Бірінші дүниежүзілік соғыстың Ұлыбританиядағы әсері (1914-1918)

Ұлыбританиядағы 1914-1918 жылдардағы Бірінші дүниежүзілік соғыстың әсері: әскери өмір, конскрипция, құрылған әуе күштері, ішкі дағдарыстар.

43 мин оқу

100%

Дереккөз: History of the United Kingdom during the First World War — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

1914-1918 жылдардағы соғыстың Ұлыбританиядағы азаматтық және әскери өмірге әсері

1914-1918 жылдардағы Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ұлыбритания жетекші одақтас держава болды. Олар негізінен Германияға қарсы Орталық державалармен соғысты. Қарулы күштер күрт кеңейтіліп, қайта ұйымдастырылды – соғыс Корольдік әуе күштерінің құрылуымен белгіленді. 1916 жылдың қаңтарында Ұлыбритания тарихында алғаш рет әскери міндеттілік енгізілуі, 2,000,000-нан астам ер адамнан тұратын, тарихтағы ең ірі ерікті армиялардың бірі – «Китченер армиясы» құрылғаннан кейін болды. Соғысқа дейін еңбек және сайлау қозғалыстары арасында, әсіресе Ирландияда, күшті ішкі наразылықтар болды. Бірақ бұл қақтығыстар кейінге жылдырылды. Империяның жауларын жеңу атынан зор құрбандықтар қабылданды және соғыса алмайтындардың көптегені қайырымдылық пен гуманитарлық істерге үлес қосты. Азық-түлік тапшылығы мен жұмыс күшінің жетіспеуінен қауіптеніп, үкімет 1914 жылғы Корольдікті қорғау туралы заң сияқты заңдарды қабылдап, оған жаңа өкілеттіктер берді. Соғыс кезінде премьер-министр Х.Х. Асквит тұсында «әдеттегідей жұмыс» идеясынан бас тартылды.

1918 жылы елге тараған азық-түлік тапшылығы мен испан тұмауы салдарынан азаматтардың өлім-жітім көрсеткіші артты. Сондықтан үкімет жариялаған және плакаттарда пайдаланған ресми себеп – Ұлыбританияның 1839 жылғы Лондон шарты бойынша Бельгияның бейтараптығын сақтау қажеттігі болды. Германияның Бельгия және, әрі қарай, Франция жағалауын бақылауынан туындайтын стратегиялық тәуекелдер қабылдауға келмейтін деп есептелді. Германияның соғыстан кейінгі мінез-құлқына қатысты кепілдіктері Бельгияның бейтараптығына немқұрайлы қарауымен күмәндік тудырды. Алайда, Лондон шарты Ұлыбританияны Бельгияның бейтараптығын жеке қорғауға міндеттемеген. Сонымен қатар, теңіз соғысы жоспарлауы көрсеткендей, Германиямен соғыс жағдайында Ұлыбританияның өзі Бельгияның бейтараптығын бұзуға тура келер еді (Германияға импортталатын тауарлардың өтуін тоқтату үшін оның портын блокадалау арқылы). Ұлыбританияның Антанта серіктестері – Франция мен Ресейге деген міндеті басты фактор болды. Сыртқы істер министрі Эдвард Грей Франциямен жасалған құпия әскери-теңіз келісімдерінің Францияны Германиядан құтқаруға моральдық міндеттейтінін айтты. Британдық ұлттық мүдде Германияның Франция, Бельгия және Нидерландыны бақылауына жол бермейтін. Грей одақтастарынан бас тартудың қатыгез апатқа әкелетінін ескертті: егер Германия соғыста жеңіске жетсе немесе Антанта британдық қолдаусыз жеңіске жетсе, қандай жағдайда болса да, Ұлыбритания доссыз қалады. Бұл Ұлыбритания мен оның Империясын оқшаулануға ұшыратар еді. Сыртқы істер министрлігінің жетекші сарапшысы Эйр Кроу былай деді:

Егер соғыс басталып, Англия шетте қалса, екі нәрсенің бірі болуы керек. (а) Германия мен Австрия жеңіске жетіп, Францияны талқандап, Ресейді масқаралайды. Досы жоқ Англияның жағдайы қандай болады? (b) Немесе Франция мен Ресей жеңіске жетеді. Олар Англияға қатысты қандай көзқарас білдіреді? Ал Үндістан мен Жерорта теңізі жайында не айтуға болады?

Либералды көшбасшылықтың дағдарысы

Либералдық партия қысқа соғыстан аман қалуы мүмкін еді, бірақ Ұлы соғыстың ауқымдылығы партияның ұзақ жылдар бойы қабылдамай келген қатаң шараларды талап етті. Нәтижесінде Либералдық партияның үкімет басқару мүмкіндігі толығымен жойылды. Тарихшы Роберт Блейк осы қиын жағдайды былай түсіндіреді: Либералдар дәстүрлі түрде сөз бостандығы, ар-ұждан және сауда еркіндігінің жақтастары болды. Олар жангоизмге, ауыр қарулануға және мәжбүрлеуге қарсы тұрды. Либералдар әскерге шақыру, цензура, Корольдікті қорғау туралы заң, шетелдіктер мен бейбітшілдерге қатысты қатаңдық, еңбек пен өнеркәсіптің бағыты мәселелерінде бірауыздан келіспеді. Консерваторлардың мұндай тартыншақтығы болған жоқ. Блейк сондай-ақ, консерваторлар емес, либералдардың Бельгияның ашу-ызасын соғысқа қатысуды ақтау үшін пайдаланғанын, ал консерваторлар дағдарыстың басынан-ақ реалсаясат пен күштер тепе-теңдігіне сүйене отырып, араласуға шақырғанын атап өтеді. Британ халқы соғыста жеңіс тез келмейтініне көңіл көшірді. Олар Ұлыбритания Корольдік теңіз күшімен ұзақ жылдар бойы мақтан тұтып, үлкен шығынға батқан еді, бірақ енді қуанатын ештеңе болмады. 1916 жылдың мамырындағы Ютландия шайқасы – неміс флоты Солтүстік теңіздегі бақылауға алғаш рет және соңғы рет сын салды, бірақ олар жеңіліске ұшырап, көбінесе маңызды U қайықтарына көмектесуге жіберілді. Либералдар консерваторлармен кеңеспей соғыс жүргізгендіктен, қарсыластар тарапынан күшті шабуылдар жасалды. Алайда, тіпті либералды сарапшылар да жоғарыдағы жағдайдың әлсіздігіне наразылық білдірді. Сол кезде қоғамдық пікір, бұқаралық ақпарат құралдары мен көшеде, азаматтық киім киген және "жалаңаяқ" деп аталатын кез келген жас жігітке қарсы болды. Либералдық партияның жетекші газеті "Манчестер Гардиан" былай деп шағымданады:
"Үкіметтің ұлтты өзінен асып түсуге шақыруға батылы болмауы – соғысты шын мәнінде жеңіл қабылдауының көптеген белгілерінің бірі." Асквиттің либералдық үкіметі 1915 жылдың мамырында құлдырады, себебі артиллериялық снарядтарды жеткіліксіз өндіру дағдарысы және адмирал Фишердің Түркияға қарсы апатты Галлиполи науқанына наразылық білдіріп отставкаға кетуіне байланысты болды. Сайлауда жеңіліске ұшыраудан қауінген Асквит 25 мамырда жаңа коалициялық үкімет құрды, жаңа кабинеттің көп бөлігі оның өзінің Либералдық партиясынан және Унионист (Консервативті) партиясынан, сондай-ақ Лейбористердің символдық өкілдігінен құралды. Жаңа үкімет бір жарым жылға созылды, және бұл либералдардың үкіметті соңғы рет бақылауы болды. Тарихшы А.Ж.П. Тейлордың талдауы бойынша, британ халқы көптеген мәселелер бойынша терең бөлінген, бірақ барлық тараптарда Асквит үкіметіне сенімсіздік күшейді. Соғысқа қатысты мәселелерде ешқандай келісім болған жоқ. Екі партияның басшылары парламенттегі ашулы пікір таластар халықтың моральдық жағдайын одан әрі нашарлатады деп түсінді, сондықтан 1915 жылдың мамырына дейін Парламент соғысты бір рет те талқыламады. Тейлор былай деп мәлімдейді:
"Унионистер Германияны қауіпті қарсылас деп есептеді және оны жою мүмкіндігіне қуанды. Олар қатал соғысты аяусыз әдістермен жүргізуді көздеді, соғысқа дейін және қазіргі либералдық "жұмсақтықты" айыптады. Либералдар жоғары ұстанымды болуды жалғастырды. Олардың көпшілігі Германия Бельгияға басып кіргеннен кейін ғана соғысты қолдады. Идеалдық мақсаттармен соғысқа кіріскен либералдар оны абыройлы жолмен жүргізгісі келді және өз принциптерін тастап кетуді майданда жеңіліске ұшыраудан гөрі қиын деп тапты."

The Liberal Party might have survived a short war, but the totality of the Great War called for strong measures that the party had long rejected. The result was the permanent destruction of the ability of the Liberal Party to lead a government. Historian Robert Blake explains the dilemma:
the Liberals were traditionally the party of freedom of speech, conscience and trade. They were against jingoism, heavy armaments and compulsion Liberals were neither wholehearted nor unanimous about conscription, censorship, the Defence of the Realm Act, severity toward aliens and pacifists, direction of labour and industry. The Conservatives had no such misgivings. Blake further notes that it was the Liberals, not the Conservatives who needed the moral outrage of Belgium to justify going to war, while the Conservatives called for intervention from the start of the crisis on the grounds of realpolitik and the balance of power. The British people were disappointed that there was no quick victory in the war. They had long taken great pride and expense in the Royal Navy, but now there was little to cheer about. The Battle of Jutland in May 1916 was the first and only time the German fleet challenged control of the North Sea, but it was overmatched and was reassigned mostly to helping the more important U boats. Since the Liberals ran the war without consulting the Unionists (Conservatives) there were heavy partisan attacks. However even Liberal commentators were dismayed by the lack of energy at the top. At the time public opinion was intensely hostile, both in the media and in the street, against any young man in civilian garb and labeled as a slacker. The leading Liberal newspaper, the Manchester Guardian complained:
The fact that the Government has not dared to challenge the nation to rise above itself, is one among many signs The war is, in fact, not being taken seriously How can any slacker be blamed when the Government itself is slack. Asquith's Liberal government was brought down in May 1915, due in particular to a crisis of inadequate artillery shell production and the protest resignation of Admiral Fisher over the disastrous Gallipoli Campaign against Turkey. Reluctant to face doom in an election, Asquith formed a new coalition government on 25 May, with the majority of the new cabinet coming from his own Liberal party and the Unionist (Conservative) party, along with a token Labour representation. The new government lasted a year and a half, and this was the last time Liberals controlled the government. The analysis of historian A. J. P. Taylor is that the British people were so deeply divided over numerous issues, but on all sides there was growing distrust for the Asquith government. There was no agreement whatsoever on wartime issues. The leaders of the two parties realized that embittered debates in Parliament would further undermine popular morale, and so the House of Commons did not once discuss the war before May 1915. Taylor argues:
The Unionists, by and large, regarded Germany as a dangerous rival, and rejoiced at the chance to destroy her. They meant to fight a hard headed war by ruthless methods; the condemned Liberal 'softness' before the war and now. The Liberals insisted on remaining high minded. Many of them come to support the war only when the Germans invaded Belgium Entering the war for idealistic motives, the Liberals wish to fight it by noble means and found it harder to abandon their principles than to endure your defeat in the field.

