Поляк-Литва елдігіндегі "Фолва́рк" жүйесі және шаруалардың еңбек құқығының шектелуі

Кіріспе

Фолварк – поляк тілінде негізінен дербес шаруашылық негізіндегі, ауыл шаруашылығымен айналысатын ірі шаруа қожалығы (латифундиумның бір түрі), көбінесе өте кең аумақты.

Тарих

Фолварктар (фольварктар) 14 ғасырдан бастап Польша Корольдігінде, 15 ғасырдан бастап Литва Ұлы Кенәзілігінде және 16 ғасырдың екінші жартысынан бастап Польша-Литва одағында пайда болды. Фолварктар одақтас Украина жерлерінде де дамыды. Бұл институт Польшаның 18 ғасырлық бөліністерінен кейін 20 ғасырдың басына дейін сақталды. Фолварктар экспортқа арналған артық өнім өндіруге бағытталған. Алғашқы фолварктар шіркеу мен монастырь жерлерінде құрылды. Кейіннен фолварк жүйесін шляхта да, бай шаруалар (бірлік: сольты) да қабылдады, бірақ сольты лауазымдарын шляхта өз қолына алды. Фолварк термині 14 ғасырда неміс тілінен (Vorwerk) поляк тіліне енген, ол бастапқыда қамалдың алдыңғы бекітілген құрылысы, ал кейіннен егін шаруашылығын басқаратын шеткі қожалық үйі болды. Ағылшын тілінде "grange" деп аударылады, оның тарихи мағынасы – "монастырь немесе феодалдық иелікке тиесілі ондық қоймалары бар шалғайдағы ферма". Фолварктардың дамуын астыққа деген сұраныстың өсуі және оның Батыс Еуропаға, сондай-ақ Польша-Литва одағына экспорттаудың тиімділігі ынталандырды. Бұл жер иелері ақшалай жалға беру мен салық жинаудың орнына шаруаларды фолварктарда жұмыс істеуге мәжбүрлеудің тиімдірек екенін түсінді, нәтижесінде крепостнойлық пайда болды. Фолварктарда өндірілген астық экспорты Польша-Литва одағының экономикасының маңызды бөлігіне айналды. Фолварктар феодалдық құрылымдар ыдырағаннан кейінгі ерте заманғы ауылдық құрылымдардың бірі болды. Олар феодалдық иеге (бастапқыда рыцарьға) тиесілі жерлер болып табысты және шаруаларға жалға берілмей, иесінің жалдаған жұмысшыларымен немесе қызметшілерімен жұмыс істеді. Шаруалар иеден жалға алған жерлерінде еңбек етті және иесінің фолваркінде міндетті түрде тегін жұмыс істеуге міндетті болды, бастапқыда жылына бірнеше күн. 16 ғасырдан бастап бұл міндетті тегін еңбектің көлемі күрт артты, шляхта қолдаған заңнама шаруалардың еркіндігін шектеді, мысалы, жұмысшының ауылдан шығып, жаңа ие іздеу құқығына тыйым салынды. Бастапқыда еркін шаруалар крепостнойларға айналып, Польшада "екінші реттік крепостнойлық" деп аталатын өте тәуелділік пен қанау жағдайына түсті. Олардың иелері, өз кезегінде, осындай тегін еңбекке тәуелді болды, бұл фолварк экономикасын дамытып, Еуропа астық нарықтарында бәсекеге қабілетті етті. Польшада крепостнойлық Пьотрков (1496) және Торунь (1520) жарғыларымен реттелді, бұл шляхтаға патшалар берген заңдық жеңілдіктер болды. 17 ғасырдың соңында ауыл шаруашылығы тауарларының бағасы төмендеген кезде фолварк экономикасы дағдарысқа ұшырады, ал шляхтаның фолварктардың көлемін ұлғайту (әдетте шаруалардың жерлерін иелену арқылы) және шаруалардың еңбек жүктемесін арттыру арқылы өндірісті ұлғайтуға жасаған тырысы экономикалық дағдарысты одан әрі ушықтырып, шаруалардың жағдайын нашарлатты. Литвада крепостнойлық 16 ғасырдың ортасында Волок реформасы кезінде толыққанды орнатылды. 18 ғасырдың соңына дейін фолварктар шляхтаның экономикалық және саяси билігінің негізін құрады. Польшада 18 ғасырдың соңында крепостнойлық жойылғаннан кейін фолварктарда жалдамалы жұмысшылар жұмыс істеді. Польша Халық Республикасы 1944 жылғы 6 қыркүйектегі Польша Ұлттық азаттық комитетінің жарлығымен фолварктарды жойды, ол ауыл шаруашылығы реформасына қатысты. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін фолварктар Польша жұмысшы партиясының талабы бойынша мемлекеттендірілді, нәтижесінде мемлекеттік ауыл шаруашылығы кәсіпорындары (ПГР, Państwowe Gospodarstwo Rolne, 1949 жылдан бастап) құрылды немесе иелеріне өтемақы төленбей немесе аз төленіп бөлінді.

