Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ресейдің бірінші деңгейдегі әкімшілік бөлінісі
First level administrative division of Russia
Тарих
Археологтардың мәліметінше, алғашқы адамдар Сибирьге шамамен б.з.д. 40 000 жылы жеткен. Андроново мәдениеті, қола дәуірі халықтарының тобы, б.з.д. 2000–900 жылдар аралығында осы аймақта өмір сүрген, ал оның қалдықтары 1914 жылы Ужурский ауданындағы Андроново ауылының жанынан табылды. Красноярск крайындағы скиф мәдениетінің қабір үйінділері мен ескерткіштері б.з.д. 7-ғасырға жатады және Еуразиядағы ең көне ескерткіштердің бірі болып саналады. 2001 жылы табылған ханзаданың қабірі – Аршан құрғаны да осы аймақта орналасқан. Ресейліктердің (көбінесе казактардың) осы аймақты қоныстандыруы 17 ғасырда басталды. Транс-Сибір темір жолы салынысымен аймақтың орысша отарлауы күшейді. 1822 жылы Енисейск губерниясы құрылды, оның әкімшілік орталығы Красноярск болды және ол қазіргі край аумағына ұқсас жерді қамтыды. Царлық және Кеңес кезеңдерінде Красноярск крайының аумағы саяси қарсыластардың, нақты немесе күдіктілердің жер аударылу орны ретінде пайдаланылды. Кеңес мемлекетінің алғашқы басшылары Владимир Ленин мен Иосиф Сталин 1897–1900 және 1903 жылдары қазіргі крайға жер аударылды. Сталин дәуірінде аймақта көптеген ГУЛАГ лагерлері орналасқан. 1908 жылдың 30 маусымында Подкаменная Тунгуска өзенінің алабында, жер бетінен жоғары биіктікте, үлкен метеорит немесе кометаның ауада жарылуынан күшті жарылыс болды. Жарылыстың күші шамамен 10–15 мегатоннаға бағаланды. Ол 2000 шаршы километрден астам қарағай орманын қиратты және мыңдаған бұғыны өлтірді. Красноярск крайы 1934 жылы Батыс Сібір және Шығыс Сібір крайларының таратылуынан кейін құрылды және кейін Таймыр және Эвенк автономиялық округтері мен Хакас автономиялық облысын қамтыды. 1991 жылы Хакасия крайдан бөлініп, Ресей Федерациясының құрамына республика ретінде кірді. 2007 жылдың 1 қаңтарында, 2005 жылдың 17 сәуірінде өткен референдум нәтижесі бойынша, Эвенк және Таймыр автономиялық округтерінің аумақтары крайға біріктірілді.
According to archaeologists, the first people reached Siberia circa 40,000 BC. The Andronovo culture, a group of Bronze Age peoples, lived in the area around 2000–900 BC, the remains of which were discovered in 1914 near the village of Andronovo, Uzhursky District. The grave mounds and monuments of the Scythian culture in Krasnoyarsk Krai belong to the 7th century BC and are some of the oldest in Eurasia. A prince's grave, the Kurgan Arshan, discovered in 2001, is also located in the krai. Russian settlement of the area (mostly by Cossacks) began in the 17th century. After the construction of the Trans Siberian Railway the Russian colonization of the area strongly increased. In 1822, the Yeniseysk Governorate was created with Krasnoyarsk as its administrative center that covered territory very similar to that of the current krai. During both the Tsarist and the Soviet times, the territory of Krasnoyarsk Krai was used as a place of exile of political enemies, actual or alleged. The first leaders of the Soviet state, Vladimir Lenin and Joseph Stalin, were exiled to what is now the krai in 1897–1900 and 1903, respectively. In Stalin's era, numerous Gulag camps were located in the region. On June 30, 1908, in the basin of the Podkamennaya Tunguska River, there occurred a powerful explosion most likely to have been caused by the air burst of a large meteoroid or comet fragment at an altitude of above the Earth's surface. The force of the explosion is estimated to be about 10–15 megatons. It flattened more than of pine forest and killed thousands of reindeer. Krasnoyarsk Krai was created in 1934 after disaggregation of the West Siberian and East Siberian Krais and later included Taymyr and Evenk Autonomous Okrugs and Khakas Autonomous Oblast. In 1991, Khakassia separated from the krai and became a republic within the Russian Federation. On January 1, 2007, following a referendum on the issue held on April 17, 2005, the territories of Evenk and Taymyr Autonomous Okrugs were merged into the krai.