Ллойд Джордж премьер-министр ретінде

Бұл коалициялық үкімет 1916 жылға дейін сақталды, содан кейін одақтастар Асквит пен либералдардың іс-әрекеттеріне, әсіресе Сомма шайқасына наразылық білдірді. Асквиттің қарсыластары енді Бонар Лоу (консерваторлардың жетекшісі), сэр Эдвард Карсон (Ульстер унионистерінің жетекшісі) және Дэвид Ллойд Джордж (сол кезде кабинет министрі) басқаруды қолға алды. Лоу, өзінің партиясынан тыс жақтастары аз болғандықтан, жаңа коалиция құру үшін жеткілікті қолдау таба алмады; либерал Ллойд Джордж, керісінше, әлдеқайда кең қолдауға ие болды және Ллойд Джордж либералдары мен Лейбористермен бірге көпшілікті құрап, консервативтік коалициялық үкімет құрды. Асквит партия төрағасы болып қала берді, бірақ ол және оның жақтастары парламенттегі оппозицияға көшті. Ллойд Джордж бірден британдық соғыс күшін өзгертуге кірісіп, әскери және ішкі саясатты қатаң бақылауға алды. Соғыс кабинеті құрылғалы бері өткен 235 күн ішінде 200 рет отырды. Үкімет алғаш рет тез әрекет ете алды, оны шектеген бюрократиясыз және сауда флотының жағдайы мен ауыл шаруашылығы өнімдері сияқты мәселелер бойынша жаңарып отыратын статистикамен. Бұл 1914 жылдың қараша айында Уинстон Черчилльдің «әдеттегідей жұмыс» деп жариялаған кезеңмен сипатталды. Ллойд Джордж үкіметінің табысы сайлауға деген жалпы құштарлықтың болмауымен және осының салдарынан туындаған наразылықтың жоқтығымен де түсіндіріледі. 1918 жылдың көктемінде бір-бірінен кейін әскери және саяси дағдарыстар тізбегі туды. Германия шығыс майданнан әскерлерін көшіріп, жаңа тактикамен оқытқаннан кейін, Батыс майданында одақтастардан көп сарбазы болды. 1918 жылдың 21 наурызында Германия Ұлыбритания мен Франция әскерлеріне қарсы толыққанды көктемгі шабуылға шықты, АҚШ әскерлері көптеп келгенге дейін шайқас алаңында жеңіске жетемін деп үміттенді. Одақтас әскерлері шатасудан 65 шақырымға шегінді, жеңіліске ұшырағанын сезген Лондон ұтқыр соғыс жүргізу үшін одан да көп әскер қажет екенін түсінді. Ллойд Джордж жарты миллион сарбазды тауып Францияға жіберді, американдық президент Вудро Вильсоннан дереу көмек сұрады және Батыс майданында одақтас күштерді үйлестіру үшін француз генералы Фошты бас қолбасшы етіп тағайындауға келісті, осылайша неміс шабуылын тойтаруға болады. Бұл жаман идея екендігі туралы қатты ескертулерге қарамастан, Соғыс кабинеті 1918 жылы Ирландияда әскери міндеттілік енгізуді шешті. Басты себеп – Ұлыбританиядағы жұмысшылар оны белгілі бір жұмысшыларға әскери міндеттіліктен босатуды қысқарту үшін талап етті. Лейбористер ешкімге де бостандық берілмейтін қағиданы орнатуды қалады, бірақ ол Ирландияда міндетті түрде әскери қызметке шақыруды талап етпеді. Ұсыныс қабылданды, бірақ ешқашан іске асырылмады. Рим-католик епископтары алғаш рет әскери міндеттілікке ашық қарсылық көрсетуге шақырып, күреске кірді, ал ирланд ұлтшылдарының көпшілігі келісімсіз Sinn Féin қозғалысын қолдауға көшті (конституциялық Ирланд ұлттық партиясынан алыстады). Бұл Ирландияның одақта қалуға дайындығының аяқталуын білдіретін шешуші сәт болды. 1918 жылдың 7 мамырында белсенді қызметтегі жоғары әскери офицер, генерал-майор сэр Фредерик Морис Ллойд Джордж Франциядағы әскер саны туралы Парламентке өтірік айтқан деген айыппен жұртшылыққа шығып, екінші дағдарысты тудырды. Асквит, палатадағы либералдық көшбасшы, бұл айыптауларды қабылдап, Ллойд Джорджқа (осылай-ақ либерал) шабуыл жасады. Асквиттің баяндамасы нашар болғанымен, Ллойд Джордж өз позициясын күшпен қорғады, талқылауды сенімсіздік дауысы ретінде қарастырды. Ол Мористің айыптауларын күшті түрде жоққа шығарды және палатаның қолдауын жеңіп алды. Басты нәтижелер – Ллойд Джорджты нығайту, Асквитті әлсірету, жалпы стратегияға қоғамдық сынды тоқтату және әскерилердің азаматтық бақылауын күшейту болды. Осы уақыт аралығында неміс шабуылдары тоқтап, ақырында кері қайтарылды. Жеңіс 1918 жылдың 11 қарашасында келді. Тарихшы Джордж Х. Кассар Ллойд Джорджтың соғыс кезіндегі көшбасшылығын бағалап былай деді: Барлығы айтылып, жасалып болғаннан кейін, Ллойд Джордждың соғыс кезіндегі көшбасшылығын қалай бағалау керек? Ол үйде қиын, кейде бұрын-соңды болмаған мәселелерді шешуде әртүрлі нәтижелерге қол жеткізді. Оның еңбекпен және жергілікті азық-түлік өндірісін арттыру бағдарламасымен қарым-қатынасын жақсарту қиын болған еді, бірақ ол адам күші, бағаны бақылау және азық-түлік үлестіру салаларында өзінің алдыңғысы сияқты тәсілді қабылдады, тек қақтығыстың өзгеруіне жауап ретінде ғана әрекет етті. Ұлттық...

This coalition government lasted until 1916, when the Unionists became dissatisfied with Asquith and the Liberals' conduct of affairs, particularly over the Battle of the Somme. Asquith's opponents now took control, led by Bonar Law (leader of the Conservatives), Sir Edward Carson (leader of the Ulster Unionists), and David Lloyd George (then a minister in the cabinet). Law, who had few allies outside his own party, lacked sufficient support to form a new coalition; the Liberal Lloyd George, on the other hand, enjoyed much wider support and duly formed a majority Conservative coalition government with Lloyd George Liberals and Labour. Asquith was still the party head but he and his followers moved to the opposition benches in Parliament. Lloyd George immediately set about transforming the British war effort, taking firm control of both military and domestic policy. In the first 235 days of its existence, the War Cabinet met 200 times. For the first time, the government could react quickly, without endless bureaucracy to tie it down, and with up to date statistics on such matters as the state of the merchant navy and farm production. which had been characterised by Winston Churchill's declaration of "business as usual" in November 1914. The success of Lloyd George's government can also be attributed to a general lack of desire for an election, and the practical absence of dissent that this brought about. In rapid succession in spring 1918 came a series of military and political crises. The Germans, having moved troops from the Eastern front and retrained them in new tactics, now had more soldiers on the Western Front than the Allies. On 21 March 1918 Germany launched a full scale Spring Offensive against the British and French lines, hoping for victory on the battlefield before United States troops arrived in large numbers. The Allied armies fell back 40 miles in confusion, and facing defeat London realized it needed more troops to fight a mobile war. Lloyd George found half a million soldiers and rushed them to France, asked American President Woodrow Wilson for immediate help, and agreed to the appointment of the French General Foch as commander in chief on the Western Front, so that Allied forces could be coordinated to handle the German offensive. Despite strong warnings that it was a bad idea, the War Cabinet decided to impose conscription on Ireland in 1918. The main reason was that labour in Britain demanded it as the price for cutting back on exemptions from conscription for certain workers. Labour wanted the principle established that no one was exempt, but it did not demand that conscription should actually take place in Ireland. The proposal was enacted, but never enforced. The Roman Catholic bishops for the first time entered the fray, calling for open resistance to compulsory military service, while the majority of Irish nationalists moved to supporting the intransigent Sinn Féin movement (away from the constitutional Irish National Party). This proved a decisive moment, marking the end of Irish willingness to stay inside the Union. On 7 May 1918, a senior army officer on active duty, Major General Sir Frederick Maurice, prompted a second crisis when he went public with allegations that Lloyd George had lied to Parliament about troop numbers in France. Asquith, the Liberal leader in the House, took up the allegations and attacked Lloyd George (also a Liberal). While Asquith's presentation was poor, Lloyd George vigorously defended his position, treating the debate as a vote of confidence. He won over the House with a powerful refutation of Maurice's allegations. The main results were to strengthen Lloyd George, weaken Asquith, end public criticism of overall strategy, and strengthen civilian control of the military. Meanwhile, the German offensive stalled and was ultimately reversed. Victory came on 11 November 1918. Historian George H. Cassar has evaluated Lloyd George's legacy as a war leader:
After all that has been said and done, what are we to make of Lloyd George’s legacy as a war leader? On the home front he achieved varied results in tackling difficult, and in some instances, unprecedented problems. It would be hard to have improved on his dealings with labour and the program to increase homegrown food, but in the sectors of manpower, price control and food distribution he adopted the same approach as his predecessor, taking action only in response to the changing nature of the conflict. In the vital area of national morale, while he did not have the technical advantages of Churchill, his personal conduct damaged his ability to do more to inspire the nation. All things considered, it is unlikely that any of his political contemporaries could have handled matters at home as effectively as he did, although it can be argued that if someone else had been in charge, the difference would not have been sufficient to change the final outcome. In his conduct of the war he did advance the cause of the Entente significantly in some ways, but in determining strategy, one of the most important tasks for which a prime minister must be responsible, he was undeniably a failure. To sum up, while Lloyd George's contributions outweighed his mistakes, the margin is too narrow, in my opinion, to include him In the pantheon of Britain's outstanding war leaders.

Либералды партияның құлдырауы

1918 жылғы жалпы сайлауда «соғысты жеңген адам» атанған Ллойд Джордж өзінің коалициясын тағы бір әскери стильдегі сайлауға жетектеп, Асквитиялық либералдар мен жаңадан құрылған Еңбек партиясынан үлкен жеңіс одісіді. Ллойд Джордж пен консерваторлардың жетекшісі Бонар Лоу кандидаттарға олардың ресми коалиция кандидаттары екенін көрсету үшін бірлескен қолдау хаттарын жазды. Бұл хат, кейін «купон» деп белгілі болған, көптеген отырған либерал депутаттарының қарсыластарына берілді, бұл олардың орнын жоғалтуына әкелді. Асквит және оның көптеген либерал әріптестері депутаттық мандаттарынан айырылды. Ллойд Джордж жаңарған консервативтік партияның күшті ықпалына түсті. Либералдық партия ешқашан толыққанды қалпына келмеді.

Қаржылық

Соғысқа дейін үкімет жалпы ұлттық өнімнің (ЖҰӨ) 13 пайызын жұмсады; 1918 жылы ЖҰӨ-нің 59 пайызын жұмсады. Соғыс ішкі және шетелдік қарыздар, жаңа салықтар және инфляция арқылы қаржыландырылды. Бұған қоса, техникалық қызмет көрсету және жөндеу жұмыстарын кейінге шегеріп, қажетсіз деп танылған жобаларды тоқтату арқылы да қаржыландырылды. Үкімет тікелей емес салықтардан сақтанды, себебі олар тұрмысқа қажетті заттардың бағасын қымбаттатып, жұмысшы табының арасында наразылық тудыратын. 1913–14 жылдары темекі мен алкогольге салынатын тікелей емес салықтар 75 миллион фунт стерлинг, ал тікелей салықтар 88 миллион фунт стерлинг құрады, оның ішінде табыс салығы 44 миллион фунт стерлинг, ал мүлік салығы 22 миллион фунт стерлинг болды. Яғни, кірістің 54 пайызы тікелей салықтардан түсті; 1918 жылы тікелей салықтар кірістің 80 пайызын құрады. «Әділдікке» және «ғылымилыққа» ерекше мән берілді. Халық жаңа салықтарды көбінесе қолдады, наразылықтар өте аз болды. Қаржы министрлігі капиталға салынатын ауыр салықты қабылдаудан бас тартты, оны Лейборист партиясы капиталистерді әлсірету үшін пайдалануды жоспарлаған. Оның орнына, соғысқа дейінгі деңгейден асып түскен пайдаға 50 пайыздық салық енгізілді; 1917 жылы бұл көрсеткіш 80 пайызға дейін көтерілді. Автомобильдер, сағаттар және басқа да сәнді тауарларға акциздік салық қосылды. Сату салығы немесе қосылған құн салығы болған жоқ. Кірістің басым бөлігі табыс салығынан түсті, ол 1915 жылы фунттың 3 шиллинге 6 пеннісіне (17,5%) дейін өсті және жеке басты босату мөлшері төмендетілді. 1916 жылы табыс салығының мөлшерлемесі фунттың 5 шиллинге (25%) дейін, ал 1918 жылы 6 шиллингке (30%) дейін өсті. Барлығында, салықтар ұлттық шығындардың ең көп дегенде 30 пайызын қамтамасыз етті, ал қалғаны қарыз есебінен төленді. Ұлттық қарыз 625 миллион фунттан 7,8 миллиард фунтқа дейін өсті. Мемлекеттік облигациялар әдетте бес пайыздық төлеммен шығарылды. Инфляция күшейіп, 1919 жылы бір фунт стерлинг 1914 жылы сатып алуға болатын тауарлар себетінің үштен бірін ғана сатып алатын болды. Жалақылар өсімге ілеспеді, ал кедейлер мен зейнеткерлер ең көп қиындыққа тап болды.

