Кіріспе
Софоклдің классикалық афиналық трагедиясы – Софоклдің «Эдип рекс» пьесасы, грек тілінде «Эдип Тиранн» (Οἰδίπους Τύραννος, ) немесе «Эдип патша» деп аталады. Бұл пьеса б.з.д. 429 жыл шамасында тұңғыш рет қойылған. Бастапқыда ежелгі гректер бұл пьесаны жай ғана «Эдип» (Οἰδίπους) деп атаған, осылайша Аристотель «Поэтика» еңбегінде айтқан. Кейін «Эдип Колонда» пьесасынан айырмашылығын көрсету үшін «Эдип Тиранн» деп аталды. Ежелгі заманда «тиран» сөзі заңды билікке құқы жоқ билеушіні білдірген, бірақ ол сөз әрдайым теріс мағынада қолданылмаған. Софоклдің Эдип туралы оқиғаны баяндайтын үш тебалық пьесасының ішінде «Эдип рекс» «Антигонадан» шамамен он екі жыл кейін жазылған. Алайда, пьесаларда баяндалған оқиғалардың хронологиясы бойынша, ол бірінші болып келеді, одан кейін «Эдип Колонда» және содан соң «Антигона». «Эдип рекс» пьесасы басталмас бұрын Эдип өзінің әкесі Лайды (бұрынғы патша) өлтіріп, анасы Жокастаға (Эдип Сфинкстің жұмбағын шешкеннен кейін оны патшайымы ретінде қабылдаған) үйленетін болжамды білмей тұрып, Фива патшасы болған. Софоклдің пьесасының мазмұны – Эдиптің Теба қаласын қырып жатқан обаны тоқтату үшін Лайдың кісі өлтірушісін іздеуі. Ол іздеген кісінің өзі екенін ол білмейді. Пьесаның соңында шындық ашылғаннан кейін Жокаста өз-өзіне қол жұмсайды, ал Эдип әкесін өлтіргеніне және туысқа шаққандығына қорқып, өзінің көзін өзі шығарып алады. Аристотель «Поэтика» еңбегінде пьесаның жанрлық ерекшеліктерін мысалға келтіру үшін бірнеше рет осы пьесаға сілтеме жасайды.
the play by Sophocles
Oedipus Rex, also known by its Greek title, Oedipus Tyrannus (Οἰδίπους Τύραννος, ), or Oedipus the King, is an Athenian tragedy by Sophocles that was first performed around 429 BC. Originally, to the ancient Greeks, the title was simply Oedipus (Οἰδίπους), as it is referred to by Aristotle in the Poetics. It is thought to have been renamed Oedipus Tyrannus to distinguish it from Oedipus at Colonus, a later play by Sophocles. In antiquity, the term "tyrant" referred to a ruler with no legitimate claim to rule, but it did not necessarily have a negative connotation. Of Sophocles' three Theban plays that have survived, and that deal with the story of Oedipus, Oedipus Rex was the second to be written, following Antigone by about a dozen years. However, in terms of the chronology of events described by the plays, it comes first, followed by Oedipus at Colonus and then Antigone. Prior to the start of Oedipus Rex, Oedipus has become the king of Thebes while unwittingly fulfilling a prophecy that he would kill his father, Laius (the previous king), and marry his mother, Jocasta (whom Oedipus took as his queen after solving the riddle of the Sphinx). The action of Sophocles's play concerns Oedipus's search for the murderer of Laius in order to end a plague ravaging Thebes, unaware that the killer he is looking for is none other than himself. At the end of the play, after the truth finally comes to light, Jocasta hangs herself while Oedipus, horrified at his patricide and incest, proceeds to gouge out his own eyes in despair. In his Poetics, Aristotle refers several times to the play in order to exemplify aspects of the genre.
