Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Түркиядағы исламның рөліне шолу
Overview of the role of Islam in Turkey
Түркияда ислам діні ең көп тараған дін болып табылады. Халықтың шамамен 90% исламның сүнни мадхабын ұстанады. Көптеген түрік сүнниттері ханафи фиқһ мектебіне жатады. Қазіргі Түркия құрайтын аймақта исламның орнығуы 11 ғасырдың соңына, яғни Селжұқтардың Шығыс Анатолияға кеңейе бастаған кезіне дейін барып жетеді. Мұсылмандардың саны 99,8% деп көрсетілсе де, бұл жоғары бағалау болуы мүмкін; көптеген сараптамалар көрсеткішті шамамен 94% деп есептейді. Ең көп таралған ой мектебі (мадхаб) – сунниттік исламның ханафи мектебі (барлық мұсылман ағымдарының шамамен 90% құрайды). Қалған мұсылман топтары, мұсылман халқының шамамен 9% құрайды, олар алевилер, жафариттер (1% құрайды) және басқа да секталардан тұрады.
Islam is the most practiced religion in Turkey. As much as 90% of the population follows the Sunni Madhab of Islam. Most Turkish Sunni Muslims belong to the Hanafi school of jurisprudence. The established presence of Islam in the region that now constitutes modern Turkey dates back to the later half of the 11th century, when the Seljuks started expanding into eastern Anatolia. While records count the number of Muslims as 99.8%, this is likely to be an overestimation; most surveys estimate lower numbers at around 94%. The most popular school of thought (maddhab) being the Hanafi school of Sunni Islam (about 90% of overall Muslim denominations). The remaining Muslim sects, forming about 9% of the Muslim population, consist of Alevis, Ja'faris (representing 1%
Ислам империялары
VII ғасырдың басында араб әскерлері Ислам империясын құрды. Омейяд халифаты ислам дінінің таралуын жалғастырды. Исламның алтын ғасыры 8 ғасырдың ортасында Аббасид халифатының билікке көтерілуімен және астананың Дамаскіден Бағдадқа көшірілуімен басталды. Кейінгі кезеңде бастапқы кеңею және 840 жылы Криттің жаулануы болды. Аббасидтер көп ұзамай назарын шығысқа бұрды. Аббасид билігінің кешігуі мен олардың шиит қарсыластары Фатимидтер мен Буйидтердің күшеюі кезінде, жаңадан күш алған Византия 961 жылы Крит пен Киликияны, 965 жылы Кипрді қайта басып алды және 975 жылға қарай Левантқа қарай жылжыды. Византиялықтар аймақтағы ықпал үшін Фатимидтермен сәтті күресті, содан кейін Селжұқ түріктері келді, олар алдымен Аббасидтермен одақтасып, кейін де-факто билеушілер ретінде билік етті. 1068 жылы Альп Арслан және оның одақтас түркі тайпалары көптеген Аббасид жерлерін қайтарып алды, тіпті Византия аймақтарына шабуыл жасады, 1071 жылы Манзикерт шайқасындағы маңызды жеңістен кейін шығыс және орталық Анатолияға тереңірек енді. Селжұқ әулетінің ыдырауы нәтижесінде Данишмендтер, Рум сұлтанаты және түрлі Атабегтер сияқты келесі, кішірек, қарсыластық түркі мемлекеттері пайда болды. Олар крест жорықтары кезінде аймаққа бақылау үшін күресіп, Осман империясының пайда болуына дейін Анатолияда кеңейе берді.
During the Muslim conquests of the 7th and early 8th centuries, Arab armies established the Islamic Empire. The Umayyad Caliphate continued the spread of Islam. The Islamic Golden Age was soon inaugurated by the middle of the 8th century by the ascension of the Abbasid Caliphate and the transfer of the capital from Damascus to Baghdad. The later period saw initial expansion and the capture of Crete (840). The Abbasids soon shifted their attention towards the East. During the later fragmentation of the Abbasid rule and the rise of their Shiite rivals the Fatimids and Buyids, a resurgent Byzantium recaptured Crete and Cilicia in 961, Cyprus in 965, and pushed into the Levant by 975. The Byzantines successfully contested with the Fatimids for influence in the region until the arrival of the Seljuk Turks who first allied with the Abbasids and then ruled as the de facto rulers. In 1068, Alp Arslan and allied Turkoman tribes recaptured many Abbasid lands and even invaded Byzantine regions, pushing further into eastern and central Anatolia after a major victory at the Battle of Manzikert in 1071. The disintegration of the Seljuk dynasty resulted in the rise of subsequent, smaller, rival Turkic kingdoms such as the Danishmends, the Sultanate of Rum, and various Atabegs who contested the control of the region during the Crusades and incrementally expanded across Anatolia until the rise of the Ottoman Empire.
