Кіріспе

Джордж Оруэллдің "Ауаға көтерілу" романы – ағылшын жазушысы Джордж Оруэллдің 1939 жылғы маусымда Виктор Голанц баспасында жарық көрген жетінші кітабы және төртінші романы. Ол 1938-1939 жылдар аралығында, Орвелл француз Мароккосында, әсіресе Марракеште, аурудан кейін қалпына келгенде жазылған. 1939 жылғы наурыз айында Лондонға оралғанда, ол аяқталған қолжазбаны Виктор Голанцқа тапсырды. Роман Джордж Боулингтің – 45 жастағы күйеуінің, әкесінің және сақтандыру сатушысының басынан өткен оқиғаны баяндайды. Ол Екінші дүниежүзілік соғысты болжайды және балалық шақтың тазалығын қайта тірілту үшін, сондай-ақ өзінің туған жері – Лоуэр Бинфилдке оралып, көңілсіз өмірінен қашуға тырысады. Роман комикалық және пессимистік сипатта, онда (а) алыпсатар құрылысшылар, коммерция және капитализм Англияның ең жақсы ауылдық жерлерін жойды, ал (б) ел жаңа, сыртқы ұлттық қауіптердің қауіпті күшіне тап болады деген пікірлер білдіріледі.

Өмірбаян

Бала кезінде Оруэлл Темза өзені жағасындағы Шиплейк және Хенлиде тұрды. Оның әкесі, Ричард Уолмесли Блэр, Британдық Үндістанда мемлекеттік қызметкер болған. Ол анасы және екі әпкесімен әдемі өмір сүрді, бірақ жылдың көп бөлігін Истборндағы пансионда, кейіннен Ұлыбританиядағы Итон қаласында оқыды. Ол балық аулауды және көрші отбасымен қоян аулауды өте ұнататын. 1937 жылы Оруэлл бірнеше ай бойы Испания азаматтық соғысында күресті. 1937 жылдың мамыр айында Гюска қаласынан ұлтшыл снайперден мойнына оқ тиді. 1938 жылы Оруэлл ауыр сырқатқа шалдығып, қысты жылы климатта өткізуге кеңес берілді. Романшы Л. Х. Майерс анонимді түрде 300 фунт стерлинг көмек ақшасы берді, соның арқасында Оруэлл әйелімен бірге Солтүстік Африкаға кетті. 1938 жылдың қыркүйегінен 1939 жылдың наурызына дейін ол француз Мароккосында, негізінен Маракеште тұрды. (Оруэлл ақшаның қайдан келгенін білмеді және оны тек қарыз ретінде қарастыру шартымен ғана қабылдады. Ол «Жануарлар фермасының» табысынан ақша табуды бастағаннан кейін сегіз жылдан соң қарызын өтеді.) Оруэлл Солтүстік Африкада болғанда «Ауаға көтерілу» романын жазды және 1939 жылдың 30 наурызында Англияға оралғаннан кейін бірнеше сағаттан соң қолжазбасын агентінің кеңсесіне тапсырды. Ол Виктор Голланцқа жіберілді, ол Оруэллдің келесі үш романына құқық алған еді, тіпті «Каталонияға саяхат» атты туындысы қабылданбағанда көрсетілген салқын қарым-қатынасқа қарамастан. Шындығында, 1939 жылдың сәуір айында Оруэлл Голланцтың кітапқа қатысты күмәнданып, шешімді кейінге шегетінін естіді. Романда Голланцтың «Сол жақ кітап клубының» отырысында лекция оқитын кейіпкердің және оның өзінің суреттемелері Голланцты қынжыртуға жеткілікті болды. Дегенмен, баспагер романды үлкен өзгерістерді талап етпей шығарды және ол 1939 жылдың 12 маусымында жарық көрді. Бұл Голланц баспасынан шыққан Оруэллдің соңғы романы болды.