Лаистің қарғысы
Фиваның бақытсыздықтары Лайдың қонақжайлылықтың қасиетті заңдарын бұзғаны үшін салған қарғыс салдарынан туды деп саналады (грекше: ксения). Лай жас кезінде Елис патшасы Пелопспен қонақ болып, патшаның кіші ұлы Хрисиппке көлік айдауды үйреткен. Жастар мен балаларды қорғайтын Аполлон, Пелопстың ұлын зорлағаны үшін оны қарғысқа тоғытты. Хрисипп өзіне-өзі қол жұмсады.
Эдиптің тууы
Лайдың ұлы туғанда, ол оның тағдыры туралы оракулға сұраныс жасайды. Қорқынышқа толып, оракул Лайдың "өз ұлының қолынан қаза табатынын" айтады. Лай нәрестенің екі аяғын түйіндеп, Жокастаға оны өлтіруді бұйырады. Өзінің ұлына қол жұмсай алмай, Жокаста бір қызметшіге оны тауға тастап кетуді бұйырады. Бірақ қызметшінің аянышылық сезімі одан бетер болып, ол баланы бір шопанға тапсырады. Шопан баланың аяқтарын босатып, оған "ісінген аяқ" деген мағына беретін Эдип деп ат қояды. Содан кейін шопан баланы Коринф қаласына алып барып, баласыз патша Полибке сыйлайды, ол Эдипті өз баласы ретінде тәрбиелейді.
Эдип пен оракул
Есейген сайын Эдип Полиб пен оның әйелі Меропаның ұлы емес екендігі туралы әңгіме естиді. Ол Дельфи оракулынан нағыз ата-анасы кім екенін сұрайды. Оракул бұл сұрақты назарға алмай, оның орнына "өз анасымен қарым-қатынасқа түсіп, өз әкесінің қанын өз қолымен төгесің" дейді. Осы қорқынышты тағдырдан қашу үшін, Полиб пен Меропаны өз шынайы ата-анасы деп ойлайтын Эдип Қорынттан Теба қаласына жол тартады.
Қарт кісі
Тебаға жол тартқанда Эдип бір қартты және оның қызметшілерін кездестіреді. Екеуі қайсысының күймесі алға шығуға құқылы екені үшін дауласа бастайды. Қарт адам осы өршіл жасқа таяқпен ұруға тырысқанда, Эдип оны күймеден құлатып, өлтіреді. Осылайша, Эдиптің өз әкесін өлтіретін болжамы орындалады, себебі сол қарт адам – Эдип кейіннен білгендей – Теба патшасы Лай және Эдиптің нағыз әкесі еді.
Сфинкс жұмбағы
Тебаға келгенде, Эдип дүрбелеңдегі қалада Сфинкспен кездеседі. Әйелдің басы мен кеудесі, арыстанның денесі және бүркіттің қанаттары бар аңызды жаратылыс Сфинкс, төбеге қонған күйде, оның жұмбағын шеше алмаған тебандықтар мен саяхатшыларды бірінен соң бірі жеп қоятын. Сфинкстің сұраған нақты жұмбағы ерте дәстүрлерде әртүрлі болған және «Эдип патшада» нақты айтылмаған, себебі оқиға пьесадан бұрын орын алады. Дегенмен, жұмбақтың ең көп таралған нұсқасына сәйкес, Сфинкс: «таңда төрт аяқпен, түсте екі аяқпен, ал кешке үш аяқпен жүретін жаратылыс қандай?» деп сұрайды. Эдип зеректігімен дұрыс жауап береді: «адам» (грекше: anthrôpos), ол нәресте кезінде төрт аяғымен жүреді; ересек шағында тік жүріп, қарт жасында таяққа сүйенеді. Принцтің жеңісінен кейін Сфинкс тік жардан құлап, қарғысты тоқтатады. Эдиптің Тебаны Сфинкстен босатқаны үшін алған сыйы – қаланың патшалығы және оның тоқал ханшайымы Иокастаның қолы. Ол кезде ешкім Иокастаның Эдиптің нағыз анасы екенін білмейді. Осылайша, екеуінің де хабарсыз, қалған болжам орындалады.