Саясат
Кеңес дәуірінде аймақтағы жоғары билік үш адам арасында бөлісті: Красноярск КПСС комитетінің бірінші хатшысы (нақтыда ең көп билікке ие болған), аймақтық Кеңестің төрағасы (заң шығару билігі) және аймақтық Атқару комитетінің төрағасы (атқару билігі). 1991 жылы КСРО тарағаннан және КПСС жойылғаннан кейін, аймақ әкімшілігінің басшысы, содан кейін губернатор сайланған аймақтық парламентпен бірге тағайындалды немесе сайланды. Красноярск крайының Хартасы – аймақтың негізгі заңы. Красноярск крайының Заң шығару жиналысы – аймақтың тұрақты заң шығарушы (өкілдік) органы. Заң шығару жиналысы өкілеттіктерін заңдар, қаулылар және басқа да құқықтық актілерді қабылдау арқылы, сондай-ақ өзі қабылдаған заңдар мен басқа да құқықтық актілердің орындалуын және сақталуын бақылау арқылы жүзеге асырады. Заң шығару жиналысында 52 депутат бар. Олардың 22-сі 22 бір мандатты сайлау округтерінде көпшілік жүйе бойынша, 2-сі Таймырда, 2-сі Эвенкияда, ал 26-сы саяси партиялар ұсынған тізімдер бойынша пропорционалдық жүйе бойынша сайланады. Жоғары атқарушы орган – облыстық үкімет, оған аудандық әкімшіліктер, комитеттер және комиссиялар сияқты аумақтық атқарушы органдар кіреді, олар аймақтың дамуына көмектеседі және күнделікті басқаруды жүзеге асырады. Облыс әкімшілігі губернатордың қызметін қолдайды, ол жоғары лауазымды тұлға болып табылады және Ресей Конституциясына сәйкес край Хартасының сақталуына кепілдік береді. 1991 жылдың желтоқсан айында президент Борис Ельцин Аркадий Вепревті Красноярск крайының алғашқы губернаторы етіп тағайындады. 1993 жылдың қаңтар айында Ельцин Валерий Зубовты Красноярск крайының екінші губернаторы етіп тағайындады. Красноярск аймағында губернатор сайлауы жарияланды. Зубов бес жылдық мерзімге жалпы сайлауда сайланды. Красноярск крайының Заң шығару жиналысы да құрылды. 1998 жылы Зубов бүкіл Ресейде белгілі саясаткер, генерал Александр Лебедке губернаторлық сайлауда жеңілді. 2002 жылы Лебед тікұшақ апатында қаза тапты. 2002 жылы Таймыр автономиялық округінің губернаторы, ықпалды кәсіпкер Александр Хлопонин Красноярск крайының губернаторы болып сайланды. 2007 жылы президент Владимир Путин оны қайта сайлауға ұсынды, ал Заң шығару жиналысы Хлопонинды екінші мерзімге сайлады. 2010 жылы Хлопонин Солтүстік Кавказ федералды округінде президент өкілі лауазымына тағайындалғаннан кейін, Хлопониннің жақын шеңберінен шыққан кәсіпкер және саясаткер Лев Кузнецов крайдың жаңа губернаторы болды. Кузнецовтан кейін Виктор Толоконский 2017 жылдың қыркүйегінде губернатор болды. Толоконскийден кейін Александр Усс Красноярск крайының губернаторы болды және қазіргі таңда осы лауазымда қызмет етеді. Красноярск крайы Ресей Федерациясы Кеңесінде, Ресей парламентінің жоғарғы палатасында екі сенатормен өкілдік етіледі. 2007 жылы әртүрлі саяси партиялардың Красноярск облыстық тізімдерінен Мемлекеттік Думаға сегіз депутат сайланды.
During the Soviet period, the high authority in the krai was shared between three persons: The first secretary of the Krasnoyarsk CPSU Committee (who in reality had the most authority), the chairman of the krai Soviet (legislative power), and the chairman of the krai Executive Committee (executive power). Since the Dissolution of the Soviet Union in 1991 and the demise of the CPSU, the head of the krai administration, and eventually the governor has been appointed or elected alongside the elected regional parliament. The Charter of Krasnoyarsk Krai is the fundamental law of the region. The Legislative Assembly of Krasnoyarsk Krai is the province's regional standing legislative (representative) body. The Legislative Assembly exercises its authority by passing laws, resolutions, and other legal acts and by supervising the implementation and observance of the laws and other legal acts passed by it. The legislative assembly consists of 52 deputies. 22 of them are elected in 22 one mandate electoral districts by plurality system, 2 in Taymyr, 2 in Evenkia, and 26 are elected by proportional system from the lists offered by political parties. The highest executive body is the Oblast Government, which includes territorial executive bodies such as district administrations, committees, and commissions that facilitate development and run the day to day matters of the province. The Oblast administration supports the activities of the Governor who is the highest official and acts as the guarantor of the observance of the krai Charter in accordance with the Constitution of Russia. In December 1991, president Boris Yeltsin appointed Arkady Veprev as the first governor of Krasnoyarsk Krai. In January 1993 Yeltsin appointed Valery Zubov as the second governor of Krasnoyarsk Krai. In Krasnoyarsk Territory governor elections were called. Zubov was elected in a universal election for a five year term. The Legislative Assembly of Krasnoyarsk Krai was created as well. In 1998, Zubov lost in the gubernatorial election to General Aleksandr Lebed, a well known politician in all of Russia. In 2002 Lebed died in a helicopter accident. In 2002, Alexander Khloponin, the governor of Taymyr Autonomous Okrug and an influential businessman, was elected a governor of Krasnoyarsk Krai. In 2007, he was nominated by president Vladimir Putin for re election, and the legislative assembly elected Khloponin for the second term. In 2010, after Khloponin was promoted to the office of the president's envoy in the North Caucasian Federal District, Lev Kuznetsov, a businessman and politician from Khloponin's circle, became the new governor of the krai. After Kuznetsov, Viktor Tolokonsky became Governor September 2017. After Tolokonsky, Aleksandr Uss became the Governor of Krasnoyarsk Krai where he remains in the role today. Krasnoyarsk Krai is represented in the Federation Council of Russia, the upper house of the Russian parliament by two senators. In 2007, eight deputies were elected to the State Duma from Krasnoyarsk regional lists of different political parties.