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Кітаптың тақырыбы – ностальгия, өткенге қайта оралып, өткен қаһармандықтарды қайта жаңғыртудың бекерлігі, жастық шақтағы армандар мен құлшыныстардың жұмыс, неке және қарттыққа жеткенде күнделікті тірлікпен қалай оңай басылып қалуы. Ол бірінші жақта жазылған, қырық бес жасар Джордж Боулинг өзінің өмірі мен тәжірибелерін ересек болғанда балалық шағына сапар жасағанда айтады. Кітаптың басында Боулингтің жұмыстан демалысы болады, ол Лондонға жаңа жасанды тістерін алуға барады. Албанияның сол кездегі патшасы Зого туралы хабар плакаты бала кезінде жексенбілік шіркеуде естіген Киелі кітаптағы Ог, Басан патшасы туралы ойларын оятады. «Көлік шуы немесе жылқы тынысы немесе басқа да бір нәрсе» Боулингтің балалық шағындағы естеліктерін қайта жаңғыртады. Боулинг өзінің өмір тарихын айтады, Бірінші дүниежүзілік соғыстағы сәттілік оған қауіпсіз жұмыс табуға және табысты сатушы болуға көмектесетін байланыстарға мүмкіндік бергенін еске алады. Боулинг ат жарысынан ұтып алған, әйелі мен отбасынан жасырған ақшасын не істеу керектігін ойлап шарлайды. Кейін (III бөлімде) ол әйелімен бірге солшыл кітап клубының жиналысына қатысады, онда ол антифашист спикердің жеккөрушілігінен қорқады және жиналысқа қатысқан коммунистердің марксистік әңгімелеріне таңғалады. Осыдан жалыққан ол зейнеткер мектеп мұғалімі, досы Ескі Портиуспен кездеседі. Ол әдетте Портиуспен бірге болуды ұнатады, бірақ осы жолы оның құрғақ, ескі классикасы Боулингті одан да көңілсіздікке түсіреді. Боулинг ақшаны балалық шағының жерлерін қайта көру үшін «естелік сапарға» жұмсауға шешім қабылдайды. Ол отыз жыл бұрын аулауға мүмкіндік болмаған алып балық бар көлді еске алады. Сондықтан ол Төменгі Бинфилдке оралуды жоспарлайды, бірақ келген кезде бұл жерді танымайды. Соңында ол тұратын ескі тавернаны табады, ол көп өзгергенін көреді. Оның үйі шайханаға айналған. Тек шіркеу мен пастор бұрынғыдай көрінеді, бірақ ол бұрынғы сүйіктісін тапқанда таңғалады, өйткені ол уақыттың кесірінен мүлдем өзгеріп кеткен, сондықтан оны тану мүмкін емес және ол бір кезде бағалаған барлық қасиеттерінен айырылған. Ол оны мүлдем танымайды. Боулинг әкесінің тұқымдық бизнесінің баяу және ауыр құлдырауын еске алады, ол жақын жерде корпоративтік бәсекелестіктің пайда болуынан туындады. Бұл ауыр естелік оны – және «Прогресс» деп санайтын нәрселердің күйреуіне қарсылық білдірді. Соңғы көңіл көшіруі – ол балық аулаған жердің үстіне құрылыс салынып, бір кездері жасырын болған, ал қазір ол балық аулау таяғымен алып кетуге ниеттенген, бірақ ешқашан қол жеткізбеген үлкен сазан бар көлшік қоқысқа толы полигонға айналды. Боулингтің бала кезінен бастап бастан кешкен әлеуметтік және материалдық өзгерістер оның өткенін алыс етеді. «Үйге қайта оралу мүмкін емес» деген түсінік Боулингтің саяхатында ауыр сезім қалдырады, өйткені ол өзінің көптеген ескі жерлері жоғалып кеткенін немесе жас кезінен айтарлықтай өзгергенін түсінеді. Оқиға барысында ол соғыс жақындап келе жатқанын еске алады, ал қалаға кездейсоқ түскен бомбалар қауіптің белгісі болады.