Сюжет
Фиба патшасы Эдип өзінің қайын інісі Креонды Дельфидегі оракулдан Фибаны қазаға ұшырататын індет туралы кеңес сұрауға жібереді. Креон қайтып келіп, індет діни ластанудың салдарынан пайда болғанын айтады, өйткені олардың бұрынғы патшасы Лайдың өлтірушісі ешқашан ұсталмайды. Эдип қасқырды табуға ант береді және оны індетке себепкер болғандығы үшін қарғайды. Эдип соқыр пайғамбар Тирезиасқа көмек сұрап келеді. Тирезиас Эдиптің сұрақтарына жауап білетінін мойындайды, бірақ ол сөйлеуден бас тартып, Эдипке ізденуін тоқтатуды айтады. Пайғамбардың жауабына ашуланған Эдип оны Лайды өлтіруге қатысы бар деп айыптайды. Сонда Тирезиас патшаға: "Сен өзің іздеп жүрген қылмыскерсің", - дейді. Эдип бұл қалай болатынын түсінбейді және Креон Тирезиасқа оны айыптау үшін ақша төлеген болуы керек деп болжайды. Екі адам қатты дау-дамай жасайды, өйткені Эдип Тирезияның көзі көрмей жатқанын мазақтайды, ал Тирезия Эдиптің өзі соқыр екенін айтады. Ақырында пайғамбар қоқыспен: "Қылмыскер табылса, ол Фиваның азаматы, өз балаларының ағасы мен әкесі, өз анасының ұлы мен күйеуі болады", - деп күңкілдеп кетеді. Креон Эдиптің айыптауларына қарсы шығады. Патша Креонның өлім жазасына кесілуін талап етеді, алайда хор оны Креонның өмір сүруіне жол беруге көндіреді. Жокаста, алдымен Лайдың, содан кейін Эдиптің әйелі, кіріп, Эдипке көңіл бөлуге тырысады, оған пайғамбарларға назар аудармауы керектігін айтады. Дәлел ретінде ол Лайспен бірге ешқашан орындалмаған оракулдың берген уәдесін қайталайды. Пайғамбарлықта Лайды өз ұлы өлтіретінін айтқан; оның орнына Лайды қарақшылар жолдың бұрылысында өлтірді (τριπλαῖς μαξιτοῖς, triplais amaxitois). Оидптің бұл жерді атауы оның тоқтап, егжей-тегжейлі мәлімет сұрауына себеп болады. Жокаста Дельфиге баратын жолдағы Даулиске бағыт береді. Тирезийдің сөздерін еске алып, ол Иокастадан Лайды сипаттауын сұрайды. Патша содан кейін шабуылдан аман қалған жалғыз куәгерді сарайға әкелуге жіберді. Аң-сезімін шатастырған Жокаста Эдиптен не болғанын сұрайды, ол оған жауап береді. Көп жыл бұрын Қорынттағы қонақасы кезінде бір кісі мас күйінде Эдипті әкесінің баласы емес деп айыптады. Эдип Дельфиге барып, оракулдан өзінің ата-анасы туралы сұрады. Ол оның сұрағына тікелей жауап бермей, бір күні әкесі мен шешесін өлтіріп, анасымен жақындасатынын айтады. Бұл туралы естіген соң, Эдип Қорынтқа қайтып бармай-ақ қояйын деп шешті. Жол жүріп, Лай өлтірілген жолдың қиылысына келіп, оны жолдан шығарып жіберуге тырысқан күймеге тап болады. Одан кейін айтыс басталып, Эдип саяхатшыларды өлтіреді, оның ішінде Жокастаның Лай туралы айтқан сөзіне сай келген адам да бар. Алайда Эдип Лайдың өлтірушісі емес екеніне үміт артады, өйткені Лайды бірнеше қарақшылар өлтірген деп айтылады. Егер малшы Лайға көптеген ер адам шабуыл жасағанын растаса, онда Эдиптің кінәсі жоқ. Бір адам Қорынт қаласынан