Монархия

Бірінші дүниежүзілік соғыста Ұлыбританияның патшалық отбасы Германияның билеуші отбасымен туысқандық байланысы болғандықтан қиын жағдайға тап болды. Соғысқа дейін британдық патша отбасы Саксен-Кобург және Гота үйі деп танылған. 1910 жылы Георг V әкесі Эдуард VII қайтыс болғаннан кейін таққа отырып, соғыс жылдарына дейін билік жүргізді. Ол Германия императоры Вильгельм II-нің туысы еді, ал Вильгельм II соғыстың барлық қорқынышын бейнелейтін болған. Королева Мария, анасы сияқты британдық болғанымен, Вюртемберг патшалық үйінің ұрпағы Тек герцогының қызы еді. Соғыс кезінде Г.Г. Уэллс Ұлыбританияның "сырттан келген және шабыттандырмайтын сарайы" туралы жазды, ал Георг: "Мен шабыттандырмауы мүмкін, бірақ шетелдік екенімді мойндамаймын" деп жауап берді. 1917 жылдың 17 шілдесінде британдық ұлттық сезімдерді басу үшін король Георг отбасының атын Виндзорлар үйі деп өзгерту туралы жарлық шығарды. Ол Виндзорды сол кезде Ұлыбританияда тұратын королева Викторияның барлық тікелей ұрпақтарының тегі ретінде қабылдады, басқа отбасыларға үйленген әйелдер мен олардың ұрпақтарын қоспағанда. Ол және оның британдық туыстары барлық неміс титулдары мен атауларын қолданудан бас тартып, ағылшын тегін қабылдады. Георг бірнеше туысын британдық пэрлер етіп тағайындады. Атап айтқанда, оның туысы, Баттенбергтің князі Людовик, Милфорд-Хейвеннің маркизі болды, ал оның күйеу інісі, Тек герцогы, Кембридждің маркизі атанды. Шлезвиг-Гольштейннің ханшайымы Мари Луиза және Шлезвиг-Гольштейннің ханшайымы Елена Виктория сияқты басқалары аумақтық атауларын пайдалануды тоқтатты. Патшалық отбасының мүшелеріне атақ беру жүйесі де қарапайымдастырылды. Неміс жағында соғысқан британдық патша отбасының туыстары толығымен жазықсыз қалды; олардың британдық пэрлік атақтары 1917 жылғы Титулдардан айыру туралы заңның ережелеріне сәйкес 1919 жылғы Кеңес жарлығымен тоқтатылды. Ресейдегі жағдай монархия үшін тағы бір мәселе тудырды. Ресейдің императоры Николай II король Георгтың туысы болды және екеуі де бір-біріне өте ұқсас еді. 1917 жылғы Ресей революциясында Николай биліктен құтырылған кезде либералды Ресей үкіметі император мен оның отбасына Ұлыбританияда пана беруді сұрады. Кабинет келісті, бірақ король қоғамдық пікірдің жау екенінен қорқып, бас тартты. Николайның Ресейден кетуге ниеті болмаған болуы мүмкін. Ол Ресейде қалды және 1918 жылы Лениннің бұйрығымен, большевиктердің басшысы, ол және оның отбасы өлтірілді. Уэльс принці – болашақ Эдуард VIII – соғысқа қатысуға құштар болды, бірақ үкімет мұрагердің тұтқындалуынан туындайтын зиянды ескеріп, рұқсат бермеді. Осыған қарамастан, Эдуард окоптық соғысты өз көзімен көрді және мүмкіндігінше майданға баруға тырысты, осының нәтижесінде 1916 жылы Әскери крестпен марапатталды. Соғыстағы оның рөлі шектеулі болғанымен, ол соғыс ардагерлері арасында үлкен танымалдылыққа ие болды. Патша отбасының басқа да мүшелері де осыған қатысты. Йорк герцогы (кейіннен VI Георг) Корольдік теңіз күштеріне офицер болып тағайындалды және Ютландия шайқасында HMS Collingwood кемесіндегі мұнара офицері ретінде қатысты, бірақ денсаулығының нашарлауына байланысты соғыста одан әрі қатыспады. Корольдің жалғыз қызы Мария анасымен бірге ауруханалар мен әлеуметтік ұйымдарға барып, британдық әскери қызметшілерге көмектесу және олардың отбасыларына қолдау көрсету жобаларына қатысты. Осы жобалардың бірі – Принцесса Марияның Рождестволық сыйлық қоры, оның арқасында 1914 жылғы Рождествоға Ұлыбританияның барлық сарбаздары мен теңізшілеріне 162 000 фунт стерлингтік сыйлықтар жіберілді. Ол Girl Guide қозғалысын, Voluntary Aid Detachment (VAD), Land Girls қозғалысын насихаттауда белсенді рөл атқарды және 1918 жылы медбикелік курсын бітіріп, Great Ormond Street ауруханасында жұмыс істеді.

The British royal family faced a serious problem during the First World War because of its blood ties to the ruling family of Germany, Britain's prime adversary in the war. Before the war, the British royal family had been known as the House of Saxe Coburg and Gotha. In 1910, George V became king on the death of his father, Edward VII, and reigned throughout the war. He was the first cousin of the German Emperor Wilhelm II, who came to symbolise all the horrors of the war. Queen Mary, although British like her mother, was the daughter of the Duke of Teck, a descendant of the royal House of Württemberg. During the war H. G. Wells wrote about Britain's "alien and uninspiring court", and George famously replied: "I may be uninspiring, but I'll be damned if I'm alien." On 17 July 1917, to appease British nationalist feelings, King George issued an Order in Council that changed the name of his family to the House of Windsor. He specifically adopted Windsor as the surname for all descendants of Queen Victoria then living in Britain, excluding women who married into other families and their descendants. He and his relatives who were British subjects relinquished the use of all German titles and styles, and adopted English surnames. George compensated several of his male relatives by creating them British peers. Thus, his cousin, Prince Louis of Battenberg, became the Marquess of Milford Haven, while his brother in law, the Duke of Teck, became the Marquess of Cambridge. Others, such as Princess Marie Louise of Schleswig Holstein and Princess Helena Victoria of Schleswig Holstein, simply stopped using their territorial designations. The system for titling members of the royal family was also simplified. Relatives of the British royal family who fought on the German side were simply cut off; their British peerages were suspended by a 1919 Order in Council under the provisions of the Titles Deprivation Act 1917. Developments in Russia posed another set of issues for the monarchy. Tsar Nicholas II of Russia was King George's first cousin and the two monarchs looked very much alike. When Nicholas was overthrown in the Russian Revolution of 1917, the liberal Russian Government asked that the tsar and his family be given asylum in Britain. The cabinet agreed but the king was worried that public opinion was hostile and said no. It is likely the tsar would have refused to leave Russia in any case. He remained and in 1918 he and his family were ordered killed by Lenin, the Bolshevik leader. The Prince of Wales – the future Edward VIII – was keen to participate in the war but the government refused to allow it, citing the immense harm that would occur if the heir to the throne were captured. Despite this, Edward witnessed trench warfare at first hand and attempted to visit the front line as often as he could, for which he was awarded the Military Cross in 1916. His role in the war, although limited, led to his great popularity among veterans of the conflict. Other members of the royal family were similarly involved. The Duke of York (later George VI) was commissioned in the Royal Navy and saw action as a turret officer aboard HMS Collingwood at the battle of Jutland but saw no further action in the war, largely because of ill health. Princess Mary, the King's only daughter, visited hospitals and welfare organisations with her mother, assisting with projects to give comfort to British servicemen and assistance to their families. One of these projects was Princess Mary's Christmas Gift Fund, through which £162,000 worth of gifts was sent to all British soldiers and sailors for Christmas 1914. She took an active role in promoting the Girl Guide movement, the Voluntary Aid Detachment (VAD), the Land Girls and in 1918, she took a nursing course and went to work at Great Ormond Street Hospital.

Патшалықты қорғау туралы заң

Бірінші Корольдікті қорғау туралы заң (DORA) 1914 жылдың 8 тамызында, соғыс басталған алғашқы апталарда қабылданды, бірақ келесі бірнеше айда оның ережелері кеңейтілді. Ол үкіметке кең ауқымды өкілеттіктер берді. Британдықтарға теміржол көпірлерінің астында серуендеуге, жабайы жануарларды тамақтандыруға тыйым салынды. Британ жазғы уақыты да енгізілді. Алкогольдік сусындар енді суландырылуы керек еді, пабтардың жабылу уақыты түнгі сағат 12:30-дан кешкі сағат 10-ға дейін алға жылжытылды, ал 1916 жылдың тамызынан бастап лондондықтар түнгі сағат 10-нан таңғы сағат 7-ге дейін такси шақыру үшін сылдырлап тұра алмады. Заңның өзінде өлім жазасы туралы ештеңе айтылмаса да, ол осы ережелерді бұзған азаматтарды әскери сотта соттауға мүмкіндік берді, онда ең жоғары жаза – өлім.

Интернаттау

5 тамызда қабылданған «Шет елдіктерді шектеу туралы» заң барлық шетел азаматтарын полицияға тіркелуге міндеттеді, ал 9 қыркүйекке дейін 67 000-нан аспайтын неміс, австриялық және венгр азаматтары тіркелді. Дұшпан мемлекеттердің азаматтарына саяхаттау, тыңшылыққа пайдаланылуы мүмкін жабдықтарды иелену және жауапкершілікке түсуі мүмкін аймақтарда тұру шектеулері қойылды. Үкімет кең ауқымды интернациялауды енгізуге құлшынбады. Ол 1914 жылдың 7 тамызындағы 17 мен 42 жас аралығындағы дұшпан мемлекеттердің барлық азаматтарын интернациялауға қатысты әскери шешімді жойды және тек ұлттық қауіпсіздікке қауіп төндіретін деп күдіктелгендерге назар аударды. Қыркүйек айына қарай 10 500 шетелдік ұсталды, бірақ 1914 жылдың қарашасынан 1915 жылдың сәуіріне дейін аз ғана тұтқынға алынды және мыңдаған интернацияланғандар босатылды. Белгиядағы неміс жасаған зұлпымдар туралы хабарлардан кейін қазан айынан бастап күшейген немісқа қарсы қоғамдық пікір, 1915 жылдың 7 мамырында «Люзитания» кемесінің батып кетуінен кейін ең жоғары деңгейге жетті. Оқиға ел бойынша бір аптаға созылған тәртіпсіздіктерге әкеп соқты, оның барысында неміс дүкендерінің барлық терезелері қиратылды. Бұл жағдай үкіметті шетелдіктердің қауіпсіздігі үшін де, елдің қауіпсіздігі үшін де интернациялау саясатын қатайтуға мәжбүр етті. Әскери жастағы барлық дұшпан мемлекеттерінің азаматтары интернациялануға тиіс болды, ал әскери жастан асқандар елге қайтарылуға тиіс болды, ал 1917 жылға қарай дұшпан мемлекеттерінің азаматтарының саны азайып, еркін өмір сүретіндердің саны шектеулі болды.

Әскер

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде британдық армия Еуропаның басқа ірі державаларымен салыстырғанда шағын болды. 1914 жылы британдықтардың 400 000 ерікті сарбазы болды, олардың шамамен жартысы Ұлыбритания империясын күзету үшін шетелге жіберілді. 1914 жылдың тамызында 157 жаяу әскер батальонының 74-і және 31 атты әскер полкінің 12-сі шетелге жіберілді. Олар бірге Францияда қызмет ету үшін Британдық экспедициялық корпусын (БЭК) құрды және «Ескі жеккүргендер» деп аталды. 1914–1915 жылдары еріктілердің көпшілігі, халық арасында Китченер армиясы деп танылған, Сомма шайқасында әрекет етуге дайындалды. Корольдік теңіз күшінің басым бөлігі үйде, Ұлы флот құрамында орналастырылды, оның басты мақсаты – неміс ашық теңіз флотын шайқасқа тарту болатын. Ешқандай шешуші жеңіс болған жоқ. Корольдік теңіз күші мен неміс императорлық теңіз күші бірнеше рет кездесті, атап айтқанда Хелиголанд шығанағы шайқасында және Ютландия шайқасында. Олардың аз сандылығы мен оттық күшін ескере отырып, немістер британдық флоттың бір бөлігін тұзаққа түсіріп, 1916 жылдың мамырында Ютландияда оны іске асыру жоспарын жасады, бірақ нәтижесі белгісіз болды. 1916 жылдың тамызында Ашық теңіз флоты ұқсас әрекет жасады және «жойылмай құтылуға мүкіндік алды». 1914 жылы теңіз күші резервтегілерден 63-ші (Royal Naval) дивизиясын құрды, ол Жерорта теңізінде және Батыс майданда кеңінен қызмет етті. 1917 жылдың 17 тамызында генерал Ян Смуц соғыс кеңесіне әуе күшінің болашағы туралы баяндама жасады. Оның пікірінше, әуе күшінің «жау жерлерін қирату және өнеркәсіптік және густонаселенный орталықтарды кең ауқымда жою» әлеуеті бар болғандықтан, армия мен теңіз күшімен теңдес жаңа әуе қызметі құрылуын ұсынды. Жаңа қызметтің құрылуы Корольдік әскери-әуе қызметінің (RNAS) аз пайдаланылған адамы мен машиналарын Батыс майданындағы әрекеттерге қолдануға мүмкіндік берді, сондай-ақ кейде ұшақтарды сатып алуға кері әсер еткен қызметтер арасындағы бәсекелестікті тоқтатты. 1918 жылдың 1 сәуірінде RFC және RNAS біріктіріліп, жаңа қызмет – Корольдік әуе күштері (RAF) құрылды.

The British Army during World War I was small in size when compared to the other major European powers. In 1914, the British had a small, largely urban English, volunteer force of 400,000 soldiers, almost half of whom were posted overseas to garrison the immense British Empire. (In August 1914, 74 of the 157 infantry battalions and 12 of the 31 cavalry regiments were posted overseas. Together they formed the British Expeditionary Force (BEF), for service in France and became known as the Old Contemptibles. The mass of volunteers in 1914–1915, popularly known as Kitchener's Army, was destined to go into action at the battle of the Somme. The major part of the Royal Navy's strength was deployed at home in the Grand Fleet, with the primary aim of drawing the German High Seas Fleet into an engagement. No decisive victory ever came. The Royal Navy and the German Imperial Navy did come into contact, notably in the Battle of Heligoland Bight, and at the Battle of Jutland. In view of their inferior numbers and firepower, the Germans devised a plan to draw part of the British fleet into a trap and put it into effect at Jutland in May 1916, but the result was inconclusive. In August 1916, the High Seas Fleet tried a similar enticement operation and was "lucky to escape annihilation". In 1914, the navy had also formed the 63rd (Royal Naval) Division from reservists, and this served extensively in the Mediterranean and on the Western Front. On 17 August 1917, General Jan Smuts presented a report to the War Council on the future of air power. Because of its potential for the 'devastation of enemy lands and the destruction of industrial and populous centres on a vast scale', he recommended a new air service be formed that would be on a level with the army and navy. The formation of the new service however would make the under utilised men and machines of the Royal Naval Air Service (RNAS) available for action across the Western Front, as well as ending the inter service rivalries that at times had adversely affected aircraft procurement. On 1 April 1918, the RFC and the RNAS were amalgamated to form a new service, the Royal Air Force (RAF).

