Кіріспе

Мексиканы құрайтын федералды мемлекеттер – тарихи түрде «Мексика» деп аталған түрлі елдер.

Мексика Құрама Штаттары (lang es) – 32 федералды бірлікten тұратын федералды республика: 31 штат және автономды бірлік – Мексика қаласы. 1917 жылғы Конституцияға сәйкес, федерация штаттары өз ішкі істеріне қатысты барлық мәселелерде еркін және тәуелсіз. Әр штаттың өз Конгресі және Конституциясы бар.

Мемлекеттердің рөлі мен өкілеттігі

Мексика Федерациясының штаттары бір-біріне тәуелсіз, егеменді, дербес және автономды. Олар өз заңдарына сәйкес өздерін басқаруға ерікті; әрбір штатта ұлттық құзыреттілік мәселелерін қамтитын федералды конституцияға қайшы келмейтін конституция болады. Штаттар федерацияның барлық штаттарының келісімісіз басқа штаттармен немесе кез келген тәуелсіз мемлекетпен одақ құруға құқылы емес, бірақ шекаралық штаттарды жаудан қорғауға қажетті қорғаныс және қауіпсіздік шараларынан басқа жағдайларда одақ құруға болады. Әрбір штаттың саяси құрылымы биліктердің бөлінуіне негізделген конгресс жүйесімен ұйымдастырылған: заң шығару билігі бірпалаталы конгресске (федералды конгресс екі палатадан тұрады) жүктеледі, атқару билігі заң шығару билігінен тәуелсіз және барлық халықтың сайлау құқығымен сайланатын губернаторға жүктеледі, ал сот билігі – Жоғары Сотқа жүктеледі. Штаттар заңдық дербестікке ие болғандықтан, олардың әрқайсысының жеке азаматтық және қылмыстық кодекстері мен сот жүйесі бар. Одақ Конгресінде федеративтік бірліктер (штаттар) әрқайсысы үш сенатормен өкілдік етеді. Олардың екеуі салыстырмалы көпшілік принципі бойынша барлық халықтың сайлау құқығымен сайланады, ал біреуі ең көп дауыс жинаған партияға беріледі. Бұдан өзге, федерация сайлау округін құрайды, онда 32 сенатор пропорционалды өкілдік әдісімен сайланады. Алайда, федералды депутаттар штаттарды емес, азаматтарды өкілдік етеді. Депутаттар палатасы мен Сенат бірлесіп Одақ Конгресін құрайды.

Мемлекеттердің ішкі ұйымы

Штаттар ішкі жағынан муниципалитеттерге бөлінген. Әр муниципалитет өз кеңесін сайлауға дербес құқыққа ие. Кеңесті әр үш жыл сайын сайланатын мэр басқарады. Әр муниципалитетте халық санына қарай кеңесшілерден құралған кеңес болады. Көбінесе муниципалитет өз халқына қажетті барлық коммуналдық қызметтерді ұсынуға жауапты. Бұл ұғым Мексика революциясынан туындап, "еркін муниципалитет" деп аталады. 2024 жылғы наурыз айының мәліметі бойынша, Мексикада 2476 муниципалитет бар. Муниципалитеттер саны бойынша ең көп – Оахака штаты, онда 570 муниципалитет бар, ал ең аз – Баха Калифорния Сур штаты, онда тек бес муниципалитет бар.

Мексика қаласы

Мексика қаласы – Мексика Біріккен Штаттарының астанасы. 2016 жылдың қаңтарына дейін федералды округ мәртебесіне ие болды және бастапқыда Distrito Federal деп аталды. 1824 жылдың 18 қарашасында Мексика штатынан бөлініп, федерацияның астанасы болды. Ол кезде бұл округ ешбір штатқа емес, барлық штатқа және федерацияға тиесілі болды. Сондықтан, федерацияны ұсынушы Мексика президенті үкімет басшысын тағайындайтын, бұрын ол регент (regente) немесе департамент басшысы (jefe del departamento) деп аталған. Бірақ 1997 жылы Федералды округке көбірек тәуелсіздік берілді, және оның азаматтары алғаш рет үкімет басшысын сайлай бастады. 2016 жылы Мексика Конгресі федералды округті таратып, Мексика қаласын штаттармен тең дәрежедегі толық тәуелсіздікке ие ұйым ретінде құру туралы конституциялық реформаны бекітті. Дегенмен, Одақтың басқа штаттарынан өзгеше, ол білім беру және денсаулық сақтауға қаржыландыру алатын болды. Толық тәуелсіздік алғаннан кейін Мексика қаласы өз конституциясын қабылдады (бұрын тек органикалық заң, яғни Автономия туралы Ереже болған), ал оның аудандары жергілікті басқару өкілеттіктерін кеңейтті.

Мексика қаласының ішкі бөлімдері

Мексика қаласы 16 ауданға бөлінеді, олар ресми түрде "demarcaciones territoriales" деп, ал испан тілінде "alcaldías" деп аталады. Әр ауданды әкім басқарады және бұл аудандардың аумағы мен атауы бұрынғы "delegaciones" аудандарымен бірдей.

