Кіріспе
Heller, қысқарту hlr, бастапқыда жарты пфенигке бағаланған, Швейцарияда және Киелі Рим империясы мемлекеттерінде таратылған, кейбір еуропалық елдерде 20 ғасырға дейін қолданыста болған монета болды. Ол алғаш рет 1200 немесе 1208 жылы, ал Рейнер Хаушердің мәліметінше, 1189 жылы тіркелген. Хеллерлер біртіндеп құны төмендеп, күміс монеталар тоқтатылды. Бір рейхсталерде ("империялық талер") 576 хеллер болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін хеллерлер тек Чехословакия мен Венгрияда ғана сақталды. Хеллер сонымен қатар Маркқа тең келетін күміс салмақ бірлігі ретінде де пайдаланылды. Германия, Австрия және Лихтенштейндегі соғыстар аралық кезеңде notgeld (төтенше қағаз ақша) хеллермен бағаланған түрде шығарылды.
Атауы
Хеллер, сонымен қатар Халлер немесе Хеллер деп те аталады, латын тіліндегі дереккөздерде: denarius hallensis немесе hallensis denarius деп белгіленеді, бұл атауды Hall am Kocher қаласынан (қазіргі Schwäbisch Hall) алған. Екі жағына басылған күміс монеталар (Häller Pfennige) көбінесе қол бейнесі болғандықтан Händelheller деп аталды. Ақ, қызыл және қара Хеллерлердің арасында ерекшеліктер болды.
Шолу
Монеталар 13-шы ғасырдың басынан бастап бұрын шығарылған күміс пфеннигке (Häller Pfennig, кейде алдыңғы бетінде қол бейнеленгендіктен Händelheller деп аталды) негізделген, бірақ оның құрамы мыс қосылу арқылы біртіндеп нашарлап, күміс монета санатынан шықты. Қызыл, ақ және қара Hellers болды. Орта ғасырлардан бастап ол төмен құндылықтың символына айналды, және неміс тілінде "keinen (roten) Heller wert" деген сөз бар, мағынасы: "бір (қызыл) Heller-ге де тұрмайды" немесе "бір қызыл центке де тұрмайды". Хеллер термині 1873 жылға дейін Германияның көптеген мемлекеттерінде шағын құндылықтағы монеталарды атау ретінде кеңінен қолданылды, содан кейін Германия біріккеннен кейін Бисмарк үкіметі Германия империясының барлық аймақтарында Марка мен пфеннигті айналымға енгізді.
Тарих
Швабияда геллер бастапқыда пфеннигке сәйкес келді, сондықтан Шарль Великий фунтына 240 геллер болды. Алайда, 1385 жылғы императорлық жарлық бойынша геллердің құны екі есеге төмендеді, нәтижесінде 8 геллер = 4 пфенниг = 1 крейцер және 4 крейцер = 1 батцен тең болды. Бұл монеталардың төмен құны мен стандартты емес сапасының салдарынан, жоғары және кейінгі орта ғасырларда үлкен көлемде геллерлерді салмақтап, монетаның жалпы салмағына сүйене отырып сауда жасау кең таралды. Бұл көбінесе «фунт геллер» көлеміндегі сатып алуларға әкелді, бұл міндетті түрде 240 геллерден тұратын Шарль Великий фунтына сәйкес келмеді. Ол кездегі Богемияның Жоғарғы Лузатия аймағында Баутцен және Гёрлиц қалалары монета соғу құқығына ие болды. 15 ғасырда олар жыл сайын кезекпен монета соқты. Гёрлиц геллері (Katterfinken) – күміс мазмұны кейінгі жылдары азайып бара жатқан монета. Мысалы, шамамен 1490 жылы Веттин үйінің күміс пфенниг валютасы: 24 геллер = 12 пфенниг = 2 жарты Швертпфенниг = 1 Шпицпфенниг = 1 Бартпфенниг немесе Цинспфенниг тең болды. Геллерлер ішкі қуыс болды және Тюрингияның Hohlpfennigs-іне ұқсас Hohlhellers деп аталды. Сайлаулық Саксонияда төмен құнды Бесселпфеннигтер «басқыншылар» ретінде айналымға түсті. Олар 1668 жылғы саксондық құжаттарда Näpfchenheller деп аталды. Саксонияның кейбір аймақтарында, мысалы Рудные тауларында, олар алаңдаушылық тудырды. Халық төмен құнды Näpfchenhellers-ті жинау қапшығына тастағанды жөн көрді, бұл жинаудан түсетін табысты едәуір азайтты. Бұл, мысалы, Аннабергте арнайы шіркеу пфеннигтерін (Kirchenpfennige) енгізуге әкелді. Гессендік курфюрста күміс грошене 12 геллерге бөлінді, сондықтан геллер пруссиялық пфеннигке тең болды. Дрейхеллер – Саксен-Готтада соғылған мыс 1½ пфеннигтік монета. 1873 жылғы 9 шілдедегі Монета заңы бойынша маркалар мен пфеннигтердің стандартты империялық валютасына көшуімен, геллер барлық басқа ескі валюта бірліктері сияқты жоғалып кетті (тек қарапайым Vereinstaler ғана 1907 жылға дейін айналымда болды). Тек бұрынғы гильдер стандартының соңғы баварлық геллері ғана 1878 жылдан кейін Баварияда жаңа империялық валютаның ½ фунттық монетасы ретінде жарамды болып қалды.