Әскерге шақыру және әскери міндеттілік

Әсіресе соғыстың алғашқы кезеңдерінде көптеген ерлер әр түрлі себептермен қарулы күштерге "қатысуға" шешім қабылдады. 1914 жылдың 5 қыркүйегіне дейін 225 мыңнан астам адам Китченер армиясы деп аталған соғысқа тіркелді. 1914 және 1915 жылдың басында жұмылдыру біршама тұрақты болды, бірақ кейінгі жылдары, әсіресе Сомма шайқасынан кейін, 500 000 қаза болғаннан кейін күрт төмендеді. Осының салдарынан 1916 жылдың қаңтарында үйленбеген ерлер үшін әскери міндеттілік алғаш рет енгізілді, ал мамыр-маусымда Англия, Уэльс және Шотландиядағы 18-ден 41 жасқа дейінгі барлық ерлерге әскери қызмет туралы заңдармен қолданылды. Қалалық орталықтар, олардың кедейлігі мен жұмыссыздығымен британдық кәсіби армияның жұмылдыруға ең қолайлы жерлері болды. Джут өнеркәсібінде әйелдер басымдық танытқан және ерлердің жұмыспен қамтылуы шектеулі болған Дунди қаласы, басқа британ қалаларынан гөрі резервтегілер мен әскердегі сарбаздардың ең жоғары үлесіне ие болды. Отбасының тұрмыс деңгейіне қатысты алаңдаушылық ер адамдарды тіркелуден ойындырды; үкімет өлтірілген немесе мүгедек болғандардың отбасыларына өмір бойына апталық жәрдемақы төлеуге кепілдік бергеннен кейін ерікті тіркелу деңгейі көтерілді. 1916 жылдың қаңтарынан бастап әскери міндеттілік енгізілгеннен кейін, Ирландияны қоспағанда, елдің барлық аймақтарына әсер етті. Еріктілерге сүйену саясаты соғысқа қажетті қару-жарақ өндіруге қабілетті ауыр өнеркәсіптің қуатын күрт төмендетті. Тарихшы Р. Дж. К. Адамс темір және болат өнеркәсібіндегі ерлердің 19% әскерге шақырылғанын, шахтерлердің 22%, инженерлік мамандықтардағы 20%, электр өнеркәсібінде 24%, ұсақ қару жасаушылардың 16% және жарылғыш заттар жасаумен айналысқандардың 24% құрағанын хабарлады. Осыған жауап ретінде, қару-жарақ, азық-түлік өндірісі және сауда флоты сияқты маңызды салалар әскерге қарағанда басымдыққа ие болды ("қорғалатын мамандықтар"). Әскерге шақыру мен Ирландияның өзін-өзі басқару құқығын осылай байланыстыру Вестминстердегі ирландтық партияларды ашуландырды, олар наразылық білдіріп, Ирландияға қарсылықты ұйымдастыру үшін оралды. Нәтижесінде жалпы ереуіл жарияланды, ал 1918 жылдың 23 сәуірінде теміржол, доктар, фабрикалар, диірмендер, театрлар, кинотеатрлар, трамвайлар, қоғамдық қызметтер, кеме жасаушылықтар, газеттер, дүкендер және тіпті мемлекеттік қару-жарақ зауыттарында жұмыс тоқтатылды. Бұл шабуыл "толық және кескінді, континенттік елдерден тыс бұрын-соңды болмаған оқиға" деп сипатталды. Соңында, бұл 1918 жылдың желтоқсанындағы Ирландияның жалпы сайлауында, Англо-Ирландия соғысының алғышарты болған, сепаратистік республикалық Sinn Féin партиясымен жеңілген ұлттық Ирландия партиясына халық тарапынан қолдаудың және өзін-өзі басқаруға деген қызығушылықтың толық жоғалуына әкелді.

Particularly in the early stages of the war, many men, for a wide variety of reasons, decided to "join up" to the armed forces—by 5 September 1914, over 225,000 had signed up to fight for what became known as Kitchener's Army.]] Recruitment remained fairly steady through 1914 and early 1915, but fell dramatically during the later years, especially after the Somme campaign, which resulted in 500,000 casualties. As a result, conscription was introduced for the first time in January 1916 for single men, and extended in May–June to all men aged 18 to 41 across England, Wales and Scotland, by way of the Military Service Acts. Urban centres, with their poverty and unemployment were favourite recruiting grounds of the regular British army. Dundee, where the female dominated jute industry limited male employment had one of the highest proportion of reservists and serving soldiers than almost any other British city. Concern for their families' standard of living made men hesitate to enlist; voluntary enlistment rates went up after the government guaranteed a weekly stipend for life to the survivors of men who were killed or disabled. After the introduction of conscription from January 1916, every region of the country, outside of Ireland, was affected. The policy of relying on volunteers had sharply reduced the capacity of heavy industry to produce the munitions needed for the war. Historian R. J. Q. Adams reports that 19% of the men in the iron and steel industry entered the Army, 22% of the miners, 20% in the engineering trades, 24% in the electrical industries, 16% among small arms craftsmen, and 24% of the men who had been engaged in making high explosives. In response critical industries were prioritised over the army ("reserved occupations"), including munitions, food production and merchant shipping. The linking of conscription and Home Rule in this way outraged the Irish parties at Westminster, who walked out in protest and returned to Ireland to organise opposition. As a result, a general strike was called, and on 23 April 1918, work was stopped in railways, docks, factories, mills, theatres, cinemas, trams, public services, shipyards, newspapers, shops, and even official munitions factories. The strike was described as "complete and entire, an unprecedented event outside the continental countries". Ultimately the effect was a total loss of interest in Home Rule and of popular support for the nationalist Irish Party who were defeated outright by the separatist republican Sinn Féin party in the December 1918 Irish general election, one of the precursors of the Anglo Irish War.

Ар-ұжданға қарсылық білдірушілер

Әскери шақыру заңнамасы әскери қызметтен бас тарту құқығын енгізді, соның арқасында саналы қарсылық білдірушілерге толық босатылуға, балама азаматтық қызмет атқаруға немесе өз қарсылығының негізділігін Әскери қызмет жөніндегі комиссияға жеткізе алса, әскерде жауынгерлік емес қызметте болуға рұқсат берілді. 843 саналы қарсылық білдіруші екі жылдан астам түрмеде отырды; он адам түрмеде қайтыс болды, он жеті адамға бастапқыда өлім жазасы берілді (бірақ өмір бойына түрмеге кесілді), ал 142 адам өмір бойына түрмеге кесілді. Соғыстан кейін ешқандай пайдалы еңбек еткен жоқ деп танылған саналы қарсылық білдірушілер бес жылға сайлау құқығынан айырылды.

Әуе және теңіз шабуылы

Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, Наполеон соғыстарынан бері алғаш рет Британ аралдарының халқы теңіз шабуылдарына ұшырау қаупі туды. Ел сонымен қатар цеппелиндер мен қанаттары бекітілген ұшақтардың әуе шабуылдарына да ұшырады, бұл да алғашқы рет болды.

Теңіз шабуылы

1914 жылы қарашада болған Ярмутқа шабуыл – неміс теңіз күштерінің Ұлы Ярмут портына және қаласына жасаған шабуылы. Қаланың өзіне көп зиян келтірілмеді, себебі неміс кемелері жағалауға мина орнатып жатқанда британдық эсминецтердің араласуынан кейін снарядтар бір рет ғана жағажайға түсті. Британдық бір суасты қайығы порттан шығып, неміс кемелеріне шабуыл жасауға тырысқанда минаға түсіп батып кетті, ал неміс броненосцының біреуі өз портынан шығарда екі минаға шағылып батып кетті. 1914 жылдың желтоқсан айында неміс теңіз күштері Скарборо, Хартлпул және Уитби қалаларына шабуыл жасады. Шабуыл нәтижесінде 137 адам қаза тауып, 593 адам жарақат алды, олардың көп бөлігі бейбіт азаматтар еді. Бұл шабуыл британдық азаматтарға үйлерінде жасалған шабуыл ретінде неміс теңіз күштеріне британ халқының арасында үлкен қарсылық тудырды. Сонымен қатар, британдық Корольдік теңіз күштері шабуылды тоқтатудағы әлсіздігі үшін сынға ілінді.

Ярмут пен Лоустофт қалаларын бомбалау

1916 жылдың сәуірінде неміс шайқас крейсерлері эскадрильясы, ілесіп келген крейсерлер мен эсминецтермен бірге Ярмут және Лоустофт теңіз порттарын бомбалады. Порттардың әскери маңызы болғанымен, шабуылдың басты мақсаты – қорғаныс күштерінің кемелерін жеңіске шақыру болды, оларды кейін шайқас крейсерлері эскадрильясы немесе теңізде күтіп тұрған Ашық теңіз флоты (High Seas Fleet) мүмкіндік туған жағдайда қолға түсіруі мүмкін еді. Нәтижесі шешілмеді: жақын маңдағы Корольдік теңіз күштерінің бөлімшелері араласуға жеткіліксіз болғандықтан, неміс шайқас крейсерлерінен қашып, ал неміс кемелері британдық жылдам әрекет ететін шайқас крейсерлері эскадрильясы немесе Ұлы флот келмес бұрын қайтарылды.

Әуе шабуылы

Неміс цеппелиндері 1915 жылдың 19 қаңтарынан бастап Шығыс жағалаудағы қалаларды бомбалады. Фолкстоунға шабуылдан кейін көп ұзамай бомбалаушылар Лондонға шабуыл жасай бастады: 1917 жылдың 13 маусымында 14 «Гота» ұшағының шабуылы Лондонның шығыс бөлігінде 162 адамның қаза табуына себеп болды. Осы жаңа қатерге жауап ретінде, генерал-майор Эдвард Бейли Эшмор, кейіннен Бельгиядағы артиллерия дивизиясына қолбасшылық еткен RFC ұшқышы, детекциялау, байланыс және басқарудың жақсартылған жүйесін әзірлеуге тағайындалды. «Метрополитендік бақылау қызметі» деп аталған жүйе Лондонның әуе қорғанысы аймағын қамтыды және кейіннен шығысқа қарай Кент және Эссекс жағалауларына қарай кеңейтілді. Метрополитендік бақылау қызметі 1918 жылдың жаз айының соңына дейін толыққанды жұмыс істеді (1918 жылдың 19 мамырында соңғы неміс бомбалауы орын алды). Соғыс кезінде немістер Англияға 51 әуе кемесімен және 52 қанатты бомбалаушы рейд жасады, олар барлығы 280 тонна бомба тастады. Қаза тапқандардың саны 1413 адамды, ал жарақат алғандардың саны 3409 адамды құрады. Әуе шабуылына қарсы қорғаныс шараларының тиімділігі шектеулі болды: рейдтерге қатысқан 397 ұшақтың тек 24-і ғана атып түсірілді (ал тағы 37-сі апаттарда жоғалды), бір ұшаққа шамамен 14 540 әуе шабуылына қарсы оқ жұмсалғанмен. Цеппелиндерге қарсы қорғаныс табыстырақ болды, 17 ұшақ атып түсірілді, 21-і апаттан жоғалды. Соғыстың басында моральды сақтау және неміс пропагандасына қарсы тұру қажеттігі мойындалды және 1914 жылдың қыркүйегінде Чарльз Мастерман басшылығымен Соғыс пропагандасы бюросы құрылды. Мастерман сонымен қатар «Сомма шайқасы» сияқты соғыс туралы фильмдерді тапсырыс берді, ол 1916 жылдың тамызында шайқас әлі де жүріп жатқанда, моральдық демеу ретінде пайда болды және жалпы алғанда, жақсы қабылдауға ие болды. 1916 жылдың 22 тамыздағы «Таймс» газеті былай деп хабарлады: «Көптеген көрермендер соғыстың шындығын осылай көрнекті түрде көрсетуге қызығушылық танытты. Әйелдер кейде фильмде көрсетілген шайқастың қайғылы көрінісінен бір сәт үшін көздерін жұмсаса да, үйдегі адамдардың Пикардиядағы әскерилердің жасаған, батыл әрекеттерін және қиналуларын көруі дұрыс деп есептеледі». Баспасөз, кино, плакаттар мен билбордтар сияқты бұқаралық ақпарат құралдары халықты үгіттеу үшін қаруға шақырылды. Манипуляторлар халықты тәрбиелеу үшін жоғарғы және орта таптың беделді тұлғаларын пайдаланды. Ол кезде кино көрермендерінің көп бөлігі жұмысшы табынан шыққан адамдар еді. Екінші дүниежүзілік соғыста теңдік маңызды тақырып болды және таптық айырмашылықтар азайтылды.