келіп, Эдипті өз баласындай тәрбиелеген Полибтің қайтыс болғанын айтады. Хабаршы таңғалады, Эдип қуаныштан қалмайды, өйткені ол енді әкесіне қол жұмсай алмайды, осылайша оракулдың пайғамбарлығының жартысын жоққа шығарады. Алайда ол әлі де анасымен біржола инцест жасауы мүмкін деп қорқады. Патшаның көңілінен шығу үшін хабаршы оған алаңдамауды айтады, өйткені Меропа оның шынайы анасы емес. Елші оған бірнеше жыл бұрын Ситарон тауында қойларын бағып жүрген кезінде Лайдың үйінен бір қойшы бала әкеліп, оны өлтіруді бұйырған екен. Сол кезде хабаршы баланы Полибқа береді. Эдип хордан басқа бағушының кім екенін немесе қазір қайда екенін білетіндер бар ма деп сұрайды. Олар оның Лайдың өлтірілуіне куә болған және Эдип бұрыннан жіберген қойшы екенін айтады. Жокаста шындықты біліп, Эдипке сұрақ қоюды тоқтатуды жалбарына сұрайды. Эдип бас тартқанда, патшайым сарайға жүгіріп кіреді. Шопан келгенде, Эдип оны сұраққа тартады, бірақ ол одан әрі жауап бермей кетуіне рұқсат беруді сұрайды. Алайда Эдип оған қысымшылық көрсетеді, ақырында оны азаптау немесе өлтірумен қорқытады. Оның берген баласы Лайдың өз ұлы екені анықталды. Баласы әкесі өлтіреді деген пайғамбарлықтан қорқып, Жоқаста өз ұлын таудың етегінде көрінуі үшін бағушыға береді. Ақыры бәрі ашылады, Эдип сахнадан кетер алдында өзін және тағдырын қарғайды. Хор тіпті ұлы адамды тағдырдың қалай құлатуына өкінеді, содан кейін қызметші сарайдан шығып, ішіндегі оқиға туралы айтады. Жокаста өзінің ұйықтайтын бөлмесінде асылып өлді. Одип қасақана сарайға кіргенде, өз қолына Жокастаны өлтіру үшін қызме...
Мифтік дәстүрмен байланысы
Троя мен Фива қалалары грек эпостық поэзиясының басты ошағы болды. Троя соғысына қатысты оқиғалар Эпикалық циклде баяндалған, олардың көп бөлігі сақталған, ал Теба туралы оқиғалар Теба циклында жоғалған. Тебалық цикл Лай үйіне төніп түскен қайғылы оқиғалардың тізбесін баяндайды, оның ішінде Эдип туралы әңгіме де бар. Гомердің "Одиссеясы" (XI.271ж.) Эдип мифінің ең алғашқы нұсқасын қамтиды, онда Одиссей жер асты әлемінде Иокастамен (Эпикаста деп аталады) кездеседі. Гомер Эдиптің оқиғасын, оның ішінде туысқа отыру, әкесін өлтіру және Иокастаның кейіннен өзіне-өзі қол жұмсауы туралы қысқаша баяндайды. Алайда, Гомердің нұсқасында Эдип шындық ашылғаннан кейін Тебаның патшасы болып қалады, өзін соқыр етпейді де, жер аударылмайды. Әсіресе, оның әкесі кім екенін құдайлар білдірген, ал "Эдип патша" трагедиясында Эдип шындықты өзі ашады. 467 жылға дейін Софоклдың әріптес трагедия жазушысы Эсхил Лай үйі туралы трилогиясымен – "Лай", "Эдип" және "Тебаға қарсы жеті" (сақталған жалғыз пьеса) – Қалалық Дионисияда бірінші жүлдені жеңіп алды. Эсхил сияқты байланысты трилогиялар жазбағандықтан, "Эдип патша" титулдық кейіпкерге назар аударады, сонымен бірге сол кездегі Афина аудиториясына белгілі болған үлкен мифке ишара жасайды.
