Кіріспе

Мұсылмандар мен кейбір христиандар намаз оқығанда қолданатын мата, кейде кілем. Намаздық кілем – мұсылмандар, кейбір христиандар, әсіресе православие христиандары және кейбір бахаилер намаз оқығанда қолданатын матаның бір бөлігі. Ислам дінінде намаздың әртүрлі қимылдарында тазалық сақтау үшін намаз оқыған адамның арасына жер төселеді. Оларға сәжде жасау және жерде отыру кіреді. Мұсылман намаз оқу алдында (тазару) рәсімін орындап, таза жерде намаз оқуы керек. Кейбір шығыс православие христиандары үштік атынан дұға ету үшін, сондай-ақ «Аллилуйя» және «Кирие элеисон» оқу кезінде намаздық кілемдерді пайдаланады. Ресей православие христиандарының арасында, әсіресе ескі ритуалдыларын ұстанатындардың арасында, сәжде жасағанда бет-қолының таза болуын қамтамасыз ету үшін «Подручник» деп аталатын арнайы кілем қолданылады, себебі осы дене мүшелері тура айқыш белгісін жасау үшін қолданылады. Көптеген жаңа намаздық кілемдерді тоқымашылар фабрикада жасайды. Намаздық кілемнің дизайны оның шыққан ауылы мен тоқымашысына байланысты жасалады. Бұл кілемдер көбінесе әдемі геометриялық өрнектермен және пішіндермен безендіріледі. Кейде олар тіпті суреттермен де әшекейленеді. Бұл суреттер әдетте маңызды ислам орындары, мысалы, Кааба сияқты болады, бірақ олар ешқашан жанды нәрселер емес. Көптеген христиан дін қызметкерлері осы кілемдерді қолданар алдында баталайды. Рус православие ескі ритуалдарын ұстанатындар арасында «Подручник» деп аталатын арнайы кілемдер бет-қолының таза болуын қамтамасыз ету үшін қолданылады. Қазіргі заманда, Батыс христиан дінінің көптеген жақтастары үшін, ғибадатханалардағы тізе төсеулер (бірлескен құлшылық үшін) немесе жеке дұғаларға арналған тұрғылықтар әдеттегідей. Дегенмен, тарихи тұрғыдан алғанда, кейбір христиан монахтары Сирия, Нортумбрия және Ирландия сияқты жерлерде исламның пайда болуынан бұрын канондық сағаттарды оқу үшін намаздық кілемдерді қолданған. Армян апостол шіркеуі, шығыс православие христиан дінінің бір тармағы, христиандық символдары тоқылған намаздық кілемдерді ұзақ жылдар бойы жасап келеді; олар Ширваннан алыс жерлерде де табылған. Ең көнелерінің бірі – 1202 жылы тоқылған және қазіргі Ганджада орналасқан Бананц ауылынан шыққан Сент-Хрип'симе кілемі.

Ислам діні

Ислам әлемінде екі негізгі типтегі намаз кілемдері бар: біреуі жеке құлшылық үшін бір ғана михрабпен жасалған, екіншісі мешіт сияқты қоғамдық намаз орындарына арналған, бірнеше нишасы бар. Бұл екінші тип – саф деп аталады. Намаз кілемдерінің бір шетінде михрабты бейнелейтін ниша болады, ол мешітке келген адамды Меккеге қарай бағыттайды. Көптеген кілемдерде бір немесе бірнеше мешіт шамдары да бейнеленген. Әшекейлер бейнелеу рөлін ғана атқара қоймайды, сонымен қатар құлшын жасаушыға есте сақтауға көмектеседі. Мысалдардың ішінде намаз оқу алдында қол жууды және ер адамдарға шаштарын тарауды еске салатын тарақ пен құмыра бар. Әшекейлердің тағы бір маңызды қызметі – жаңа мұсылмандарға намаз оқығанда қолдарын қоюға тиіс жерлерге әшекейлі қолдар тігіп көмектесу. Исламда намаз кілемінің өте күшті символдық мағынасы бар және ол дәстүрлі түрде қасиетті қарапайымдықпен күтімге алынады. Намаз кілемін лас жерге қою (мұсылмандар Аллаға деген құрметтерін көрсету үшін таза болуы керек) немесе оны сыйламай лақтыру – құрметсіздік. Намаз кілемдері әдетте оларды пайдаланатын қауымдастықтың қалаларында немесе ауылдарында жасалады және көбінесе оларды сатушылар мен жинаушылардың шыққан жерімен аталады. Нақты үлгі өрімшілер мен қолданылатын әртүрлі материалдарға байланысты айтарлықтай өзгереді. Кейбіреулерінде олар жасалған аймаққа тән дәстүрлі үлгілер, бояулар мен материалдар болуы мүмкін. Намаз кілемдерінің үлгілерінде әдетте Меккеге қаратылған ниша жоғары жағында болады. Намаз оқыған адам кілемнің түбінде тізе бүгіп, екі қолын кілемнің жоғарғы жағындағы нишаның екі жағына қойып, маңдайымен нишаға тиеді. Намаз кілемдерінің стандартты өлшемдері шамамен 70-150 см аралығында болады, бұл бір шетінен тізе бүгіп, екінші шетінен басын қоюға жеткілікті. Кейбір елдер экспортқа арналған намаз кілемі үлгілері бар маталар шығарады. Көптеген қазіргі заманғы намаз кілемдері халықаралық нарықта немесе туристік саудада сату үшін көптеп жасалған, қатаң коммерциялық өнімдер болып табылады.