German zeppelins bombed towns on the east coast, starting on 19 January 1915 with Great Yarmouth. Soon after the raid on Folkestone, the bombers began raids on London: one daylight raid on 13 June 1917 by 14 Gothas caused 162 deaths in the East End of London. In response to this new threat, Major General Edward Bailey Ashmore, a RFC pilot who later commanded an artillery division in Belgium, was appointed to devise an improved system of detection, communication and control, The system, called the Metropolitan Observation Service, encompassed the London Air Defence Area and would later extend eastwards towards the Kentish and Essex coasts. The Metropolitan Observation Service was fully operational until the late summer of 1918 (the last German bombing raid taking place on 19 May 1918). During the war, the Germans carried out 51 airship raids and 52 fixed wing bomber raids on England, which together dropped 280 tons of bombs. The casualties amounted to 1,413 killed, and 3,409 wounded. The success of anti air defence measures was limited; of the 397 aircraft that had taken part in raids, only 24 Gothas were shot down (though 37 more were lost in accidents), despite an estimated rate of 14,540 anti air rounds per aircraft. Anti zeppelin defences were more successful, with 17 shot down and 21 lost in accidents. The need to maintain morale and counter German propaganda was recognised early in the war and the War Propaganda Bureau was established under the leadership of Charles Masterman in September 1914. Masterman also commissioned films about the war such as The Battle of the Somme, which appeared in August 1916, while the battle was still in progress as a morale booster and in general it met with a favourable reception. The Times reported on 22 August 1916 that"
Crowded audiences were interested and thrilled to have the realities of war brought so vividly before them, and if women had sometimes to shut their eyes to escape for a moment from the tragedy of the toll of battle which the film presents, opinion seems to be general that it was wise that the people at home should have this glimpse of what our soldiers are doing and daring and suffering in Picardy. The media—including the press, film, posters and billboards—were called to arms as propaganda for the masses. The manipulators favoured upper and middle class authoritative characters to educate the masses. At the time cinema audience were largely working class blokes. By contrast in World War Two, equality was a theme and class differentials were downplayed.

Газеттер

Соғыс кезінде газеттер Корольдікті қорғау туралы заңға бағынды, ол соңында олардың жариялай алатын екі ережені шектеді: 18-ереже, ол құпия әскери ақпаратты, әскерлер мен кемелердің қозғалысын таратуды тыйым салды; және 27-ереже, ол "жалған хабарларды таратуды", "жалдауға зиян келтіруі мүмкін хабарларды таратуды", "банктерге немесе валютаға деген қоғамдық сенімді бұзуды" немесе "Оның Шаңырағына наразылық туғызуды" қылмыс деп жариялады. Барон Бивербрук (көптеген даулардың ортасында) және виконт Нортклифф атақ алды. Осы себептерге байланысты, цензура, өзінің ең жоғары нүктесінде тек социалистік журналдарды (және қысқа мерзімге оңшыл The Globe газетін) тоқтатып, британдық баспасөзге жарнамалық кірістердің төмендеуінен және соғыс кезінде олар да кездесетін шығындардың өсуінен гөрі аз әсер еткеніне келісім болды. Ресми цензурадағы бір үлкен олқылық – парламенттік иммунитет, онда парламентте айтылған кез келген нәрсені еркін жариялауға болады. Осы кезеңдегі ең танымал газеттерге The Times, The Daily Telegraph және The Morning Post сияқты күнделікті газеттер, The Graphic сияқты апталық газеттер және апта сайын 900,000-ға жуық таралымын көрсеткен John Bull сияқты мерзімді басылымдар жатты. Соғыс жаңалықтарына қоғамның сұранысы газеттер сатылымының өсуімен көрінді. Неміс теңіз күштерінің Хартлпул мен Скарбороға шабуыл жасауынан кейін Daily Mail газеті шабуылға үш толық бет арнады, ал Evening News газеті The Times газетінің таңғы сағат тоғыздан кейін төрттен бір минутта сатылып біткенін хабарлады, тіпті бағасы да өскеніне қарамастан. Daily Mail газетінің өзі 1914 жылы күніне 800,000 тіражбен 1916 жылға қарай 1,5 миллионға дейін өсті.

Кинофильмдер

1916 жылғы британдық "Сомм шайқасы" фильмі, екі ресми оператор – Джеффри Малинс пен Джон Макдауэллдің бірлескен туындысы, деректілік пен үгіт-насихатты үйлестіріп, көрермендерге окоп соғысының қандай екенін көрсетуге бағытталған. Фильмнің көп бөлігі Франциядағы Батыс майданында түсірілді және күшті эмоционалды әсер етті. Британияда оны көрсеткен алты апта ішінде шамамен 20 миллион адам тамашалады, сыншы Франсин Сток оны "барлық уақыттағы ең табысты фильмдердің бірі" деп атады.

Музыка

1914 жылғы 13 тамызда ирландиялық Коннахт рейнджерлері полкі Булонь қаласынан өте марш жасап бара жатқанда "Типперриге ұзақ жол" әнін айтып өткенін Daily Mail газетінің тілшісі Джордж Кернок көрді және ол оқиға туралы сол газетте 18 тамызда жариялады. Бұл ән кейін Британ армиясының басқа бөлімдері тарапынан да қолданылды. 1914 жылғы қарашада белгілі музыкалық зал әншісі Флори Форд бұл әнді пантомимада орындады, бұл оның бүкіл әлемде танымалдылығын арттыруға көмектесті. 1916 жылғы тағы бір ән, "Сенің қиындықтарыңды ескі саяхат сөмкеңе жина" ("Pack Up Your Troubles in Your Old Kit Bag") әні, музыкалық залдарда және марштарда өте танымал болды, соғыстың қорқыныштарына қарамастан британдықтардың рухын көтерді.

Соғыс өлеңдері

Сондай-ақ, өздерінің соғыс тәжірибесі туралы жазған және көпшіліктің назарын аударған белгілі бір топ соғыс ақындары болды. Олардың арасында Руперт Брук, Исаак Розенберг және Уилфред Оуэн сияқты белсенді қызметте қаза тапқандары ең танымал, ал Зигфрид Сассон сияқтылары аман қалды. Өлеңдердің тақырыптарында жастардың (немесе тәжірибесіздігінің) және олардың қадір-қасиетпен соғысып, қаза табуы туралы ойлар жиі кездеседі. Бұл Лоуренс Биньонның "Түскендерге арналған" шығармасынан алынған "Еске алу өлеңінен" – "Олар жауға қарап құлады" деген жолдарда жақсы көрінеді, ол алғаш рет 1914 жылдың қыркүйегінде "Таймс" газетінде жарияланған. Вера Бриттейн сияқты әйел ақындар да майданнан соғысып жатқан ағалары мен жақындарының қазасына күйініш білдіре отырып, үйден жазды.

Экономика

Жалпы алғанда, британдықтар соғыстың экономикасын сәтті басқарды. Соғысқа дейін экономикалық ресурстарды жұмылдыруға қатысты ешқандай жоспар болған жоқ. Бақылау шаралары бірден, бір шұғыл қажеттілік туған сайын енгізілді. Лондон қаласы әлемнің қаржы орталығы болғандықтан, қаржыны тиімді басқару мүмкін болды; Ұлыбритания соғысқа күн сайын 4 миллион фунт жұмсады. Экономика (ЖІӨ есебімен) 1914 жылдан 1918 жылға дейін, көптеген адамдар әскерге кеткеніне қарамастан, шамамен 14%-ға өсті; ал Германия экономикасы керісінше 27%-ға төмендеді. Соғыс азаматтық тұтынудың азаюына және оқ-дәрі өндірісіне ресурстарды қайта бағыттауға әкелді. ЖІӨ-дегі мемлекеттік үлес 1913 жылы 8%-дан 1918 жылы 38%-ға дейін өсті (1943 жылы 50%-бен салыстырғанда). Соғыс Ұлыбританияны қаржы резервтерін жұмсауға және АҚШ-тағы жеке және мемлекеттік кредиторлардан үлкен сомада қарыз алуға мәжбүр етті. Американдық шикізат пен азық-түлік Ұлыбританияға өзін және армиясын азықтандыруға, өнімділікті сақтап тұруға мүмкіндік берді. Қаржыландыру көбінесе сәтті болды, себебі Лондонның берік қаржылық жағдайы инфляцияның зиянды әсерін азайтты, Германиядағы жағдаймен салыстырғанда. Жалпы тұтыну 1914 жылдан 1919 жылға дейін 18%-ға төмендеді. Әйелдер жеткілікті болды және көптегендері оқ-дәрі зауыттарына жұмысқа орналасып, ер адамдар бос қалған басқа да жұмыстарды атқарды. Шотландия жұмыс күшімен, кемелермен, машиналармен, азық-түлікпен (әсіресе балықпен) және қаржымен қамтамасыз етуде мамандық танытты. Оның кеме жасау өнеркәсібі үштен бірге өсті.

Рациондау

"Бұрынғысынша қалыптасқан жағдай" саясатымен сәйкес, үкімет бастапқыда азық-түлік нарығын бақылауға ұмтылуға тартынды. Ол астық өндірісінде ең төменгі баға белгілеу әрекеттерін тойтарды, бірақ маңызды импортты (қант, ет және астық) бақылау мәселесінде кейбір жеңілдіктер жасады. Егер өзгерістер енгізетін болса, олардың нәтижесі шектеулі болды. 1916 жылы қоғамдық тамақтану орындарында түскі асқа екіден артық, ал кешкі асқа үштен артық тағам беруге тыйым салынды; көгершіндерді немесе қаңғыбас жануарларды тамақтандырған азаматтарға айыппұл тағайындалды. Сол жылдың қыркүйегінен бастап нанға субсидия берілді; жергілікті билік органдары шара қолға алғандықтан, 1917 жылдың желтоқсаны мен 1918 жылдың ақпаны аралығында кезең-кезеңмен міндетті нормалау енгізілді. Көбінесе бұл ел халқының денсаулығына оң әсер етті. Соғыс жылдары орташа калориялық мөлшері үш пайызға ғана төмендеді, ал белок мөлшері алты пайызға азайды.

Өнеркәсіп

Соғыс барысында Ұлыбританияның жалпы өндірісі он пайызға төмендеді; алайда, кейбір салаларда, мысалы, болат өндірісі өсті. Жаңа басшылық қажет болды. 1915 жылы Дэвид Ллойд Джордж басшылығымен қару-жарақ өндірісін бақылау үшін жаңа, қуатты Қару-жарақ министрлігі құрылды. Тарихшы және консервативті саясаткер Дж. А. Р. Мариоттың айтуынша, Үкімет саясаты мынадай болды:
Ешқандай жеке мүдде мемлекеттік қызметке кедергі келтіруге немесе мемлекеттің қауіпсіздігіне қауіп төндіруге рұқсат етілмеуі керек. Кәсіподақ ережелері тоқтатылуы керек; кәсіпкерлердің табысы шектелуі керек; білікті жұмысшылар, егер окоптарда болмаса, зауыттарда жұмыс істеуі керек; еңбектің жұмсалуы және әйелдерді жұмысқа тарту арқылы еңбек ресурстарын үнемдеу керек; жеке зауыттар мемлекеттік бақылауға өтуі керек және жаңа ұлттық зауыттар салынуы керек. Нәтижелер жаңа саясаттың дұрыстығын дәлелдеді: өндіріс өте жоғары болды; тауарлар, со наконец, жеткізілді. 1915 жылдың сәуір айында Францияға бар болғаны екі миллион снаряд жіберілді; соғыс аяқталған кезде бұл көрсеткіш 187 миллионға жетті, ал 1918 жылға қарай соғысқа дейінгі бір жылдық жеңіл қару-жарақ өндірісін бар болғаны төрт күнде аяқтауға болады. 1914 жылы ұшақ өндірісі 60 000 ер және әйелге жұмыс берді; 1918 жылға қарай британдық фирмалар 347 000-нан астам адамды жұмыспен қамтыды.