Кейіпкерлер

Джордж Боулинг – семіз, отбасылы, орта жастағы (45 жаста) сақтандыру сатушысы, "екі баласы және қала шетіндегі үйі" бар. Оруэллдің қарындасының күйеуі, Оруэллдің үлкен әпкесі Марджоридің күйеуі Хамфри Дакин, "қысқа бойлы, денелі, сөйлеуге жақын" адам, Боулингтің оның портреті болуы мүмкін деп ойлады. Ол Блэрді (Оруэлл) олар жас кезінде, Блэрлер Темзадағы Хенлиде және кейіннен Саутвольдте тұрғанда, ол Марджориге үйленгеннен бері білген. Джо Боулинг – Джорджтың ағасы. Ол зияткер емес еді, және Джорджтың айтуынша, "сондықтан механикада біраз білімі болған". Ол көп жұмыс істемеген, әкесінің дүкенінде "қызметші" болып жұмыс істеген. Бір күні, Джордж кішкентай кезінде, Джо дүкен кассасынан барлық ақшаны ұрлап алды. Ол Америкаға көшіп кетуді армандаған және одан кейін ешқашан есімдері айтылмады. Езекиел аға – дүкен иесі, "ұлттық ағылшын" саналып, өте либералды көзқарастарды ұстанатын. Ол дүкенінде әртүрлі түрдегі құстарды әшекей ретінде ұстапты. Оның әйелі Хилда Боулинг – кедейлікке ұшыраған ағылшын-үнді отбасының офицер сыныбынан шыққан, үйленгеннен кейін күйзеліске түскен, өмірінен қуанышы ұшып кеткен орта жастағы әйел. 39 жаста, "өте жұқа, беті қырқалы, көздері үнемі ойлы, алаңдаған көрінеді". Ескі Портеус – зейнеткерлік мектеп мұғалімі, өмірінің барлық уақытын латын, грек тілдері мен крикет атмосферасында өткізген. Эльзи – Джорджтың бұрынғы әйелі; олар пастордың оқу үйірмесінде танысқан, және ол "нағыз әйел" деп сипатталған. Олар Джордж әскерге шақырылғанға дейін "құмарлықпен" бірге тұрды. Одан кейін ол одан хабар ала алмады. 1939 жылы Төменгі Бинфилдке оралғанда Джордж оны көріп, "сүттей ақ терісі жоғалып кеткенін" байқады. Ол енді күшті кокни акцентімен сөйлейді және Джордж есімді дүкен иесіне үйленді.

Стиль

1972 жылғы Оруэлл туралы зерттемесінде, «Белгісіз Оруэлл» атты еңбегінде, Питер Стански мен Уильям Абрахамс жазушылар романды уэллстік деп сипаттады. 1911–1916 жылдары Сюссекстегі дайындық мектебінде оқыған кезде Уэллс Эрик Блэр/Оруэллдің сүйікті авторы болған. Сент-Киприан дайындық мектебінде оқыған Киплинг, Вудхаус, Свифт, Шоу, Тэккерей сияқты басқа да жазушылардың туындыларын оқыған, бірақ оларға деген адалдығы шайқалмайтын. Ол Уэллстің кейінгі polemist емес, Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі Англиядағы өмірдің белгілі бір жайттарын еске түсіретін романшы ретінде бағалады, бұл Оруэллге өзінің ұқсас тәжірибесін еске салды. Ол және Коннолли мектептен шығып, Бичи-Хедке немесе Сассекс ауылдарына апаратын, Уэллс романдарынан таныс болатын Истдин, Уэстдин және Жевингтон сияқты ауылдарға қарай Даунс арқылы жол тартатын. Олар әрбір ауылда тоқтап, бір пенилік тәттілер мен әртүрлі газдалған сусындар сатып алатын. Бұл Оруэллдің уақыт өте келе, есінен шығып бара жатқан қарапайым, лайықты, нан мен күн сәулесімен нұрланған әлемі еді; соңында ол осы үлгідегі уэллстік романды, «Жоғары көтерілу» (Coming Up For Air) романында жазды. Жазушы Майкл Левенсон Оруэллдің өміріндегі осы кезеңде Генри Миллердің және Миллердің әлемде болып жатқан оқиғаларға деген көзқарасының ықпалын атап өтті. Миллер болып жатқан жағдайды көреді, бірақ ол «Киттің ішінде» болады, ол өзінен өтіп жатқан процесті өзгертуге немесе басқаруға ешқандай ниет танытпайды. Ол өзін жұтып алуға рұқсат берген Жүніс сияқты әрекет етеді, ол бейкүнә болып қалады, тіпті бұл «концентрациялық лагерьлер, резеңке таяқтар, Гитлер, Сталин, бомбалар, ұшақтар» дегенді қабылдаса да. «Джордж Боулинг – Оруэллдің Жүнісі, ал «Жоғары көтерілу» романы «Миллер мектебіне» маңызды үлес болып табылады. Жұмысы, үйі, тарихымен қоршалған Боулинг саяси әлемді түсінбейді және оны өзгертуге тырыспайды. Ол тек қана бақыттың бастауын қайта табуды қалайды. «Жоғары көтерілу» романының негізгі мағынасы – ғасыр басындағы кінәсіздіктің ұялмастан оңтайлы қалпына келтіруі: балалық шақ, отбасылық өмір және Төменгі Бинфилд қаласындағы ауылдық саяхаттар. «Жоғары көтерілу» романындағы балық аулау «Тропик рагындағы» секстің орнына қойылған. Боулинг айтқандай, «Балық аулау – соғыстың антонимі».

