды нысанаға алмайтын болса, кейде ол аңшылармен жануарларды бөліседі. Кейбір аңыздарда ол аңшымен жыныстық қатынасқа түседі, бірақ оның байланысын ашса, өлімге кесіледі, әдетте аң аулау кезінде тік жардан құлайды. Тамар (თამარი) – таң жұлдызын құл қылып, ауа райын бақылаған құдай; "жердің көзі" деп аталып, жыланға мініп жүрді. Тетри Георги (თეთრი გიორგი, "Ақ Георгий") – Кахетияда қастерленген Киелі Георгийдің түрі, ежелгі Ай құдайының және ежелгі дауыл/ауа райы құдайының (Копала) көрінісі ретінде әртүрлі анықталады. Тевдор (თევდორე) – егіншілік және жылқының құдайы. Христиан дінін қабылдағаннан кейін ол Қасиетті Теодормен байланысқа түсті. Феодалдық дәуірде оның құрметіне және мол өнімді қамтамасыз ету үшін Тедороба мерекесі ұйымдастырылды. Гвтис Швилни (ღვთის შვილნი, Құдайдың балалары немесе Гмерти балалары) – адамдарды қорғаған, жақсы өнім мен сүт өнімін қамтамасыз еткен, дивис және кудиани сиқыршыларымен күрескен жартылай құдайлар тобы. Олардың арасында Амиран, Георгий, Яхсар және Копала болды. Олар Яхсар мен Копаламен бірге дивтерді елден қуып шығуға және Георгийге қажылардың қолға түспейтін бекінісіне шабуыл жасап, олардың қазыналарын, малдарын және әйелдерін тонауға көмектесті. Ол мен Яхсар орта әлемдегі адамдарды қудалап жүрген дивтерді жер астына шығару үшін науқан жүргізеді. Оның қару-жарағына темір жебе және темір садақ кіреді, оны оған темірші құдай Пиркуша (პირქუშა) жасаған (осыларды осетиндік құдайлық темірші Курдалегон мен черкес Тлепшпен салыстыруға болады). Ол ең батыл жын-перілерді жеңе алатын жалғыз күш, олар адамның жанын басып алып, ақымақтыққа әкеледі деп сенді. Олардың аты "жалын" (ალი) деген сөзбен байланысты болуы мүмкін. Бұл табиғаттан тыс жандар тек Кавказ фольклорында ғана емес, сонымен қатар Иран, Орталық Азия және Моңғолия халықтарының нанымдарында да кездеседі. Оның бейнесі туралы түсініктер реликт гомининдердің халықтық естеліктерінен туындауы мүмкін (сонымен қатар Алмас (криптозоологияны қараңыз)). Деви (დევი) – басы кесілген жағдайда қайта жаралатын көп басты алыптар (Лернеан Гидрасымен салыстыр). Бұл зұлым алыптар жер асты әлемінде немесе алыс тауларда өмір сүреді, олар қазына жинап, тұтқындарды ұстайды. Грузин мифологиясында олар әдетте тоғыз бауырдан тұратын отбасында өмір сүреді. Бакбак Деви (ბაყბაყ დევი) ең күшті және ең қуатты болған. Оларды жеңу үшін батырлар түрлі айла-шарғылар мен ойындар арқылы олардан артық ойнайтын. Олар Шота Руставелидің "Вепхисткаосани" (ვეფხისტყაოსანი) романында көрінеді, онда кажилер ханшайым Нестан Дарежанды ұрлап, Каджети бекінісінде батырлармен шайқасады, бірақ Руставели оларды еухемеризациялап, табиғаттан тыс жандардың расасы ретінде емес, адам сиқыршыларының тайпасы ретінде бейнелейді (әлі де таң қалдыратын күшке ие сиқыршылар). Кейилер тағы бір атақты...