Еңбек

Қару-жарақтарды өнеркәсіптік өндіру соғыстың маңызды бір бөлігі болды, ал еңбекке қабілетті халықтың үштен бірі әскерге шақырылғандықтан, өнеркәсіптік еңбекке деген қажеттілік өте жоғары болды. Көптеген әйелдер уақытша жұмысқа тағайындалды. Көптеген кәсіподақтар соғысқа белсенді қолдау көрсетіп, ереуілдерді және шектеу шараларын азайтты. Дегенмен, көмір шахтерлері мен инженерлер осыған онша құлшынбады. Кәсіподақтардың қатары 1914 жылы 4,1 миллионнан 1918 жылы 6,5 миллионға дейін өсті, 1920 жылы 8,3 миллионға жетіп, 1923 жылы 5,4 миллионға төмендеді. 1914 жылы кәсіподақ мүшелерінің 65%-ы Кәсіподақтар Конгресімен (TUC) байланысты болса, 1920 жылы бұл көрсеткіш 77%-ға дейін өсті. Әйелдер кәсіподақтарға көңілі толмаған күйде қабылданды. Cathy Hunt біліктілігі жоқ жұмысшылардың одағына қарап, олардың әйелдерге деген көзқарасы "ең жақсы жағдайда тұрақсыз, ал ең нашар жағдайда ерлер мүшелерінің жұмыс жағдайын жақсарту және қорғауға ғана бағытталған" деген қорытынды жасады. Еңбектің беделі бұрынғыдан да жоғары болды, және ол өз жетекшілерін жүйелі түрде Парламентке сайлауға тырысты. 1915 жылғы Соғыс қару-жарағы туралы заң 1915 жылғы оқ-дәрі дағдарысынан кейін қабылдалды, сол кезде майданға материал жеткізу саяси мәселеге айналды. Заң ереуілдер мен жұмыстан шығаруды тыйымдап, оларды міндетті төрелікпен алмастырды. Ол соғыс өнеркәсібін бақылау жүйесін құрды және жақсы жұмыс тәртібін сақтау үшін арнайы соттар – оқ-дәрі трибуналдарын құрды. Кәсіподақтардың шектеу шараларын уақытша тоқтатты. Жұмыс орындары арасындағы жұмыс күшінің қозғалысын бақылауға тырысты. Соттар оқ-дәрілердің анықтамасы текстиль және док жұмысшыларын да қамтитынын анықтады. 1915 жылғы заң 1919 жылы жойылды, бірақ осыған ұқсас заң Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қолданысқа енді. Әскери кабинеттің еңбек ресурстарын басқару жөніндегі комитеті тек 1917 жылдың желтоқсанында құрылды, ал британ үкіметі міндетті еңбекке барудан бас тартты (дегенмен, 388 адам ерікті ұлттық қызмет схемасы аясында көшірілді). Бельгиялық босқындар жұмысшыларға айналды, бірақ олар көбінесе "жұмыс орындарын тартып алушылар" ретінде қарастырылды. Сонымен қатар, әскерге шақырудан босатылғандықтан ирланд жұмысшыларын пайдалану да наразылық тудырды. Кейбір аймақтардағы жұмысшылар, сыртқы топтарды негізгі еңбек күшіне қосудың салдарынан туындаған еңбек күшінің сусылдауынан алаңдап, ереуілге шықты. Соғыс кезінде ірі өнеркәсіптердің тиімділігі айтарлықтай жақсарды. Мысалы, Singer Clydebank тігін машинасы зауыты 5000-нан астам мемлекеттік келісімшарт алды және 303 миллион артиллериялық снарядтар, снарядтардың бөліктері, жарықтандырғыштар мен ұшақтардың бөліктерін, сондай-ақ гранаталар, мылтықтардың бөліктерін және 361 000 жылқы тырнақтарын жасады. Соғыс аяқталған кезде оның 14 000 жұмысшысының 70 пайызы әйелдерден тұрды.

Industrial production of munitions was a central feature of the war, and with a third of the men in the labour force moved into the military, demand was very high for industrial labour. Large numbers of women were employed temporarily. Most trade unions gave strong support to the war effort, cutting back on strikes and restrictive practices. However the coal miners and engineers were less enthusiastic. Trade unions were encouraged as membership grew from 4.1 million in 1914 to 6.5 million in 1918, peaking at 8.3 million in 1920 before relapsing to 5.4 million in 1923. In 1914, 65% of union members had been associated with the Trades Union Congress (TUC) rising to 77% in 1920. Women were grudgingly admitted to the trade unions. Looking at a union of unskilled workers, Cathy Hunt concludes its regard for women workers, "was at best inconsistent and at worst aimed almost entirely at improving and protecting working conditions for its male members." Labour's prestige had never been higher, and it systematically placed its leaders into Parliament. The Munitions of War Act 1915 followed the Shell Crisis of 1915 when supplies of material to the front became a political issue. The Act forbade strikes and lockouts and replaced them with compulsory arbitration. It set up a system of controlling war industries, and established munitions tribunals that were special courts to enforce good working practices. It suspended, for the duration, restrictive practices by trade unions. It tried to control labour mobility between jobs. The courts ruled the definition of munitions was broad enough to include textile workers and dock workers. The 1915 act was repealed in 1919, but similar legislation took effect during the Second World War. It was only as late as December 1917 that a War Cabinet Committee on Manpower was established, and the British government refrained from introducing compulsory labour direction (though 388 men were moved as part of the voluntary National Service Scheme). Belgian refugees became workers, though they were often seen as "job stealers". Likewise, the use of Irish workers, because they were exempt from conscription, was another source of resentment. Worried about the impact of the dilution of labour caused by bringing external groups into the main labour pool, workers in some areas turned to strike action. The efficiency of major industries improved markedly during the war. For example, the Singer Clydebank sewing machine factory received over 5000 government contracts, and made 303 million artillery shells, shell components, fuzes, and airplane parts, as well as grenades, rifle parts, and 361,000 horseshoes. Its labour force of 14,000 was about 70 percent female at war's end.

Энергия

Энергия британдық соғыс күш-жігері үшін өте маңызды фактор болды. Энергияның көп бөлігі Ұлыбританиядағы көмір шахталарынан түсті, онда еңбек күшінің жеткілікті болуы мәселесі тұрды. Бірақ кемелер, жүк машиналары және өнеркәсіптік қолданыс үшін мұнай ағыны ең қиын мәселе болып табылды. Ұлыбританияда мұнай кен орындары болмағандықтан, барлығы импортталды. АҚШ әлемдік мұнай өндірісінің үштен екі бөлігін өндірді. 1917 жылы Ұлыбританияның жалпы мұнай тұтынуы 827 миллион баррельді құрады, оның 85 пайызы АҚШ-тан, ал 6 пайызы Мексикадан жеткізілді. 1917 жылғы басты мәселе – неміс су асты қайықтарынан қанша танкер аман қалады деген сұрақ еді. Конвойлар мен жаңа танкерлердің құрылысы неміс қауіпін сейілтіп, қатаң мемлекеттік бақылау барлық қажеттіліктердің орындалуын қамтамасыз етті. Америкалық мұнайды Ұлыбритания, Франция және Италия арасында бөлуді Кеңесші мемлекеттердің мұнай конференциясы бекітті. Корольдік теңіз күштері үшін отынға ең жоғары басымдық берілді. 1917 жылы Корольдік теңіз күштері айына 12 500 тонна мұнай тұтынды, бірақ «Anglo Persian Oil Company» компаниясы Персиядағы мұнай кен орындары арқылы айына 30 000 тонна мұнай жеткізді.

Әлеуметтік өзгерістер

Соғыс кезінде елде еңбекке жарамды еркектердің ("күш күші") күрт жетіспеушілігі туды, сондықтан әйелдер дәстүрлі еркектер атқаратын көптеген жұмыстарды істеуге мәжбүр болды, әсіресе қару-жарақ өндірісі саласында. Бұл, негізінен, соғыстың соңғы жылдарында маңызды болды, себебі жұмыссыз еркектерге жұмыс берушілер көбінесе басымдық берді. Әйелдер бастапқыда кәсіподақтардың қарсылығына қарамастан, қару-жарақ фабрикаларында ("жарақалар" ретінде) жұмысқа орналасып, соғыс күшін нығайтуға тікелей көмектесті, сондай-ақ мемлекеттік қызметте де еркектердің орнын басып, оларды майданға жіберді. Мемлекеттік қызметте жұмыс істейтін әйелдердің саны 1911 жылы 33 000-нан 1921 жылға қарай 102 000-нан асты. Беккеттің пікірінше, олардың көпшілігі жұмысшы табының әйелдері болды, олар әдеттегі жағдайдан ертерек жұмысқа кірісіп немесе үйленген әйелдер жұмысты қайта бастады. Осы факторлардың және қару-жарақ өнеркәсібіндегі әйелдердің барлық 23 пайызы ғана еркектердің жұмысын істегендігінің ескерілуі, соғыстың жұмысшы әйелдердің болашағына тигізетін жалпы әсерін айтарлықтай шектеуі мүмкін. 1918 жылы Сауда кеңесі ауыл шаруашылығында 148 мың әйел жұмыс істейтінін бағалады, бірақ шамамен 260 мың әйел жұмыс істейтіні де айтылды. Соғыстан кейін миллиондаған қайтып келген сарбаздардың көпшілігі әлі де дауыс беру құқығынан айырылды, бірақ сол кездегі парламент мүшелерінің (депутаттардың) нақты пікірлері күмәнді. 1918 жылғы жаңа коалициялық үкімет 1918 жылғы 23 қарашада Вулвергемптон қаласында Дэвид Ллойд Джорджтың айтқан сөзінен ("Батырларға лайық жер") құру міндетін өзіне қойды, онда ол: "Біздің міндетіміз не? Ұлыбританияны батырлардың өмір сүруге лайық еліне айналдыру" деді. Жалпы алғанда, соғыс, соғыс кезінде де, одан кейін де, Виктория және Эдвард дәуіріндегі Ұлыбританияны билеген кейбір әлеуметтік кедергілерді жоюға септігін тигізді деп есептеледі.

Өңірлік жағдайлар

Стивен Бадси 1914 жылы Ұлыбритания (Ирландияны қоспағанда) ірі державалардың ішіндегі ең біртекті және орнықты қоғам болды деп санайды. Ол халықтың көбісі сауатты болған және ағылшын тілінде сөйлейтін еді. Христиан діні кең таралған, ал діни дискриминация шектеулі болды. Шотландия мен Уэльстің ерекше мәдени ерекшеліктері мойындалған, бірақ сол кездегі тілде жиі еске алынбаған. Ол сондай-ақ мынаны дәлелдейді:

Соғыс ауылдық аймақтарға зор әсер етті, себебі U-кемелердің блокадасы үкіметті азық-түлік тізбегін және ауыл шаруашылығы еңбегін толық бақылауға алуға мәжбүр етті. Астық өндірісіне жоғары басымдық берілді, ал 1917 жылғы Астық өндіру туралы заң бағаларды кепілді, жалақы мөлшерлемесін реттеді және фермерлерден тиімділік стандарттарын сақтауды талап етті. Үкімет маргиналды жерлерді егістікке айналдыру үшін белсенді түрде жұмыс істеді. Әйелдердің ауыл шаруашылығы армиясы қалалар мен ауылдардан 23 000 жас әйелді әкеліп, сиыр сауу, жеміс жинау және әскерге кеткен ерлердің орнын толтыруға жұмылдырды. Тракторлар мен техниканы кеңінен пайдалану фермерлік жұмысшыларды ауыстырды. Алайда, 1915 жылдың соңына қарай елде ерлер мен жылқы тапшылығы туды. Округтік соғыс шаруашылығы атқару комитеттері ерлердің үнемі алынып отыруы азық-түлік өндірісін төмендетіп жатыр деп хабарлады, себебі фермерлер ферманы басқару үшін белгілі бір мөлшерде ерлер мен жылқы қажет деп ойлады. Кеннет Морган «Уэльс халқының басым көпшілігі саяси және өнеркәсіптік дауларды ұмытып, соғысқа құмарлықпен белсенді қатысты» деп мәлімдейді. Интеллектуалдар мен дін қызметкерлері соғыс рухын белсенді түрде насихаттады. Бастапқыда ерте тіркелу деңгейі Англияның қалалық аймақтарындағы кішкентай халық санымен салыстырғанда төмен болды. Кейіннен, 280 000 ер адам әскерге тіркелгеннен (халықтың 14% -ы) Уэльстегі пропорционалды үлес Англия мен Шотландиядан басып өтті. Шотландияның ерекше ерекшеліктері ғалымдардың көп назарын аударды. Дэниел Коэтзи олардың соғысқа кеңінен ынтамен қолдау көрсеткенін көрсетеді. Олар адам күшін, кемелерді, машиналарды, азық-түлік (әсіресе балықты) және ақшаны қамтамасыз етіп, белсенді түрде қақтығысқа қатысты. 1911 жылы 4,8 миллион халқы бар Шотландия соғысқа 690 000 адамды жіберді, олардың 74 000-ы шайқаста немесе аурудан қайтыс болды, ал 150 000-ы ауыр жарақат алды. Шотландияның қалалық орталықтары, кедейлік пен жұмыссыздықпен күресіп, британдық армияның жалдау орталықтары болды, ал әйелдер басым болған джут өнеркәсібі ерлердің жұмыспен қамтылуын шектеген Дандиде резервтегілер мен әскердегі сарбаздардың ең жоғары үлесі болды. Отбасының тұрмыс деңгейіне деген алаңдаушылық ер адамдарды тіркелуден ұстап тұрды; үкімет өлтірілген немесе мүгедек болған ерлердің аман қалғандарына өмір бойы апталық жәрдемақы төлеуге кепілдік бергеннен кейін ерікті тіркелу деңгейі артты. 1916 жылдың қаңтарынан бастап міндетті әскери қызмет енгізілгеннен кейін елдің барлық аймағына әсер етті. Кейде шотландтық әскерлер белсенді жауынгерлердің үлкен бөлігін құрады және Лоос шайқасында болғандай, үш шотландтық дивизия мен басқа шотландтық бөлімшелер болғанда, сәйкес шығынға ұшырады. Льюис және Харрис сияқты сирек қоныстанған аймақтар Ұлыбританияның кез келген бөлігінің ең жоғары шығынына ұшырады.