Лютеран шіркеулеріндегі ислам кілемдері

Трансильванияның саксон лютеран шіркеулері, приходтық қоймалары мен мұражайларында 15 ғасырдың соңынан 18 ғасырдың басына дейінгі шамамен төрт жүз анатолиялық кілемдер сақталған. Олар Түркиядан тыс Османдық кезеңдегі дұға үлгісіндегі кілемдердің ең бай және жақсы сақталған жиынтығын құрайды. Трансильвания, Молдавия және Валахия сияқты румын княздықтарының ешқайсысы тікелей түрік оккупациясына түспеген. 1699 жылға дейін ол автономиялы княздық мәртебесін сақтап, христиан дінін және өз басқаруын ұстап тұрған, бірақ Осман Портасына салық төлеген. Ал 1526 жылғы Мохач шайқасынан кейін Венгрияның бір бөлігі Пашалық деп жарияланып, бір жарым ғасырдан астам уақыт түрік оккупациясы астында болды. Кілемдер негізінен приходтықтардың, меценаттардың немесе гильдиялардың қайырымдылықтары ретінде Реформат шіркеулерінің меншігіне өтті. 16 ғасырда Реформацияның басталуымен шіркеулердің ішіндегі бейнелі суреттердің саны күрт азайды. Фрескалар аққа жуылды немесе жойылды, ал көптеген әсем қанатты алтарь бөлшектері алынып тасталды, тек басты алтарь сақталды. Жаңадан дінге келген приходтықтар шіркеуді үлкен, суық және бос кеңістік ретінде қабылдады, оған кем дегенде біршама әшекейлеу қажет болды. Кейбір протестант шіркеулерінде, мысалы, Маланкравтағы қазіргі қалпына келтіру жұмыстары кезінде қабырғалық әшекейлеу іздері табылды. Осы жағдайда христиандықтан рухани жағынан өзгеше әлемде жасалған шығыс кілемдері, олардың негізгі сақтаушылары болатын Реформат шіркеулерінде өз орнын тапты. Оларды сауда айналымынан шығарып, қабырғаларды, орындықтарды және балконды әшекейлеу үшін пайдалану, бірақ еденге төсемеу жылдар бойы оларды сақтау үшін өте маңызды болды. 1682 жылғы Вена қоршауынан кейін Османдықтар Габсбург әскерінен бірнеше жеңіліске ұшырады. 1687 жылы Трансильвания билеушілері Габсбург императоры Леопольд I-нің жоғарылығын мойындады. Трансильваниядағы түрік үкіметінің аяқталуы көбінесе 1699 жылғы бейбіт келісіммен байланыстырылады, бірақ шындығында бұл он жылдан астам бұрын болған. 17 ғасырдың соңғы онжылдықтары Трансильвания мен Түркия арасындағы кілем саудасының төмендеуімен және Анатолиядағы кілем өндірісіне әсер етті. Ғасырдың басында Лотто, Құс немесе Трансильвания үлгілеріне негізделген саудалық кілемдер тоқылудан тоқтады.

Интерактивті намаз төсеніштері

Интерактивті намаз кілемдері, сондай-ақ «ақылды» немесе цифрлық намаз кілемдері деп те аталады, намаз кілемдері саласындағы жаңағы жаңалық. Бұл кілемдер намаз оқу кезінде мұсылмандардың рухани тәжірибесін жақсарту және білім беру мақсатында, дәстүрлі амалға технологияны қосу арқылы жасалған.