Кіріспе

1103–1123 жылдар аралығында Норвегия королі болған Эйстейн Магнуссон (Eysteinn Magnússon, норвег. Øystein Magnusson; шамамен 1088 – 29 тамыз 1123) – 1103–1123 жылдар аралығында ағалары крестші Сигурд және Олаф Магнуссонмен бірге Норвегияны билеген. Олаф ересек болардан бұрын қайтыс болғандықтан, Эйстейн мен Сигурд ғана елдің нақты билеушілері болды. Сигурд үш жылдық қасиетті жерлерге жасаған жорысының арқасында «жауынгер патша» атанса, Эйстейн сагаларда Норвегияда қалып, елді жақсартқан «бейбітшілік патшасы» ретінде бейнеленген. Эйстейн соғысқа қатыспағандықтан, оның ағасы Сигурд туралы жазылғандарға қарағанда оның өмірі туралы ақпарат аз, тіпті оның жиырма жылдық билігі Сигурдтікінен бірнеше жыл ғана қысқа болды. Дегенмен Эйстейн халқының құрметіне ие болды және саға жазушылары оның істері үшін жоғары бағалады. Эйстейн мен Сигурдтың билігі Норвегия тарихындағы ең ұзақ бірлескен билікке айналды. Кейінгі сага әдебиетінде екі патша туралы стереотиптік әңгімелер айтылса да, Эйстейн инфрақұрылымды жақсартқаны және ғимараттар мен шіркеулерді, әсіресе Батыс Норвегия мен Трёнделагтың жағалауында, Бергеннен солтүстіктегі Лофотен балық аулау орталығына дейін салғаны белгілі. Эйстейннің қызметі әсіресе Бергенде шоғырланған, ол сол кезде балық саудасының маңызды халықаралық орталығына айналды, бұл оның құрылыс жобаларының нәтижесінде мүмкін болды. Бергендегі оның ішінде патшалық орнын қаланың орталық бөлігіне көшіру, жаңа патша сарайын салу, сондай-ақ шіркеулер мен Мункелив аббаттығын құру кірді. Эйстейн 1123 жылдың тамызында аурудан қайтыс болды, осылайша оның ағасы Сигурд Норвегияның жалғыз патшасы атанды.

Өмірбаян

Эйнштейн 1088 немесе 1089 жылы дүниеге келді. Сигурд Эйнштейннен бір жас кіші, ал Олаф одан он жасқа кіші болған. Кейінгі сагаларда Эйнштейнге қатысты көптеген мәліметтер әдеби мотивтермен сипатталған және оның өмірі туралы деректер ретінде құндылығы аз. 13 ғасырдың басындағы исланд жазушысы Снорри Стурлусон «Хеймскрингла» еңбегінде осы әдеби стильді ерекше жақсы меңгерді, стилистикалық және психологиялық тұрғыдан. Оның әңгімелерінде Эйнштейн мен Сигурд арасындағы «манневинг» (сөзбе-сөз – «адамдарды салыстыру») деп аталатын эпизод бар, онда екеуі де бір-бірінен басымдық таныту үшін өздерінің шеберліктерімен және істерімен мақтанады. Снорридің мәлімдемесіне сәйкес, Эйнштейн «көрінгендердің арасында ең сұлуы еді. Оның көздері ашық көк түсті, шашы сары және бұйралы, бойы аса биік емес, орташа еді». Эйнштейннің құрылыс жобалары туралы сенімді ақпаратты 12 ғасырдың соңында жазған норвегиялық жылнамашы Теодорик Монахтың еңбегінен табуға болады. Сигурд, негізінен бір рет крест жорығына қатысқандықтан, «соғыс патшасы» ретінде танымал болса, сага жазушылары Эйнштейнді елді жақсартқан және үйде қалған «бейбітшілік патшасы» ретінде бейнеледі. Эйнштейн мен Сигурдты салыстыру үшін Снорри Эйнштейннің сыйлықтар мен дипломатия арқылы Ямтландты Норвегия коронасына бейбіт түрде бағындырғанын айтады. Дегенмен, Снорридің мәлімдемесіне қарамастан, тарихи жазбалар Ямтланд Норвегия билігіне 1178 жылы, Сверре патшаның тұсында ғана бағынғанын көрсетеді. Эйнштейннің билігінде балық шаруашылығы маңызды тауарға айналды, өйткені Солтүстік Норвегияда балық аулау көбейді және Еуропада құрғатылған балыққа сұраныс артты. 1114 жылы ол Лофотен мен Тронденге өзі барып келді. Сонымен қатар, ол Тронхеймс-фьордтың аузындағы Агденесте порт салып, жағалау бойындағы қатынас жолын қамтамасыз етті. (Сонымен қатар, Рим папасы Калликст II Эйнштейнды «Айстано» деп атаған хаты бар.) Агденсте Эйнштейннің билігінде салынған, бірақ қазір жоғалған порттың бар екені аймақтағы соңғы археологиялық зерттеулермен расталды. Эйнштейн тау жолдарындағы паналау орындарын, әсіресе Довредегі Хьеркиннді тұрақты күзетумен жабдықталған, ыңғайлы үйлерге айналдырды. Ол патшалық орнын қаланың орталық бөлігіндегі Вэгеннің шығыс жағалауындағы Холменге көшіріп, бюрократияны ұйымдастырды. Снорри Стурлусонның мәлімдемесіне сәйкес, ол Норвегияда салынған ең әсерлі ағаш құрылыс еді. Эйнштейннің өлімінен кейін Сигурд 1130 жылы өзінің өліміне дейін жеке билік жүргізді.

Мұра

Эйнштейн туралы пікірлер өте жағымды болды. Теодорик Монах Эйнштейн туралы былай деп жазды: "Ол өзін де, өзінің қол астындағыларын да парасаттылық пен даналықпен басқарған, адалдықтың үлгісі еді. Ол бейбітшілікті сүйетін патша, қоғамдық істерді ұқыпты жүргізетін және, ең бастысы, христиан дінін қолдаған адам еді". Кейінірек Снорри Стурлусон Эйнштейннің "ақылды, зерделі, заңдар мен тарихты жақсы білетін адам" болғанын жазды. Ол адамзатты жақсы білетін, кеңес беруге шапшаң, сөзінде салмақты, өте шешен және жомарт болды. Ол өте көңілді, бірақ сонымен бірге қарапайым болды; және халықтың бәрі оны жақсы көріп, құрметтеді". Бюст "EYSTEIN REX" деген жазумен белгіленген, және бастапқыда қабырғаға орнатылған толық мүсіннің бір бөлігі болған. Бюст киген бас киім неміс императорлық тәжіне ұқсас немесе византиялық үлгіде жасалған деседі, бұл идея архитектор Харальд Сандқа тиесілі. Довредегі Хьеркинн жерінде 1969 жылы Магнус Пулссонның жобасы бойынша Эйнштейнге арналған шіркеу (Eysteinskyrkja) салынды, бұл Эйнштейннің ауылға жақын жерде салынған саяжай немесе паналау орнын құрметтеу үшін жасалды.