Қабылдау
Одип Рекс трилогиясы Дионисияда екінші орынды иеленді. Аскылдың немере інісі Филокл осы жарыста бірінші орынды иеленді. Алайда, Аристотель өзінің "Поэтикасында" Эдип рексін драманың қалай жасалуы керектігі туралы рецептіне ең жақсы сәйкес келетін трагедия деп қарастырды. Қазіргі сыншылардың көбісі Аристотельдің Эдип рексі туралы пікірлерімен келіседі, тіпті олар себептерімен әрдайым келіспейді. Мысалы, Ричард Клэрхаус Джебб "Эдип Тиранн" аттик трагедиясының шедеврі деп мәлімдеді. Басқа ешбір фильм сюжеттің дамуында бірдей өнерді көрсетпейді; және бұл шеберлік кейіпкерлердің күшті және нәзік суретіне байланысты ". Седрик Уитман "Эдип рексі" гректердегі ең ұлы драма деп саналады" деп атап өтті. Уитман өзі бұл пьесаны "трагедия туралы түсініктің толық көрінісі" деп қарастырды, яғни трагедия туралы түсінік "адамның зұлым тағдырының ашылуы" ретінде, онда адам "даңқ пен құрметке ие бола алатын барлық құралдарға" ие бола алады, бірақ "жақсылық жасауға барынша күш салу" "бір адам жауап бермейтін төзімсіз жамандыққа" ұласады. Эдит Холл Эдип патшаны "бұл түпкілікті трагедия" деп атады және "Софоклдің сипатындағы шеберлік нәзіктігі, деміне әсер ететін кездейсоқтықтарға сеніміне ие" екенін атап өтті және "Эдип өзінің ерекше тәңір тағайындаған тағдырын тек қана орындай алады, өйткені Эдип өте қабілетті және ақылды адам" деген иронияны атап өтті. Г. Д. Ф. Кито Эдип патшасы туралы "оның формасының кемелділігі әлемдік тәртіпті білдіреді деп айту дұрыс", дегенмен Кито бұл әлемдік тәртіптің "пайдалы ма, жоқ па, Софокл айтпай отыр" деп атап өтті. Талеске тән ғылым революциясы саяси күш ала бастады, ал бұл пьеса жаңа ойшылдарға ескерту жасады. Китто пьесаны Софоклдің софистерге берген жауабы ретінде түсіндіреді, онда адамдар өздерінің кінәсі жоқ, лайықты емес азап шегуге тап болады, бірақ оқиғалардың кездейсоқтығына қарамастан, оларды құдайлар алдын ала айтқандығы оқиғалардың кездейсоқ емес екенін білдіреді, себебі адам түсінігінен тыс болса да. Киттоның айтуынша, пьеса арқылы Софокл "түсінбейтін және моральдық емес нәрселерге қарамай, моральдық заңдарды жоққа шығару және хаосты қабылдау қате екенін мәлімдейді. Дұрыс нәрсе - шындықты мойындап, өзімізді алдау емес. Ғалам - бірлік, егер кейде біз ондағы рифманы да, ақыл-ойды да көре алмасақ, оны кездейсоқ деп ойламауымыз керек. Біз білмейтін және басқара алмайтын көптеген нәрселер бар, сондықтан біз білетін және басқара алатын сияқты ойламауымыз және әрекет жасамауымыз керек". 2015 жылы "Құтқарушылар" театр сыншысы Майкл Биллингтон өзінің пікірінше, әлемдегі ең үздік 101 пьесаны таңдағанда, "Эдип Рексі" "Персиялықтардан" кейін екінші орынға ие болды.