The War had a profound influence upon rural areas, as the U boat blockade required the government to take full control of the food chain, as well as agricultural labour. Cereal production was a high priority, and the Corn Production Act 1917 guaranteed prices, regulated wage rates, and required farmers to meet efficiency standards. The government campaigned heavily for turning marginal land into cropland. The Women's Land Army brought in 23,000 young women from the towns and cities to milk cows, pick fruit and otherwise replace the men who joined the services. More extensive use of tractors and machinery also replaced farm labourers. However, there was a shortage of both men and horses on the land by late 1915. County War Agricultural Executive Committees reported that the continued removal of men was undercutting food production because of the farmers' belief that operating a farm required a set number of men and horses. Kenneth Morgan argues that, "the overwhelming mass of the Welsh people cast aside their political and industrial divisions and threw themselves into the war with gusto." Intellectuals and ministers actively promoted the war spirit. Initially, early recruitment rates were somewhat lower than in urban areas of England with smaller populations. Later, with 280,000 men enrolled in the services (14% of the population), the proportionate effort in Wales outstripped both England and Scotland. Scotland's distinctive characteristics have attracted significant attention from scholars. Daniel Coetzee shows it supported the war effort with widespread enthusiasm. It especially provided manpower, ships, machinery, food (particularly fish) and money, engaging with the conflict with some enthusiasm. With a population of 4.8 million in 1911, Scotland sent 690,000 men to the war, of whom 74,000 died in combat or from disease, and 150,000 were seriously wounded. Scottish urban centres, with their poverty and unemployment were favourite recruiting grounds of the regular British army, and Dundee, where the female dominated jute industry limited male employment had one of the highest proportion of reservists and serving soldiers than almost any other British city. Concern for their families' standard of living made men hesitate to enlist; voluntary enlistment rates went up after the government guaranteed a weekly stipend for life to the survivors of men who were killed or disabled. After the introduction of conscription from January 1916 every part of the country was affected. Occasionally Scottish troops made up large proportions of the active combatants, and suffered corresponding loses, as at the Battle of Loos, where there were three full Scots divisions and other Scottish units. Some areas, like the thinly populated Island of Lewis and Harris suffered some of the highest proportional losses of any part of Britain.

Шығындар

Соғыстан кейінгі басылымда Ұлы соғыста Ұлыбритания империясының әскери күш-жігерінің статистикасы 1914–1920 (Соғыс кеңсесі, 1922 жылғы наурыз), ресми есеп 908 371 ‘әскерді’ шайқаста қаза тапқан, жарақатынан қайтыс болған, тұтқын ретінде қайтыс болған немесе Бірінші дүниежүзілік соғыста жоғалып кеткен деп тізімдейді. (Бұл Британия мен оның колониялары 704 121; Британдық Үндістан 64 449; Канада 56 639; Австралия 59 330; Жаңа Зеландия 16 711; Оңтүстік Африка 7 121) Екінші басылым, «Жау-жарақ және медициналық статистика» (1931), Соғыстың ресми медициналық тарихының соңғы томы, Британ империясы армиясының өлім себептері бойынша шығындарын көрсетеді. 1914–1918 жылдар аралығындағы ұрыстағы жалпы шығын 876 084 құрады, оның ішінде 418 361 қаза тапты, 167 172 жарақатынан қайтыс болды, 113 173 ауру немесе жарақаттан қайтыс болды, 161 046 жоғалып, қайтыс болды деп есептелді және 16 332 әскери тұтқын ретінде қайтыс болды. Азаматтық өлім-жітім соғысқа дейінгі деңгейден 292 000-ға артты, оның ішінде 109 000 азық-түлік тапшылығынан және 183 577 испан қызбасынан қайтыс болды. Теңізде 908 азамат және 63 балықшы U-кемелерінің шабуылынан қаза тапты. 1911 жылы 4,8 миллион халқы бар Шотландия соғысқа 690 000 адамды жіберді, олардың 74 000-ы шайқаста немесе аурудан қайтыс болды, ал 150 000-ы ауыр жарақат алды. Соғыс үлкен экономикалық апатқа ұшырады, өйткені Ұлыбритания әлемдегі ең ірі шетелдік инвестордан ең үлкен борышкерге айналды, пайыздық төлемдер ұлттық бюджеттің шамамен 40 пайызын жұмсады. Соғыс кезінде британдық жеке инвестициялар шетелде сатылып, 550 миллион фунт стерлинг жиналды. Алайда, соғыс кезінде 250 миллион фунт стерлинг жаңа инвестициялар жасалды. Осылайша, таза қаржылық шығын шамамен 300 миллион фунт стерлинг болды; соғысқа дейінгі орташа көрсеткішпен салыстырғанда екі жылдан аз инвестиция және 1928 жылға дейін толықтырылды. Материалдық залал «шағын» болды: ең маңыздысы – британдық сауда флотының 40 пайызы неміс суасты қайықтарымен батып кетті. Бұның көп бөлігі 1918 жылы және соғыстан кейін бірден жаңартылды. Әскери тарихшы Коррелли Барнетт «шын мәнінде, Бірінші дүниежүзілік соғыс Ұлыбританияға қирату экономикалық зиян келтірмеді» деп мәлімдеді, бірақ соғыс тек «британдықтарды психологиялық тұрғыдан мүгедек етті» (түпнұсқадағы баса назар). Конкретті өзгерістерге Доминиондардың Британ империясындағы күшін арттыруы кірді. Австралия мен Жаңа Зеландия үшін Галлиполи, Канада үшін Вими қырқасы сияқты шайқастар ұлттық мақтаныш пен Лондонға бағынуға көңілсіздік сезімін күшейтті. Бұл шайқастар соғыс кезінде олардың күшін көрсететін символдық шара ретінде осы елдердің үгіт-насихаттарында жиі жақсы бейнеленді. Дегенмен, 1919 жылы Ұлыбритания тек Ирландиядан ғана жерін жоғалтты. Версаль келісім-шарты бойынша Лондон қосымша 1 800 000 шаршы мильді (4 661 982 км²) және 13 миллион жаңа азаматты өз басқаруына алды. Германия мен Осман империясының колониялары Достасқандарға (оның ішінде Австралия, Жаңа Зеландия және Оңтүстік Африка) Ұлттар Лигасының мандаттары ретінде қайта бөлінді, Ұлыбритания Палестина мен Трансжорданияны, Иракты, Камерун мен Тогоның бір бөлігін және Танганьиканы бақылауға алды. Қызығы, Ұлыбритания империясы өзінің ең жоғалғы деңгейіне жеткен кезде соғысқа дейінгіге қарағанда әлдеқайда әлсіз империяға айналды. Соғыстың мәдени мұрасы туралы осыған ұқсас көзқарасты тарихшы Адриан Грегори де айтты: «Халық мәдениетінің бағасы біраз уақыттан бері бір ауыздан айтылады. Бірінші дүниежүзілік соғыс ақымақтық, қайғылы және нәтижесіз болды. Соғыстың ақымақтығы 1920 жылдан бері күшейіп келе жатқан тақырып. Роберт Грейвстен бастап «О, қандай ғажайып соғыс!» дейтін фильмге дейін британдық жоғары команданың қылмыстық ақымақтығы сенімге айналды». Алайда көптеген тарихшылар бұл қақтығыстың дұрыс екеніне сенбейді. Олардың пікірінше, Орталық державалар басты агрессорлар болды және Германия Ұлыбритания мен Еуропаға қауіп төндірді. YouGov 2014 жылы жүргізген сауалнама бойынша, қазіргі британдық ересектердің 58%-ы Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуына Орталық державалар жауапты деп санайды, 3%-ы Үштік Антанта (әр топтағы негізгі елдер тізімделген), 17%-ы екі тарап та, 3%-ы білмейтінін айтты. 52%-ы генералдар британдық сарбаздарды сәтсіз деп санайды, 17%-ы олар қолынан келгенше жақсы жұмыс істеді деп санайды, ал 30%-ы білмейтінін немесе екі мәлімдемеге де сенбейтінін айтты. 40%-ы бұл қақтығысты британдықтардың көзқарасы бойынша әділ соғыс деп санайды, ал 27%-ы қатысушылар арасында ешқандай айырмашылық жоқ деп санайды. 34%-ы Ұлыбританияның Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысуын мақтан тұтады, ал 15%-ы өкінеді. 2013 жылы қақтығысты еске алу туралы есеп дайындаған ой-пікірлерді зерттеумен айналысатын орталық, халықтың Бірінші дүниежүзілік соғыс туралы білімі шектеулі екенін мәлімдеді:

In the post war publication Statistics of the Military Effort of the British Empire During the Great War 1914–1920 (The War Office, March 1922), the official report lists 908,371 'soldiers' as being either killed in action, dying of wounds, dying as prisoners of war or missing in action in the World War. (This is broken down into Britain and its colonies 704,121; British India 64,449; Canada 56,639; Australia 59,330; New Zealand 16,711; South Africa 7,121.) A second publication, Casualties and Medical Statistics (1931), the final volume of the Official Medical History of the War, gives British Empire Army losses by cause of death. The total losses in combat from 1914 to 1918 were 876,084, which included 418,361 killed, 167,172 died of wounds, 113,173 died of disease or injury, 161,046 missing presumed dead and 16,332 died as a prisoner of war. The civilian death rate exceeded the prewar level by 292,000, which included 109,000 deaths due to food shortages and 183,577 from Spanish flu. Losses at sea were 908 civilians and 63 fisherman killed by U boat attacks. With a population of 4.8 million in 1911, Scotland sent 690,000 men to the war, of whom 74,000 died in combat or from disease, and 150,000 were seriously wounded. The war was a major economic catastrophe as Britain went from being the world's largest overseas investor to being its biggest debtor, with interest payments consuming around 40 percent of the national budget. During the war British private investments abroad were sold, raising £550 million. However, £250 million new investment also took place during the war. The net financial loss was therefore approximately £300 million; less than two years investment compared to the pre war average rate and more than replaced by 1928. Material loss was "slight": the most significant being 40 percent of the British merchant fleet sunk by German U boats. Most of this was replaced in 1918 and all immediately after the war. The military historian Correlli Barnett has argued that "in objective truth the Great War in no way inflicted crippling economic damage on Britain" but that the war only "crippled the British psychologically" (emphasis in original). Less concrete changes include the growing assertiveness of the Dominions within the British Empire. Battles such as Gallipoli for Australia and New Zealand, and Vimy Ridge for Canada led to increased national pride and a greater reluctance to remain subordinate to London. These battles were often portrayed favourably in these nations' propaganda as symbolic of their power during the war. Nevertheless, Britain's only territorial loss came in Ireland,

Further change came in 1919. With the Treaty of Versailles, London took charge of an additional 1800000 square miles (4,661,982 km2) and 13 million new subjects. The colonies of Germany and the Ottoman Empire were redistributed to the Allies (including Australia, New Zealand and South Africa) as League of Nations mandates, with Britain gaining control of Palestine and Transjordan, Iraq, parts of Cameroon and Togo, and Tanganyika. Ironically, the British Empire reached its territorial peak a far weaker Empire than before the war started. A similar view of the cultural legacy of the war has been argued by historian Adrian Gregory;
"The verdict of popular culture is more or less unanimous. The First World War was stupid, tragic and futile. The stupidity of the war has been a theme of growing strength since the 1920s. From Robert Graves, through 'Oh! What a Lovely War' to 'Blackadder Goes Forth,' the criminal idiocy of the British High Command has become an article of faith." However, many historians don't believe this view of the conflict is correct. Arguing instead that the Central Powers were the primary aggressors and that Germany was a threat to Britain and Europe. Polling conducted by Yougov in 2014 suggested that 58% of modern British adults believed the Central powers were primarily responsible for the outbreak of the First World War, 3% the Triple Entente (the major countries in each group were listed), 17% both sides and 3% said they didn't know. 52% believed generals had failed British soldiers, 17% believed they had done as well as they could whilst 30% said they didn't know or believed neither statement. 40% believed the conflict was a Just War from a British perspective whilst 27% believed there was no difference between the participants. 34% believed Britain's participation in the First World War was something to be proud of whilst 15% believed it was something to regret. A report produced on commemorations of the conflict by a think tank which had conducted research into public attitudes to the subject in 2013 argued that public knowledge of the First World War was quite limited;

text=Over half of men – 58% – knew that the assassination of Archduke Franz Ferdinand sparked the first world war, but barely a third of women – 39% – gave the correct answer. Bucking a trend seen elsewhere in the polling, 18–24 year olds did reasonably well on this question, with 52% answering correctly. That said, 4% of this age group believed the assassination of Abraham Lincoln was the trigger for the war. There was a similar lack of clarity around the other key figures of the war. When asked who was the British prime minister at the war’s start, fewer than one in ten were able to identify Herbert Asquith. Astonishingly, 7% of 18–24 year olds believed Margaret Thatcher was resident at 10 Downing Street in 1918. Conversely, there was more certainty about the leadership of Germany during the war, with nearly a third recognising Kaiser Wilhelm II. As British Future’s research groups also discovered, many find it difficult to distinguish between the first and second world wars. A clear indication of this came when people were asked “the invasion of which territory sparked Britain’s declaration of war?”. While nearly one in five answered Poland, the second most popular answer after “don’t know”, only 13% correctly identified Belgium. While the conflation of the two wars may excuse some of the answers given, it appears that lack of knowledge is the key factor. This is most telling when respondents were asked whether particular countries were Britain’s allies or enemies during the war, or whether they were neutral. While we may expect people to struggle with countries like Bulgaria or Japan, there is a certain folklore to Britain’s relationship with Germany. Despite this, a mere 81% identified Germany as an enemy during the first world war, falling to three quarters (75%) of women and just over two thirds (69%) of 18–24 year olds. The consequences of the war for the homefront were no clearer for most of those polled. Only 13% correctly identified 1916 as the year conscription was introduced, while fewer than one in 10 – just 7% – knew that women were first entitled to vote in 1918.