Конституциялық империя

1821 жылдың 27 қыркүйегінде үш ғасырлық испан үкімшілігінен кейін Мексика тәуелсіздік алды. Кордоба шарты Жаңа Испанияның Вице-корольдігінің бір бөлігін – "монархиялық, конституциялық және орташа" тәуелсіз империя ретінде мойындады. Жаңа мемлекет өзін Мексика империясы деп атады. 1821 жылдың 28 қыркүйегінде Үш кепілдіктің әскері Мексика қаласына кіргеннен кейін, Агустин де Итурбиде Жоғарғы Уақытша үкіметтік хунтаға (1821 жылдың қыркүйегі – 1822 жылдың ақпаны) Императорлық регенттіктің президентін сайлау және жаңа елге тәуелсіздік жариялау үшін жиналатын болды. Итурбиде Регенттіктің президенті болып сайланды, және сол күні Регенттік пен Жоғарғы хунта мүшелері Декларацияға қол қойды. Конституциялық Конгресс депутаттарының аз бөлігі тұрақтылықты іздеп, Агустин де Итурбидені император етіп сайлады. 1822 жылдың 21 шілдесінде Итурбиде Мексика императоры болып тағайындалды. Алайда, Конституциялық империя өзінің екі негізгі бөлігінің – император мен Конституциялық Конгресс арасындағы үйлесімсіздікті тез көрсетті. Депутаттар өз пікірлерін білдіргені үшін түрмеге қамалды, соңында Итурбиде Конгрессті таратып, оның орнына Ұлттық Кеңес құруға шешім қабылдады. Заң шығарушы органның болмауы, императордың заңдылығына күмән тууы және елдің проблемаларын шешуде нақты шешімдердің қабылдалмауы революциялық қозғалысты күшейтті. Антонио Лопес де Санта-Анна Каса-Мата жоспарын жариялады, кейін Висенте Герреро мен Николас Браво оған қосылды. Итурбиде Конгрессті қайта құруға мәжбүр болды, және өзінің жақтастарына жағдайды қолайлы ету үшін, 1823 жылдың 19 наурызында империя тағынан бас тартты. Конгресс Итурбиденің тағайындалуын және оның бас тартуын жоққа шығарды, оның таққа отыруын Тәуелсіздіктің ішкі қақтығысының нәтижесі деп санайды. Провинциялардағы тәртіпсіздік кеңінен тарады. 1823 жылдың 21 мамырында Федеративтік Республиканың негізгі жоспары қабылданды. Оның алтыншы бабында: "Республиканың құрамдас бөліктері ішкі басқару және үкімет мәселелерінде еркін, тәуелсіз және егеменді мемлекеттер болып табылады" делінген. Федеративтік Республиканы құруға шақырылған еркін мемлекеттердің көпшілігі одаққа қосылды, бірақ бес Орталық Америка провинциясы, бұрынғы Гватемала генерал-капитандығы өздерінің Федеративтік Республикасын құрды. 1824 жылдың 31 қаңтарында Мексика Федерациясының Конституциялық Актісін құру туралы жарлық шығарылды, ол Федеративтік Республиканың негізгі құрылымын бекітті. Федерацияға мемлекеттерді қабылдау критерийлері мынадай болуы тиіс: "олардың саны артық болмауы керек, себебі бірнеше жыл ішінде кеңейіп, байлық жинап, тәуелсіз мемлекеттер құруға ұмтылуы мүмкін, федеративтік байланысты бұзуға, сондай-ақ адам күші мен ресурстардың жетіспеуінен жүйе жұмыс істемей қалуы мүмкін". 1823 және 1824 жылдар аралығында еркін мемлекеттердің кейбіреулері өздерінің конституцияларын жасады, ал басқалары Конституциялық Конгрессті құрды. 1823 жылдың 23 желтоқсанында федерацияға қосылуға шешім қабылдаған, бірақ Федеративтік Республика ретінде, және 1824 жылдың 14 қыркүйегінде референдум арқылы федерацияға қосылуға шешім қабылдаған Юкатан мен Чьяпас ерекше жағдайлар болды. 1824 жылдың 4 қазанында Мексика Біріккен Штаттарының 1824 жылғы Федералды Конституциясы қабылданды. Конституция ресми түрде Мексика Біріккен Штаттарын құрды. Ел 19 штаттан және 4 федералды аумақтан тұрды. Конституция жарияланғаннан кейін, 18 қарашада Федералды округ құрылды. 24 қарашада, отарлық дәуірден бері ерекше мәртебеге ие болған Тлаксала аумақ ретінде қосылды. 1824 жылдың 10 қазанында Гуадалупе Виктория Мексиканың бірінші президенті болып сайланды.

Республиканың қалпына келуі және Екінші империя

Федеративтік Республиканы уақытша президент Хосе Мариано Салас 1846 жылғы 22 тамызда қайта жаңғыртты. Герреро штаты 1849 жылы шартты түрде құрылды, бірақ Мексика, Пуэбла және Мичоакан штаттарының заң шығарушы органдарымен бекітілуі керек болды, өйткені олардың аумақтарына әсер ететін болатын. 1857 жылғы 5 ақпанда Мексика Біріккен Штаттарының 1857 жылғы Федералды Конституциясы қабылданды. Дегенмен, 1864 жылы француз интервенциясынан кейін консервативті мексикалықтар конституциялық монархияны қайта орнатып, оны Екінші Мексика империясы деп атады. Оған император Максимилиан Габсбург басшылық етті және Наполеон III-нің француз әскері қолдау көрсетті. 1867 жылы Бенито Хуарес басқаратын республикалық күштер Империяны құлатты, ал 1857 жылғы Конституция бойынша Федеративтік Республика тағы да қайта жаңғыртылды. 1917 жылғы Мексика Біріккен Штаттарының Саяси Конституциясы Мексика революциясының нәтижесі болды. Мексиканың үшінші Конституциясы қазіргі күшінде жүрген федералдық үкімет жүйесін бекітті.