Мемлекеттік бақылау
Эдип патшасындағы мемлекеттік бақылау тақырыбының зерттелуі Антигонадағы жеке тұлға мен мемлекет арасындағы қақтығыстың қарастырылуымен үйлеседі. Эдиптің тап болған қиын жағдайы тиран Креонның қиын жағдайына ұқсас: әрбір адам патша ретінде өзінің поддандылары күмәнданатын немесе бағынбайтын шешім қабылдады; және әрбір патша өз егемендік статусын да, қарсыласының рөлін де дұрыс түсінбейді. Соқыр пайғамбар Тиресий діни күштердің оған қарсы екенін хабарлағанда, әрбір патша дін қызметкерінің жемқорланғанын айтады. Дегенмен, олардың ортақ белгілері осы жерде тоқтатылады: Креон өзінің тудырған зардабын көріп, қателіктерін түзеуге тырысса, Эдип ешкімнің сөзін тыңдауға келмейді. (Жоғарыдағы мәтін Дэвид Гриннің "Софокл I" кітабына жазған кіріспесінен тікелей алынған, Чикаго университетінің баспасы, 1954 жыл.)
Парсифал
Парсифал тарихы Эдип мифінің "кері" нұсқасы болып табылады (Клод Леви-Стросспен салыстырыңыз).
Фильмге бейімделу
Бірінші ағылшын тіліндегі адаптация, Эдип Рекс (1957), режиссер Тирон Гатри және Эдип рөлін Дуглас Кэмпбелл ойнады. Бұл нұсқада бүкіл пьесаны актерлер ежелгі грек театрында істегендей, маска киген актерлер орындайды. Екінші ағылшын тіліндегі фильм нұсқасы, "Патша Эдип" (1968), режиссер Филип Савилл түсірген және Грецияда түсірілген. Гатридің фильмінен айырмашылығы, бұл нұсқада актерлердің бет-әлпеті көрсетіледі, сонымен қатар Кристофер Пламмер Эдип роліне; Лили Палмер Джокаста роліне; Орсон Уэллс Тирезиас роліне; Ричард Джонсон Креон роліне; Роджер Ливзи Шопан роліне; және Дональд Сазерленд Хордың жетекші мүшесі ретінде. Алайда Сазерлендтің дауысын басқа актер дубляж еткен. Фильм пьесадан да бір қадам ары қарай барып, флешбэкте Лайстың (Фридрих Ледебурдің рөлін сомдаған) өлтірілуін көрсетті. Сонымен қатар, Эдип пен Йокастаның бірге төсекте сүйіспеншілікпен айналысып жатқаны да көрсетілген. 1968 жылы жарық көргенімен, бұл фильм 1970 және 1980 жылдары видео және теледидарға заңды түрде шығарылу және тарату құқықтары берілгеннен кейін Еуропа мен АҚШ-та көрінбеді. Италияда Пьер Паоло Пазолини "Эдипо Ре" (1967) пьесасының заманауи нұсқасын түсірді. Тошио Мацумотоның "Рузалардың жерлеу парады" (1969) фильмі - бұл пьесаның еркін бейімделуі және Жапон жаңа толқынының маңызды жұмысы. Колумбияда жазушы Габриэль Гарсия Маркес бұл оқиғаны Эдипо Алкальдеде бейімдеп, сол кездегі Колумбияның шынайы жағдайларына келтірді. Нигериялық фильм The Gods are STILL not to Blame (2012) фильмін Функ Файоин түсірді, премьерасы Лагостағы Silverbird Galleria-да өтті. Парк Чан Вуктың Оңтүстік Кореядағы "Олдбой" (2003) фильмі осы пьесадан әсер алып, оның қазіргі Оңтүстік Кореядағы орнына сәйкес келуіне мүмкіндік беретін бірнеше елеулі өзгерістер енгізді. Фильм тіпті танымал қимылды өзгертеді, бұл көптеген американдық сыншылардың байланысты елемеуіне әкеледі. Ол кеңінен танылды және Оңтүстік Кореяда түпкілікті бейімдеу ретінде қарастырылады.
