Ацтек қолжазбасы: Кодекс Мендоса

Кіріспе

Ацтек қолжазбасы

Мендоса кодексі – ацтектердің шамамен 1541 жылы жасалған кодексі. Онда ацтек билеушілерінің және олардың жаулап алуларының тарихы, сондай-ақ жаулап алудан бұрынғы ацтек қоғамының күнделікті өмірінің сипаттамасы бар. Кодекс ацтектердің дәстүрлі пиктограммаларымен жазылған, ал мәтіннің аудармасы мен түсіндірмесі испан тілінде берілген. Ол Жаңа Испанияның вице-королі, оның жасалуын қадағалаған және жергілікті суретшілердің ықпалды меценаты болған Дон Антонио де Мендосаның (1495-1552) құрметіне аталған. Мендоса жаулап алу салдарынан көптеген жергілікті жәдігерлердің жойылғанын және оларды жасаған қолөнер дәстүрлерінің жоғалып кеткенін білген. Испания королі Мендосадан ацтектердің саяси және салық жүйесі туралы дәлелдер ұсынуды талап еткенде, ол Францискан колледжінде білім алған дарынды суретшілер мен жазушыларды испан дін қызметкерлерінің бақылауымен бірге жинап, оған және Испания короліне арналған құжатты қайта жасады. Олар жасаған суретті құжат Мендоса кодексі деп аталды: ол 20,6 × 30,6 сантиметр (8,25 × 12,25 дюйм) өлшемді испан қағазынан жасалған жетпіс бір парақтан тұрады. Құжат жергілікті стильде жасалған, бірақ қазір ол еуропалық кітаптар сияқты омыртқаға байланған. Кодекс «Кодекс Мендосино» және «Ла коллекция Мендоса» деп те аталады және 1659 жылдан бері Оксфорд университетінің Бодлеан кітапханасында сақталып келеді. Ол 2023 жылдың 16 маусымынан 29 қазанына дейін Бодлеянның «Сыйлықтар мен кітаптар» көрмесінде көрсетілді. Бодлеан кітапханасында Мезоамериканың тағы төрт кодексі сақталады: Бодлей кодексі, Лауд кодексі, Селден кодексі және Селден рулоны.

Тарих

Қолжазба 1529 жылдың 6 шілдесінен кейін жасалған болуы керек, өйткені 15r-ші парақшада Эрнан Кортез «маркиз дел Валье» деп аталады. Ол 1553 жылға дейін шығарылған болуы керек, себебі ол француз космографы Андре Теветтің иелігінде болған, ол өзінің есімін 1r, 2r, 70v, 71v парақшаларына жазған. Қолжазбаның соңғы бетінде оның қалай жасалғандығы түсіндіріледі. Оқырман осы тарихтағы суреттерді түсіндірудегі дөрекі стильді кешіруі керек, өйткені аудармашы уақыт та, жұмыс та мүлдем баяу алмады. Аудармашы осы тарихты флоттың кетерінен он күн бұрын алды, және ол оны абайсызда түсіндірді, өйткені үндістер келісімге кешіктіріп келді; сондықтан ол асығыс жасалды және ол аудармаға жарамды стильді жетілдірмеді, сонымен қатар сөздерді және грамматиканы жылтыратуға немесе таза көшірме жасауға уақыт бөлмеді. Сондықтан қолжазбаны Испанияға жіберу үшін тез арада жасады. Қолжазбаның нақты қай жылы жазылғаны және оның неге жазылғаны туралы нақты мәлімет жоқ. Бұл жайтқа 1547 жылы өмір сүрген конкистадор Жеронимо Лопестің куәлігі де әсер етуі мүмкін. Шамамен алты жыл бұрын болған болуы керек, бір күні суретшілердің шебері Франсиско Гуальпуйогуалька деген үндістің үйіне кіргенде, мен оның қолында пергамент қаптамалары бар кітапты көрдім және одан не екенін сұрадым, ол маған жасырын түрде көрсетті және маған оны жасағанын айтты – Сіздің әміршіңіздің бұйрығымен, онда ол Мексика қаласының құрылуынан бастап барлық жерлерді және испандықтардың келуіне дейін басқарып келген иелері мен соғыстары мен шайқастары, осы ұлы қаланы және оның билік еткен және бағындырған барлық провинцияларын басып алу, осы қала мен провинциялардың Монтесумамен осы қаланың басты иелеріне берілген тапсырмасы, әр батыры оған қалалардың иелерінен берген алым-салық, ол жоғарыда аталған тапсырмада қолданған жоспар мен оның сызбасын қалай [?] қалалар мен облыстар үшін жасады. (ағылш. Сильвио Завала аталған кітаптың Кодекс Мендоса екендігін дәлелдеді, ал оның дәлелдерін Федерико Гомес де Орозко қайталады. Егер бұл рас болса, онда Кодекс 1541 жылы жазылған («алты жыл бұрын немесе одан да аз» Лопестің естеліктеріне сәйкес) және оны Мендоса тапсырған. Алайда Х. Б. Николсонның айтуынша, бұл сипаттама Кодекске мүлдем сәйкес келмейді, әрі оның кім екенін анықтау мүмкін емес. Кодекстің кейінірек иесі болған Сэмюэл Пурхастың 1625 жылы жазған есебіне сай, испандық флотқа француз қарақшылары шабуыл жасап, барлық олжаны, соның ішінде кодексті де, Францияға алып кетеді. Бұл кітап, әрине, Францияның королі Генрих II-нің космографы Андре Теветке тиесілі. Кодекске өзінің есімін бес жерде, екі рет 1553 жыл деп жазды. Кейіннен ол ағылшындық Ричард Хаклюйтке тиесілі болды. Самуэль Пурхастың айтуынша, Хаклюит кодексті 20 француз франкіне сатып алған. 1616 жылдан кейін ол Сэмюэл Пурхасқа, содан кейін оның ұлына, содан кейін Джон Селденге берілді. Кодекс 1659 жылы, Селден қайтыс болғаннан кейін бес жыл өткен соң, Оксфорд университетінің Бодлеан кітапханасына жіберілді.