Folwarks ( folwarki) were operated in the Crown of Poland from the 14th century, in the Grand Duchy of Lithuania from the 15th century and in the joint Polish–Lithuanian Commonwealth from the second half of the 16th century. Folwarks also developed in the Commonwealth controlled Ukrainian lands. The institution survived after the 18th century Partitions of Poland until the early 20th century. Folwarks aimed to produce surplus produce for export. The first folwarks were created on Church and monastery owned lands. Later, the folwark system was adopted both by the nobility (szlachta) and by rich peasants (singular: sołtys), but the sołtys positions were eventually taken over by the szlachta. The term folwark came into the Polish language in the 14th century from the German Vorwerk, originally the fortified advanced work of a castle and later an outlying manor house that managed a farm estate. The English translation would be "grange", the historical meaning of which is "an outlying farm with tithe barns belonging to a monastery or feudal lord". The development of folwarks was boosted by growing demand for grain and by the profitability of its export, both to Western Europe and within the Polish–Lithuanian Commonwealth. That led to the exploitation of serfdom since landowners discovered that instead of collecting money based rent and taxes, it was more profitable to force the peasantry to work on folwarks. Folwark based grain export became an important part of the economy of the Polish–Lithuanian Commonwealth. Folwarks were primarily an early modern postfeudal rural formation. They originated as land belonging to a feudal lord (early on a knight) and were not rented out to peasants but worked by the owner's own hired labor or servants. The peasants toiled on the lots that they rented from the lord and were obliged to provide complimentary labour for the lord on his folwark, originally a few days per year. From the 16th century, the amount of this mandatory free labor was radically increased, and szlachta sponsored legislation imposed rigid conditions on the peasants, such as the prohibition on worker's right to leave a village and seek a new lord. The originally free peasants became serfs and then fell into a condition of extreme dependency and exploitation, known in Poland as wtórne poddaństwo [secondary serfdom]. Their lords, in turn, had become dependent on such free labour, which kept the folwark economy going and competitive on the European grain markets. In Poland, serfdom was regulated and increased by the Statutes of Piotrków (1496) and by the Privilege of Toruń (1520), statutory privileges granted by kings to szlachta. With the fall of prices of agricultural goods at the end of the 17th century, the folwark economy went into crisis, and attempts by the szlachta to increase production by increasing the size of their folwarks (usually by appropriating peasant lands) and by demanding more labour (usually by increasing the peasant workload) only compounded the economic crisis and further worsened the fate of the peasants, who had been no poorer than their average counterparts in Western Europe. In Lithuania, serfdom was fully established during the Volok Reform in the mid 16th century. Until the late 18th century folwarks remained the basis of szlachta economic and political power. After the abolition of serfdom in Poland from the late 18th century onwards, folwarks used paid labour. Folwarks were abolished by the People's Republic of Poland with the Polish Committee of National Liberation decree of 6 September 1944, concerned with agricultural reform. After the end of the Second World War, folwarks were nationalised at the behest of the Polish Workers' Party, resulting in PGRs, state owned collective rural enterprises (Państwowe Gospodarstwo Rolne, 1949 onwards) or partitioned, usually with little or no compensation to their owners.