Tamar (თამარი) – Goddess who enslaved the Morning Star and controlled the weather patterns; was called "eye of the earth" and rode a serpent. Tetri Giorgi (თეთრი გიორგი, "White George"), form of Saint George venerated in Kakheti, variously identified as a reflex of the ancient lunar god, and as a reflex of the ancient storm/weather god (Kopala). Tevdore (თევდორე) – God of agriculture and horses. After Christianization, he became associated with St. Theodore. In feudal times the special festival of Tedoroba was organised to honor him and ensure a bountiful harvest. Ghvtis Shvilni (ღვთის შვილნი, Children of God or Children of Gmerti) – A group of demigods who protected humans, assured good crops and milk yields, fought against devis and kudiani witches. Amiran, Giorgi, Iakhsar, and Kopala were among them, and they fought alongside Iakhsar and Kopala to drive out the devis from the land, and to help Giorgi to raid the impregnable fortress of the kajis to plunder their treasures, cattle, and women. He and Iakhsar lead a campaign to drive underground the devis who are persecuting humans in the middle realm. His weapons include a mace and an iron bow made for him by the blacksmith god Pirkusha (პირქუშა) (with whom compare Ossetian divine smith Kurdalægon and Circassian Tlepsh). He alone has the power to defeat the most stubborn demons, believed to seize a person's soul and cause madness, and, by this means, he cures those afflicted by insanity. Their name may be related to the word for "flame" (ალი). This supernatural being occurs not only in the folklore of the Caucasus, but also in the folk beliefs of Iran, Central Asia and Mongolia and conceptions of its appearance may derive from folk memories of relict hominins (see also Almas (cryptozoology)). Devi (დევი) – Many headed ogres whose heads can regenerate if any of them are cut off (compare Lernaean Hydra). These malevolent giants live in the underworld or in remote mountains, where they hoard treasure troves and keep their captives. In Georgian mythology, they live in a family, consisting usually of nine brothers. Bakbak Devi (ბაყბაყ დევი) was the strongest and the most powerful of the devis. To defeat them, heroes would outwit them by means of various tricks and games. They appear prominently in Shota Rustaveli's Vepkhistkaosani (ვეფხისტყაოსანი), in which the Kajis abduct Princess Nestan Darejan and fight the heroes at Kajeti fortress, although Rustaveli euhemerises them, portraying them, not as a race of supernatural beings, but a tribe of human wizards (albeit wizards of awe inspiring power). The Kajis also feature in The Snake eater by another celebrated Georgian poet, Vazha Pshavela, in which they appear as the preparers of a stew of snake meat that confers occult wisdom on the hero, Mindia (compare The White Snake). Their name is related to the Armenian storm and wind spirits, the kaj (Armenian: քաջ, k'aǰ; plural: քաջք k'aǰk'). Kudiani (კუდიანი) – A type of hideous hunchbacked witch, having large teeth and a tail, from the latter of which her name is derived (kudi, კუდი, "tail"). Kudianis can disguise themselves as humans in order to bewitch them. The leader of the kudianis, Rokap (როკაპი), often summons them to a special mountain (compare Brocken, Łysa Góra, Lysa Hora (Kiev) and Lysa Hora (folklore)) where they hold a festival similar to the European Walpurgis Night. Ochokochi (ოჩოკოჩი) – A forest being in Mingrelian folklore who comes into conflict with hunters. Instead of hair on his chest, he has a protuberance in the form of a pointed bone or a stone axe, which he uses to kill passersby by embracing them. He often chases Tkashmapa, the beautiful Queen of the Forest, out of lust, but his uncouth advances are just as often thwarted by mortal hunters (with the worthiest of whom she prefers, on occasion, to mate). Paskunji (ფასკუნჯი) – A phoenix like being who helps heroes and humans. He lives in the underworld, and fights the serpents there. Heroes summoned him by burning one of his feathers, and he could transport them to other places and heal wounds and illnesses. In certain other myths, by contrast, paskunjis are portrayed as being hostile to humans and to have persecuted them. Rashi (რაში) – A magical winged horse (compare Pegasus, Buraq, Tulpar, Chollima and Rakhsh). There are three types of rashis: land rashis are well disposed to heroes and humans and could perceive the future; sea rashis are more hostile, but can take humans to the bottom of the sea, while their milk was believed to cure many illnesses; and heavenly rashis have wings and can breathe fire, and are difficult to subdue yet loyal to their owners. Rokap (როკაპი) – An evil spirit, leader of the Kudiani (witches). Ghmerti punished him by chaining him to a column under the earth, where he devours human hearts brought to him by the Kudiani Every year, he tries to free himself, but he always fails. T'q'ashmapa (ტყაშმაფა) is a forest entity in Mingrelian folklore. In most tales she appears as a pale woman with very long white hair, her dress and accessory (if she wears any) is also all white. She is very strong as well as vicious and violent when displeased. She seeks out men has a preference for virgin lads and tries to make them her lovers. Those who refuse will suffer heavy beating and other kinds of physical abuse at her hands.