Сын-пикірлер

Роман үш мың дана сатылды, оның мың данасы екінші басылымды білдірді және осылайша «Каталонияға құрмет» басылымын кездестірген кітап дүкендеріндегі жағымсыз реакцияны жақсартты. Бұл Оруэллдің романы үшін алған ең жақсы сын-пікірлердің бірі болды. Марджери Аллингем Time and Tide журналында өзінің жалғыз өкініші «оқиғаның бірінші тұлғада жазылғандығы екенін» жазды. «Бұл тәсіл, әңгімеге түсінікті және оңай оқылатын маңызды қасиетке ие болғанымен, кейіпкерді сәл бұрмалайды, себебі [Боулингтің] өзінің сезімдеріне қатысты ерекше қабілеті оны мінез-құлқы көрсеткендей қарапайым адамнан аздап өзгеше етеді». Жақындағы өмірбаяншы Майкл Шелден «бір кезде ақын болуға ұмтылған романистке жатпайтын лирикалық сұлулықтың көптеген бөліктерін» жоғары бағалады. Романдағы бірнеше кемшілік – Оруэллдің өзінің басты кейіпкерінің дауысы болуға тырысуы. Ол сенімді орта жастағы, семіз, қала маңында тұратын, қарапайым сақтандыру сатушысы болып көрінбейді, кітап Оруэлл «кейіпкерден тыс» болғанда ең жақсы, ол «Fatty» Боулингтің еліктемесі емес, танымал дауыспен сөйлейді». Питер Стански мен Уильям Абрахамс 1972 жылғы «Белгісіз Оруэлл» еңбегінде былай деп жазды: «Эрик Блэр 1914 жылға дейінгі әлемге кешірімсіз қарады – осы әлем оны дайындық мектебіне жіберген еді, ал Джордж Оруэлл одан кейінгі әлемнен жоғарырақ екеніне сенді және «Ауаға көтерілу» романында оны ностальгиямен еске алды». Жазушы Джон Уэйн бұл кітапты «романдық тұрғыдан сәттілік емес» деп ойлады, бірақ «оның ішкі әлемінде өмір бар екенін» көрді. Ол романды «Аспидистраны ұшырып жіберуден гөрі көңілсіз туынды» деп санайды; «Аспидистрада әркім жұмыстан босатудан қорқады, көбірек ақша мен қауіпсіздікке ұмтылады, бастығына құлшынады. Бірақ тек жұмыстағы, экономикалық бастығына. Боулинг болашақты ойлағанда, ол тек қана қазіргі қаржылық қауіпсіздіктен ғана емес, үздіксіз жұмыстан, жұмыстан, жұмыстан және арықтан бірнеше қадам қашықтықта тұрудан қорқады; ол сондай-ақ жаңа түрдегі тирандардан, көшбасшыдан және оның жақтастарынан қорқады». Уэйн Боулингтің қасіретінің үшінші аймағын атап өтті – «біз содан бері «орта» деп атауға үйренген нәрсе». Ол «Ауаға көтерілу» романын Оруэллдің 1946 жылғы «Жалпы жабайы жануарлар туралы ойлар» эссесімен қатар қояды, онда ол «ағаштар, балықтар, көбелектер және жабайы жануарлар сияқты нәрселерге деген балалық сүйіспеншілікті сақтап, бейбіт және лайықты болашақты сәл ықтимал етеді» деп жазды. «Ауаға көтерілуді ерекше ащы ететін нәрсе – тоталитаризм мен жұмыссыз кедейліктің екі қорқынышын шақырумен қатар, ол «ағаштар, балықтар, көбелектер сияқты нәрселерге балалық сүйіспеншілікті сақтау мүмкін емес екенін» жариялайды, өйткені ол бұл заттардың енді жоқ әлемді болжайды».