Сахналық бейімделулер
Композитор Игорь Стравинский Одип Рекс ораториясын жазды, оның премьерасы 1927 жылы Париждегі Сара Бернхардт театрында өтті. Ол оркестр, диктор, солистер және ерлер хоры үшін жазылған. Софоклдің трагедиясына негізделген либреттоны Жан Кокто француз тілінде жазды, содан кейін аббат Жан Даниэлу латын тіліне аударды. Алайда, баяндама тыңдаушылардың тілінде орындалады. Бұл шығарма Стравинскийдің неоклассикалық кезеңінің басында жазылған және композитордың мансабының осы кезеңіндегі ең үздік туындылардың бірі болып саналады. Ол шығарманың тілін ежелгі грек тілінде жазуды ойлап тапқан, бірақ "өлі емес, тасқа айналған медиум" ретінде латын тілінде жазуды шешті. Нигериялық жазушы Ола Ротими Эдип рексін 1968 жылы пьеса мен романға бейімдеп, оны "Құдайлар кінәлі емес" деп атады. 2012 жылы пьесаны Отун Рашид "Құдайлар әлі де кінәлі емес" деген атпен қайтадан жазды. Биші және хореограф Марта Грэм Эдип рексін "Түнгі сапар" атты қысқа балетке бейімдеді, ол 1947 жылы премьера болды. Бұл адаптацияда оқиға Эдипке емес, оның таңғажайып тағдырына ой жүгірткен Иокастаға бағытталған.
Теледидар/радиоға бейімделгендер
Дон Тейлордың 1986 жылғы «Эдип патша» деген ағылшынша атаумен жасаған «Эдип Рекс» аудармасы/бейімдемесі BBC-нің «Theban Plays» трилогиясының бір бөлігі болды. Басты рөлдерде Майкл Пеннингтон (Эдип), Клэр Блум (Жокаста), Джон Джилгуд (Тирезий), Джон Шрапнел (Креон) сомдады. Актерлер заманауи киімде ойнады. 1977 жылы CBS радиосының «Құпия театр» эфирінде 1851 жылы АҚШ-тың Нью-Мексико аймағында өткен «Солай шабасыңдар» атты туындысы көрсетілді. 1987 жылы бразилиялық TV Globo телеарнасы Бразилияның қазіргі заманындағы бос бейімдемесі болған «Мандала» мыс операсын көрсетті, онда Вера Фишер Жокаста рөлінде ойнады. 2017 жылы BBC Radio 3 Энтони Берджесс аудармасы бойынша қойылымды ұсынды, онда Кристофер Экклстон Эдип, ал Фиона Шоу Тирезий/Екінші ақсақал рөлінде ойнады. 1986 жылғы BBC теледидарында Креон рөлін сомдаған Джон Шрапнел Бірінші ақсақал рөлінде ойнады. Эдиптің басқа теледидардағы бейнелеріне Кристофер Пламмер (1957), Иан Холм (1972) және Патрик Стюарт (1977) кіреді.
Пародиялар
Питер Шиккеле «Эдип Текс» операсында Эдип Рекс оқиғасын да, Стравинскийдің сол аттас опера-ораториясының музыкасын да пародиалайды. Ол 1990 жылы «Oedipus Tex and Other Choral Calamities» альбомында жарық көрді. Хризантос Ментис Бостанцоглу өзінің «Медея» (1993) комедиясында трагедияны пародиалайды. Австралиялық «CNNNN» сатирикалық комедиялық шоуының екінші маусымының оныншы эпизодында Эндрю Хансеннің көңілді музыкасымен толық, Дисней фильмінің трейлері стиліндегі қысқа анимация Эдип Рексті пародиалайды. «Бүкіл отбасы үшін қызықты» деп жарнамаланғаннан басқа, пародия сол эпизодтың басқа жерлерінде де айтылады, мысалы, туысы қайтыс болған жетімдерге тегін «Эдип Рекстің күлді урнасы» ұсынылатын сатиралық жарнамада. Джон Барттың «Джайлз ешкі баласы» романында «Талипед Деканус» деп аталатын Эдип Рекстің толық мәтінінің қырық беттік пародиясы бар. Том Лерер 1959 жылы Эдип Рекске негізделген комедиялық ән жазып орындады. Бо Бернхам «Сөздер, сөздер, сөздер» және «Рант» әндерінде Эдипке сілтеме жасайды, екеуі де оның «Сөздер, сөздер, сөздер» альбомына кіреді.