Due to the low value and the non standard quality of these coins, it was common in the High and Late Middle Ages to weigh large amounts of Hellers and to transact business based on the total coin weight; this often resulted in purchase amounts in "pound hellers", which did not necessarily correspond to the Charlemagne at 240 hellers. In what was then Bohemian Upper Lusatia, the cities Bautzen and Görlitz had the right to mint coins. In the 15th century they coined alternately every year. The Görlitz Heller (Katterfinken) was a coin whose silver content decreased more and more in later years. For example, around 1490, the House of Wettin's silver pfennig currency was: 24 hellers = 12 pfennigs = 2 half Schwertpfennigs = 1 Spitzpfennig = 1 Bartpfennig or Zinspfennig. The hellers were hollow and called Hohlhellers, similar to the Thuringian Hohlpfennigs. In Electoral Saxony, low value Besselpfennigs circulated as "invaders". They were referred to as Näpfchenheller in Saxon documents from 1668. In some areas of Saxony, for example in the Ore Mountains, they became a nuisance. The population preferred to throw the lower value Näpfchenhellers into the collection bag, which significantly reduced income from the collection. This led, for example, in Annaberg to the introduction of special church pfennigs (Kirchenpfennige). In the Electorate of Hesse, the silver groschen was divided into 12 hellers, so that the heller was equal to the Prussian pfennig. Dreiheller were copper 11/2 pfennig pieces that were minted in Saxe Gotha. With the transition to a standard imperial currency of marks and pfennigs under the Coinage Act of 9 July 1873, the heller disappeared like all other old currency units (except for the simple Vereinstaler, which circulated until 1907). Only the last Bavarian Heller of the former guilder standard were still valid in Bavaria for a considerable time after 1878 as 1/2 pf coins of the new Goldmark imperial currency.
Германияның Шығыс Африкасы
Неміс елінің хеллері 1904 жылы үкімет Неміс Шығыс Африка компаниясынан Неміс Шығыс Африканың валютасына қатысты жауапкершілікті қабылдағанда қайта қолданысқа енгізілді. Хеллер бұрынғы 1 рупияның 1/64 бөлігі болған песаның орнына 1 рупияның 1/100 бөлігі ретінде таныстырылды. 1920 жылдары Хеллер валютасы неміс территорияларында кеңейтіліп, сауда үшін олардың құнын көрсететін қағаз ақшалар басылды. 1/2, 1, 5, 10 және 20 хеллерлік монеталар соғылды.
Австрия-Мажарстан
Австрия-Мажарстанда Хеллер австро-мажарлық кронаның 1/100 бөлігін білдіретін термин ретінде империяның австриялық жартысында да қолданылды (Мажарстан жартысында fillér аталды), бұл валюта 1892 жылдан империя құлағанға дейін (1918) қолданыста болды.
Чехия және Словакия
Хеллер () термині Чехияда (Чехиялық корона) және Словакияда (Словакиялық корона), сондай-ақ бұрынғы Чехословакияда (Чехословакиялық корона) 1/100 корона (корона) құндылығындағы монета үшін де қолданылған. Қазір тек Чехияның валютасы ғана хеллерлерді (haléře) пайдаланады, бірақ олар тек есептеу үшін қолданылады. Чехия Ұлттық Банкі 2008 жылы монеталарды айналымнан алып тастап, оларды келесі коронаға дейін дөңгелектеу арқылы алмастырды.
Лихтенштейн
Лихтенштейнде 1919 жылдан 1924 жылға дейін төтенше ақша айналымда болды. Номиналы геллерге негізделген.
Швейцария
Орта ғасырдың соңында галер Швейцария Конфедерациясы аумағындағы ең төмен номиналды монета болып саналды және жарты пфенигке тең болатын. 1320-жылдардан бастап алғашқы оңтүстік неміс галерлері Солтүстік Швейцарияға келді, онда бұрынғы кішкентай, бір жақты пфеннигтердің орнына галер шығарыла бастады. Бұл галер 1370 жылдан бастап Цюрих қала-мемлекетінде және Сент-Галлен князьдік аббаттығында негізгі өлшем бірлігі ретінде бекітілді. Айналымға түскен монеталардың құны төмендегендіктен, галер 18 ғасырдың соңына дейін номиналды түрде қолданыста болды.
Мәдениетте
Ein Heller und ein Batzen - Альберт фон Шлиппенбахтың (тексті) және Франц Куглердің (музыкасы) белгілі студенттік және әскерлік әні. Немец тіліндегі "Das ist keinen roten Heller wert" фразасы – "ол бір қызыл геллерге де тұрмайды" деген мағынаны білдіреді, бұл монетаның құны төмендігінен туындаған. Басқа фразалар: eine Schuld auf Heller und Pfennig begleichen ("бір геллер мен пфеннигке дейін қарызды төлеу", яғни қарызды толық өтеу), seinen letzten Heller verlieren ("соңғы геллерін жоғалту") және keinen roten Heller haben ("бір қызыл геллердің болмауы", яғни кедейлік). A 33 тас жолындағы Wünnenberg Haaren түйіскен жерінің солтүстігінде "Соңғы Геллер" ("Letzter Heller") автокөлік жолдарындағы сервистік станция орналасқан. Бұрын бұл жерде қонақ үй болған. Айналасындағы ауылдардың тұрғындары Падерборнда сауда жасап, өз ауылдарына жаяу қайтқанда, олар жолдың ортасындағы қонақ үйде тоқтап, "соңғы геллерін жұмсаған".