The manuscript must date from after 6 July 1529, since Hernán Cortéz is referred to on folio 15r as 'marques del Valle'. It must have been produced before 1553, when it was in the possession of the French cosmographer André Thevet, who wrote his name on folios 1r, 2r, 70v, 71v. The final page of the manuscript explains some of the circumstances in which it was produced. text=The reader must excuse the rough style in the interpretation of the drawings in this history, because the interpreter did not take time or work at all slowly The interpreter was given this history ten days prior to the departure of the fleet, and he interpreted it carelessly because the Indians came to agreement late; and so it was done in haste and he did not improve the style suitable for an interpretation, nor did he take time to polish the words and grammar or make a clean copy. The manuscript was therefore finished in haste and designed to be sent to Spain. More precise information regarding the exact date of the manuscript and the reasons it was produced is controversial. The testimony of the conquistador Jerónimo López, probably dating from 1547, may be relevant. text=it must have been about six years ago more or less that entering one day into the home of an Indian who was called Francisco Gualpuyogualcal, master of the painters, I saw in his possession a book with covers of parchment and asking him what it was, in secret he showed it to me and told me that he had made it by the command of Your Lordship, in which he has to set down all the land since the founding of the city of Mexico and the lords that had governed and ruled until the coming of the Spaniards and the battles and clashes that they had and the taking of this great city and all the provinces that it ruled and had made subject and the assignment of these towns and provinces that was made by Montezuma to the principal lords of this city and of the fee that each one of the knights gave him from the tributes of the towns that he had and the plan that he employed in the aforesaid assignment and how he sketched [?] the towns and provinces for it. (tr. H. B. Nicholson)

Silvio Zavala argued that the book referred to was the Codex Mendoza, and his arguments were restated by Federico Gómez de Orozco. If this is the case, then the Codex was written c. 1541 ('six years ago more or less' from López's recollection) and was commissioned by Mendoza. As H. B. Nicolson has pointed out, however, the description is not an exact fit for the Codex, and the identification is not certain. According to a later account by Samuel Purchas, a later owner of the Codex, writing in 1625, the Spanish fleet was attacked by French privateers and all of the booty, including the codex, was taken to France. It was certainly in the possession of André Thévet, cosmographer to King Henry II of France. Thévet wrote his name in five places on the codex, twice with the date 1553. It was later owned by the Englishman Richard Hakluyt. According again to Samuel Purchas, Hakluyt bought the Codex for 20 French francs. Some time after 1616 it was passed to Samuel Purchas, then to his son, and then to John Selden. The codex was deposited into the Bodleian Library at Oxford University in 1659, five years after Selden's death, where it remained in obscurity until 1831, when it was rediscovered by Viscount Kingsborough and brought to the attention of scholars.