Экономика
Қалалардың 95%-дан астамы, өнеркәсіптік кәсіпорындардың көп бөлігі және барлық ауыл шаруашылығы крайдың оңтүстігінде орналасқан.
Over 95% of the cities, a majority of the industrial enterprises, and all of the agriculture are concentrated in the south of the krai.
Табиғи ресурстар
Край Ресейдің табиғи ресурстарына қатысты ең бай өңірлерінің бірі: елдің 80% никелі, 75% кобальты, 70% мысы, 16% көмірі және 10% алтыны осында өндіріледі. Красноярск елдің ағаш өнімдерінің 20% -ын да өндіреді. Ресейдің платина және платиноидтар қорының 95% -тан астамы осы крайда шоғырланған.
The krai is among the richest of Russia's regions in natural resources: 80% of the country's nickel, 75% of its cobalt, 70% of its copper, 16% of its coal, and 10% of its gold are extracted here. Krasnoyarsk also produces 20% of the country's timber. More than 95% of Russian resources of platinum and platinoids are concentrated in the krai.
Көлік
Транс-Сибір темір жолы (650 км (400 миль) Красноярск өлкесінде), Норильск темір жолы (Обская-Бованенково тарамдарынан бұрынғы әлемдегі ең солтүстік темір жолы); Солтүстік Сібір темір жолы жоспарлануда. Автожолдар: М53 Байкал (Новосібірк – Красноярск – Іркутск), М54 Енисей (Красноярск – Қызыл – Моңғолия) R409 Енисей тракты (Красноярск – Лесосібірск – Енисейск). Солтүстік теңіз жолы және Енисейде кеме жүру. Басты порттар: Дудинка, Игарка, Туруханск, Енисейск, Маклаково, Стрелка, Красноярск. 26 әуежай, оның ішінде халықаралық әуежай (Красноярск маңындағы Емельяново). Іркутск – Анжеро-Судженск мұнай құбырының екі құбыры. Басты электр беру желілері.
Trans Siberian Railroad (650 km (400 mi) within Krasnoyarsk Krai), Norilsk Railroad (northernmost railroad in the world before Obskaya–Bovanenkovo Line); North Siberian Railroad is planned. Highways: M53 Baikal (Novosibirsk Krasnoyarsk Irkutsk), M54 Yenisei (Krasnoyarsk Kyzyl Mongolia) R409 Eniseiskiy trakt (Krasnoyarsk Lesosibirsk Yeniseysk). Northern Sea Route and shipping on the Yenisei. The main ports are: Dudinka, Igarka, Turukhansk, Yeniseysk, Maklakovo, Strelka, Krasnoyarsk
26 airports, including an international airport (Yemelyanovo near Krasnoyarsk). Two pipes of Irkutsk Anzhero Sudzhensk petroleum pipeline. Major power transmission lines.
Әкімшілік бөлімшелер
Красноярск өлкесі қырық төрт аудан мен он алты аудандық маңызы бар қаладан құралған. Екі ауданның (Евенкийский және Таймырский; бұрынғы автономды округтер) ерекше статусы бар.
Krasnoyarsk Krai consists of forty four districts and sixteen towns of district significance. Two of the districts (Evenkiysky and Taymyrsky; the former autonomous okrugs) have special status.
2012 жылы жүргізілген сауалнама бойынша, Красноярск өлкесінің халқының 29,6% орыс православие шіркеуіне жатқызылған, 5% өзін конфессиялық емес христиан деп мәлімдеген (протестант шіркеулерін қоспағанда), 2% басқа православие шіркеулеріне мүше, 1,5% мұсылман, 1% славян дініне (Родновери) жатқызылған, ал 10,9% сауалнамаға жауап бермеген. Бұған қоса, халықтың 35% «рухани, бірақ дінге жатпаймын» деп мәлімдесе, 15% атеист екенін айтқан.
As per the survey conducted in 2012, 29.6% of the population of Krasnoyarsk Krai adhered to the Russian Orthodox Church, 5% declared to be a nondenominational Christian (excluding Protestant churches), 2% belonged to a different Orthodox churches, 1.5% was Muslim, 1% followed the Slavic native faith (Rodnovery), and 10.9% did not give an answer to the survey. In addition, 35% of the population declared to be "spiritual but not religious" and 15% to be atheist.