Кіріспе

Христиандыққа дейінгі грузин мифологиясы

Грузин мифологиясы – Грузияның және Оңтүстік Кавказдың жергілікті картвель этносының (/kʌrtˈvɛliənz/; грузинше: ქართველები, транслитерациясы: kartvelebi, айтылуы [ˈkʰaɾtʰvelebi]) христиандыққа дейінгі мифологиясын білдіреді. Көптеген ғалымдар картвель халықтарының мифологиясы Диауэхи, Колхида және Иберия патшалықтарының діндерінің бір бөлігі болған деп санайды. Кейінгі әсерлерге Ежелгі гректердің мифологиясы, вайнах халықтары (сондай-ақ, иран діндерін қараңыз) жатады.

Грузин мифтері мен аңыздары негізінен халық ауыз әдебиеті ретінде сақталған, олардың көптегені Грузияның христианды қабылдағаннан кейін, он жеті ғасыр бұрын, христиан аңыздарымен бірігіп кеткен. Алайда, Грузияны христиандыққа шақыру біркелкі болған жоқ. Жазық жерлердегі халық бесiншi ғасырда христианды қабылдаса, Кавказдың таулы аңғарларындағы биік таулықтар он ғасырдан кейін ғана – және тек сырттай ғана – христианды қабылдады. Сондықтан Грузия жазығында сақталған ескі сенімдер мен дәстүрлер христиандыққа ұшыраған, мифологиялық біртүтастығы жоқ және көбінесе халық аңыздарынан құралған. Ал таулық грузиндер XX ғасырдың басына дейін бай және жақсы ұйымдастырылған [мәжүси] діни жүйені сақтады, әртүрлі культтермен, олар [көптеген жағдайларда дін қызметкерлерінің ауызша беріліп отырған білімдерінің арқасында] өнімділігін жалғастырды.

Құдайлар

Адгилис Деда (ადგილის დედა) – Грузияның солтүстік-шығысындағы таулы аймақтардың тұрғындары (мысалы, Хевсурети) құрметтейтін құдай. Ол күміс зергерлік бұйымдармен әшекейленген әдемі әйел ретінде бейнеленеді. Аймақ христиан дініне енген кезде ол Мәриямға табынуға айналды. Оның аты "жергіліктің анасы" дегенді білдіреді. Айнна және Данина (აინინა და დანინა) – Картлидің түрленуі және ортағасырлық грузин жылнамаларында есімдері аталатын екі құдай. Элия (ელია) – Грузин мифологиясындағы жаңбыр және күн күркірінің құдайы. Апсат (აფსათი) – Сван мифологиясындағы құстар мен жануарлардың еркек құдайы. Шавхан (შავხანი) – Сван мифологиясындағы теміршілік құдайы. Бедіс Мтсерлеби (ბედის მწერლები) – сиқырлы кітабының көмегімен адамдардың және басқа да рухани жандардың тағдырын жазатын құдайлар. Армази (არმაზი) – құдайлардың басшысы; (Кавказ) Иберияның ресми дініндегі орталық тұлға (= Картли), Иберия патшасы I Фарнаваз (б.з.д. 4 ғасыр) құрған. Әулие Ниноның өмірінде айтылғандай, Армазидің үлкен мүсіні – басқа құдайлардың бейнелерімен бірге және оларды қосқан ғибадатхана, Әулие Ниноның дұғаларымен шақырылған алып градустың салдарынан қиратылды. Армази – Мцхета маңындағы осы кезеңге жататын ежелгі бекіністің де аты. Барбале (ბარბალე) – мал және құс шаруашылығының, күннің, әйелдердің құнарлылығының және емдеудің құдайы. Ол жабайы жануарларды бақылап, қорғайды. Егер олар оның ережелерін сақтаса, қажетті мөлшерден артық ауламайтын болса немесе оның көрінісі болып табылатын жануарларды нысанаға алмайтын болса, кейде ол аңшылармен жануарларды бөліседі. Кейбір аңыздарда ол аңшымен жыныстық қатынасқа түседі, бірақ оның байланысын ашса, өлімге кесіледі, әдетте аң аулау кезінде тік жардан құлайды. Тамар (თამარი) – таң жұлдызын құл қылып, ауа райын бақылаған құдай; "жердің көзі" деп аталып, жыланға мініп жүрді. Тетри Георги (თეთრი გიორგი, "Ақ Георгий") – Кахетияда қастерленген Киелі Георгийдің түрі, ежелгі Ай құдайының және ежелгі дауыл/ауа райы құдайының (Копала) көрінісі ретінде әртүрлі анықталады. Тевдор (თევდორე) – егіншілік және жылқының құдайы. Христиан дінін қабылдағаннан кейін ол Қасиетті Теодормен байланысқа түсті. Феодалдық дәуірде оның құрметіне және мол өнімді қамтамасыз ету үшін Тедороба мерекесі ұйымдастырылды. Гвтис Швилни (ღვთის შვილნი, Құдайдың балалары немесе Гмерти балалары) – адамдарды қорғаған, жақсы өнім мен сүт өнімін қамтамасыз еткен, дивис және кудиани сиқыршыларымен күрескен жартылай құдайлар тобы. Олардың арасында Амиран, Георгий, Яхсар және Копала болды. Олар Яхсар мен Копаламен бірге дивтерді елден қуып шығуға және Георгийге қажылардың қолға түспейтін бекінісіне шабуыл жасап, олардың қазыналарын, малдарын және әйелдерін тонауға көмектесті. Ол мен Яхсар орта әлемдегі адамдарды қудалап жүрген дивтерді жер астына шығару үшін науқан жүргізеді. Оның қару-жарағына темір жебе және темір садақ кіреді, оны оған темірші құдай Пиркуша (პირქუშა) жасаған (осыларды осетиндік құдайлық темірші Курдалегон мен черкес Тлепшпен салыстыруға болады). Ол ең батыл жын-перілерді жеңе алатын жалғыз күш, олар адамның жанын басып алып, ақымақтыққа әкеледі деп сенді. Олардың аты "жалын" (ალი) деген сөзбен байланысты болуы мүмкін. Бұл табиғаттан тыс жандар тек Кавказ фольклорында ғана емес, сонымен қатар Иран, Орталық Азия және Моңғолия халықтарының нанымдарында да кездеседі. Оның бейнесі туралы түсініктер реликт гомининдердің халықтық естеліктерінен туындауы мүмкін (сонымен қатар Алмас (криптозоологияны қараңыз)). Деви (დევი) – басы кесілген жағдайда қайта жаралатын көп басты алыптар (Лернеан Гидрасымен салыстыр). Бұл зұлым алыптар жер асты әлемінде немесе алыс тауларда өмір сүреді, олар қазына жинап, тұтқындарды ұстайды. Грузин мифологиясында олар әдетте тоғыз бауырдан тұратын отбасында өмір сүреді. Бакбак Деви (ბაყბაყ დევი) ең күшті және ең қуатты болған. Оларды жеңу үшін батырлар түрлі айла-шарғылар мен ойындар арқылы олардан артық ойнайтын. Олар Шота Руставелидің "Вепхисткаосани" (ვეფხისტყაოსანი) романында көрінеді, онда кажилер ханшайым Нестан Дарежанды ұрлап, Каджети бекінісінде батырлармен шайқасады, бірақ Руставели оларды еухемеризациялап, табиғаттан тыс жандардың расасы ретінде емес, адам сиқыршыларының тайпасы ретінде бейнелейді (әлі де таң қалдыратын күшке ие сиқыршылар). Кейилер тағы бір атақты...