Ерлердің жартысынан астамы – 58% – Аркгерцог Франц Фердинандтың қазасы Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуына себеп болғанын біледі, бірақ әйелдердің үштен бірі ғана – 39% – дұрыс жауап берді. Сауалнамадағы басқа да нәтижелерден өзгеше, 18–24 жастағылар бұл сұраққа орайлы жауап берді, 52% дұрыс жауап берді. Алайда, осы жас тобының 4%-ы Авраам Линкольннің қазасы соғыстың себебі болды деп санайды. Соғыстың басқа да маңызды тұлғалары туралы да нақтылық болмады. Соғыс басталғандағы британ премьер-министрі кім болғанын сұрағанда, оннан бірі де Герберт Асквитті анықтай алмады. Таң қалдыратыны, 18–24 жастағылардың 7%-ы Маргарет Тэтчердің 1918 жылы 10 Даунинг-стритте тұрғанына сенді. Керісінше, Германия басшылығы туралы көзқарас анық болды, үштен бірі шамамен Кайзер Вильгельм II-ні таныды. British Future зерттеу тобының анықтағанынша, көптеген адамдар Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстарды ажыратуда қиындық көреді. Бұл туралы сұрақ қойғанда, «Ұлыбританияның соғыс жариялауына қандай аумақтың басылуы себеп болды?» дегенде, бесіден бірі Польша деп жауап берді, «білмеймін» дегеннен кейін ең танымал жауап. Тек 13%-ы Бельгияны дұрыс анықтады. Екі соғыстың шатасуы кейбір жауаптарды түсіндіргенімен, білімнің жетіспеуі басты фактор болып көрінеді. Бұл жауап берушілерге соғыс кезінде қандай елдер Ұлыбританияның одақтастары немесе жауы болғанын немесе бейтарап болғанын сұрағанда ең анық көрінеді. Болгария немесе Жапония сияқты елдермен күресуге адамдар дайын болуы мүмкін, бірақ Ұлыбританияның Германиямен қарым-қатынасына қатысты белгілі бір халық арасында пікірлер қалыптасқан. Осыған қарамастан, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германияны жау деп анықтағандардың саны 81% ғана болды, әйелдердің арасында үштен бірі (75%) және 18–24 жастағылардың екі жақтың бірінен сәл астам (69%). Соғыстың отандық жағдайына қатысты да көптеген сауалнамаға қатысушылардың көзқарасы нақты болмады. 1916 жылы әскерге шақыру енгізілгенін дұрыс анықтағандардың саны 13% ғана болды, ал әйелдерге 1918 жылы дауыс беру құқығы алғаш рет берілгенін білгендердің саны оннан біріне жетпеді – 7% ғана.

Саясат

Адамс, Р. Ж. К. "Эндрю Бонар Ло және Асквит коалициясының құлдырауы: 1916 жылғы желтоқсандағы кабинеттік дағдарыс", Canadian Journal of History (1997) 32#2, 185–200 беттер, онлайн. Интернет мұрағатында қолжетімді. Гилберт, Бентли Бринкерхофф. Дэвид Ллойд Джордж: Жеңістің ұйымдастырушысы, 1912–1916 (1992).

Григг, Джон. Ллойд Джордж: Бейбітшіліктен соғысқа дейін, 1912–1916 (1985). Григг, Джон. Ллойд Джордж: Соғыс көшбасшысы, 1916–1918 (2002).

Мак-Эуэн, Джон М. "Британиядағы билік үшін күрес: Ллойд Джордж бен Асквит, 1916 жылғы желтоқсан". Journal of British Studies 18#1 (1978): 131–156. МакГилл, Барри. "Асквиттің қиын жағдайы, 1914–1918". Journal of Modern History 39.3 (1967): 283–303. JSTOR-да. Мартин, Гед. "Асквит, Морис талқылауы және тарихшылар". Australian Journal of Politics & History 31.3 (1985): 435–444. Пью, Мартин Д. "Асквит, Бонар Ло және Бірінші коалиция". Historical Journal 17#4 (1974): 813–836. JSTOR-да. Ридли, Джейн. Георг V: Ешқашан жайлы сәт болмады (2022) үзіндісі. Роббинс, Кит. Соғысты жою: Ұлыбританиядағы «Бейбітшілік қозғалысы», 1914–1919 (Уэльс университеті баспасы, 1976). Свифт, Дэвид. "Соғыс кезеңі: Жұмысшылардың ұлттық комитеті". History Workshop Journal 81 (2016): 84–105. Тернер, Джон. Британ саясаты және Ұлы соғыс: Коалиция және қақтығыс, 1915–1918 (1992).

Экономика

Адамс, Р. Ж. К. "Тауарларды жеткізу: Қару-жарақ министрлігін қайта қарастыру: 1915–1916". Альбион: Британдық зерттеулерге арналған тоқсандық журнал (1975) 7#3 б. 232–244. JSTOR
Адамс, Р. Ж. К. Қарулар және сиқыршы: Ллойд Джордж және Қару-жарақ министрлігі. (1978)
Эшворт, Уильям. Англияның экономикалық тарихы, 1870–1939 (1960) б. 265–304. онлайн
Барнетт, Маргарет. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезеңіндегі британдық азық-түлік саясаты (Routledge, 2014)
Бёрк, Кэтлин. Ұлыбритания, Америка және соғыс жүйесі, 1914–1918 (1985) онлайн
Чикеринг, Роджер және Стиг Фёрстер, редакторлар. Ұлы соғыс, Толық соғыс: Батыс майданындағы ұрыс және жұмылдыру, 1914–1918 (Cambridge U. P., 2000)
Дехне, Филипп. "Бірінші дүниежүзілік соғыс кезеңіндегі Блокада министрлігі және еркін сауданың тоқтауы" ХХ ғасыр британдық тарихы (2016) 27: 333–356. DOI: 10.1093/tcbh/hww027
Годден, Кристофер. "Соғыс бизнесі: Бірінші дүниежүзілік соғыстың экономикалық және бизнес тарихына жаңа үлес туралы ойлар". Œconomia. Тарих, әдістеме, философия 6(4) (2016): 549–556. онлайн
Ұлыбритания. Қару-жарақ министрлігі. Қару-жарақ министрлігінің тарихы (8 том, 1922), онлайн
Гривс, Кит. Жұмыс күші саясаты, 1914–18 (Manchester UP, 1988)
Ханкок, В. К. және М. М. Гоуинг. Британдық соғыс экономикасы (1949) б. 3–40. онлайн
Ллойд Джонс, Роджер және М. Дж. Льюис. Батыс майданын қаруландыру: Ұлыбританиядағы соғыс, бизнес және мемлекет, 1900–1920 (Routledge, 2016)
Маквей, Фрэнк Л. Ұлыбританияның қаржылық тарихы, 1914–1918 (1918) онлайн
Уитам, Эдит Х. Англия мен Уэльстің аграрлық тарихы: VIII том: 1914–39 (Cambridge University Press, 1978), б. 70–123.

Пропаганда және танымал мәдениет

Белл, Стюарт. "«Мәсіхтің жауынгерлері ояныңдар»: Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Шығыс Мидлендс аймағындағы діни ұлтшылдық". Midland History 39.2 (2014): 219–235. Филд, Клайв. "Рухани отты жалындатып ұстау: Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ұлыбританиядағы діни байланыстар". War & Society 33.4 (2014): 244–268. Фуссел, Пол. Ұлы соғыс және қазіргі заманғы естелік (1975), өте ықпалды мәдени интерпретация онлайн
Гёбель, Стефан және Уайт, Джерри. "Лондон және Бірінші дүниежүзілік соғыс". London Journal 41:3 (2016): 1–20, <URL: http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/03058034.2016.1216758>
Грин, Лианн. "Соғыс жарнамасы: Бірінші дүниежүзілік соғыс жарнамасында Бельгияны бейнелеу". Media, War & Conflict 7.3 (2014): 309–325. Хейст, Кейт. Үйдің оттарын жағып тұру: Бірінші дүниежүзілік соғыстағы пропаганда (Lane, Allen, 1977)
Хайнс, Сэмюэл. Ойлап тапқан соғыс: Бірінші дүниежүзілік соғыс және ағылшын мәдениеті (2011)
Кеннеди, Кейт. "«Қайғының әуені»: классикалық музыка және Бірінші дүниежүзілік соғыс". International Affairs 90.2 (2014): 379–395. Лассвелл, Гарольд Д. Бірінші дүниежүзілік соғыстағы пропаганда техникасы. (1927) онлайн
Лонсдейл, Сара. "«Қуырылған шағала және басқа да ерекше құс тағамдары» Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде британдық газеттердегі ерекшеліктер мен «өмір салты» журналистикасының дамуы". Journalism Studies (2014): 1–16. Миллман, Брок. Бірінші дүниежүзілік соғыстағы Ұлыбританиядағы ішкі наразылықты басқару (Routledge, 2014)
Монгер, Дэвид. Бірінші дүниежүзілік соғыстағы патриотизм және пропаганда: Ұлыбританиядағы Ұлттық соғыс мақсаттары комитеті және азаматтық мораль (2013)
О'Прей, Пол. "Бірінші дүниежүзілік соғыстың поэзиясы: мифтерді жою". The RUSI Journal 159.4 (2014): 102–105. Уилкинсон, Алан. Англия шіркеуі және Бірінші дүниежүзілік соғыс (Lutterworth Press, 2014)
Уильямс, Ванесса. "«Бір тұтас массаға біріктірілген»: Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Лондон концерт залдарындағы естелік және қауымдастық". Journal of Musicological Research 3.1–3 (2014): 27–38.

Плакаттар

Боунс, Дэвид және Роберт Флеминг. Бірінші дүниежүзілік соғыстың плакаттары (2014)
Кристофер, Джон, ред. Бірінші дүниежүзілік соғыстың британдық плакаттары (2016)
Дарракотт, Джозеф және Белинда Лофтус, ред. Бірінші дүниежүзілік соғыстың плакаттары (1974)
Рикардс, Морис, ред. Бірінші дүниежүзілік соғыстың плакаттары (1968)
Слокомб, Ричард, ред. Бірінші дүниежүзілік соғыстың плакаттары (2014)
Стэнли, Питер, ред. Әке, соғыста не істедің? Пропаганда плакаттарының көрнекі тарихы (1984)
Уайт, Эдвард Дж., ред. Бірінші дүниежүзілік соғыстың плакаттары: 100 жылдық коллекционерлік басылымы (2014)

Негізгі дереккөздер

Браун, Малкольм, ред. Императорлық соғыс мұражайының Бірінші дүниежүзілік соғыс кітабы: бұрын жарияланбаған хаттар, күнделіктер, құжаттар мен естеліктерде еске алынған үлкен қақтығыс (1993)
Gooch, G. P. Recent Revelations Of European Diplomacy (1940), 343–429 беттерде басты британдық қатысушылардың жарияланған естеліктерінің мазмұны келтірілген.
Pike, E. Royston, ред. Ллойд Джордж дәуірінің адамдық құжаттары (1972)

Тарихнама және есте сақтау

Бонд, Брайан, ред. Бірінші дүниежүзілік соғыс және британдық әскери тарих (Оксфорд UP, 1991) DOI:10.1093/acprof:oso/9780198222996.001.0001 онлайн. 11 сарапшының тақырыптық эсселері. Элтон, Г. Р. Британ тарихындағы қазіргі заманғы тарихшылар 1485–1945: Сыни библиография 1945–1969 (1969), әр маңызды тақырып бойынша 1000 тарихи кітапқа түсіндірмелік нұсқаулық, сондай-ақ кітаптарға шолулар және маңызды ғылыми мақалалар. Онлайн. Гаффни, Анджела. Соғыстан кейінгі кезең: Уэльстегі Ұлы соғысты еске алу (1998). Корте, Барбара және Энн Мари Эйнхаус. "Қысқа мерзімді естеліктер: Ұлыбританиядағы қысқа әңгімелерде Бірінші дүниежүзілік соғыс, 1914–1939", Әдебиет және тарих (2009) 18#1, 54–67 бб. Маккартни, Хелен Б. "Бірінші дүниежүзілік соғыс сарбазы және оның Британиядағы заманауи бейнесі", Халықаралық қатынастар (2014) 90#2, 299–315 бб. Морли, Джоэл. "Ұлы соғыстың естелігі және Ұлыбританияның «бейбіт соғысы» кезеңіндегі мораль". Тарихи журнал 63.2 (2020): 437–467. Онлайн. Рейнольдс, Дэвид Дж. "Британия, екі дүниежүзілік соғыс және баяндау мәселесі", Тарихи журнал, 60#1, 197–231. https://Doi.Org/10.1017/S0018246X16000509. Уолфорд, Скотт. "Бірінші дүниежүзілік соғысты 'нақты уақытта' оқыту" (2015). Онлайн.