Осман халифаты
12 ғасырдан бастап түркі мигранттарының жаңа толқындары келді, олардың көпшілігі суфилік тәртіптерге жатты. Осы мигранттардың кейбіреуі кейіннен дәстүрден тыс наным-сенімдерді қабылдады. Анатолиядағы түріктерге тартымды болған суфилік тәртіптердің бірі – Сафавия, бастапқыда сүнни және саяси емес, бірақ кейін шииттік болып, саяси тұрғыдан Иранның солтүстік-батысына негізделді. 14 және 15 ғасырларда Сафавидтер және Бекташи сияқты осыған ұқсас тәртіптер Шығыс Анатолияның саяси бақылауы үшін ортодоксалды сүнни мұсылмандар болған Османлылармен бәсекелесті. Бекташи тәртібі ортодоксалды сүнни мұсылмандарының сектасы ретінде қабылданғанымен, олар дәстүрден тыс наным-сенімдерінен бас тартқан жоқ. Ал Сафавидтер Иранды жаулап алып, өз наным-сенімдерін таратып, он екі имамдық шииттік исламның жақтаушыларына айналды. 1453 жылы Византия астанасы Константинопольдің (қазіргі Стамбул) жаулануы Османлыларға Анатолия мен Фракиядағы империяларын консолидациялауға мүмкіндік берді. Османлылар кейіннен Селим I билік құрған кезде халифа титулын қайта жаңғыртты. Формалды институционалдық құрылымның болмауына қарамастан, сүнни діни лауазымдар иелері маңызды саяси рөл атқара берді. Теориялық тұрғыдан алғанда, кодификацияланған шариғат жүйесі империяның мұсылман халқының күнделікті өмірінің барлық аспектілерін реттеді. Сот жүйесінің басшысы сұлтаннан тікелей төмен тұрды және билікте тек ұлы визирден кейін екінші орында болды. Осман империясының алғашқы кезеңінде Стамбулдың бас муфтияты лауазымы Шейхулислам (шайх немесе «Ислам көшбасшысы») лауазымына айналды, ол империядағы барлық соттарға жоғары билікке ие болды және осылайша шариғатты түсіндіру және қолдану бойынша билікті жүзеге асырды. Шейхулисламның заңдық пікірлері түпкілікті түсіндірулер ретінде қарастырылды.
Beginning in the 12th century, new waves of Turkic migrants arrived, many of whom belonging to Sufi orders. Some of these migrants later went on to incorporate heterodox beliefs. One Sufi order that appealed to Turks in Anatolia was the Safaviyya, an order that was originally Sunni and non political, but later became both Shi'a and politically based in northwest Iran. During the 14th and 15th centuries, the Safavid and similar orders such as the Bektaşi became rivals of the Ottomans—who were orthodox Sunni Muslims—for political control of eastern Anatolia. Although the Bektaşi order became accepted as a sect of orthodox Sunni Muslims, they did not abandon their heterodox beliefs. In contrast, the Safavids eventually conquered Iran, spread their beliefs, and became proponents of orthodox Twelver Shi'a Islam. The conquest of the Byzantine capital of Constantinople (modern day Istanbul) in 1453 enabled the Ottomans to consolidate their empire in Anatolia and Thrace. The Ottomans later revived the title of caliph during the reign of Selim I. Despite the absence of a formal institutional structure, Sunni religious functionaries continued to play an important political role. In theory, the codified system of sharia regulated all aspects of everyday life, at least for Muslim subjects of the empire. The head of the judiciary ranked directly below the sultan, and was second in power only to the grand vizier. Early in the Ottoman period, the office of grand mufti of Istanbul evolved into that of Şeyhülislam (shaykh, or "leader of Islam"), which had ultimate jurisdiction over all the courts in the empire and consequently exercised authority over the interpretation and application of sharia. Legal opinions pronounced by the Şeyhülislam were considered definitive interpretations.
Секуляризация дәуірі
Түркияның секуляризациясы Осман империясының соңғы жылдарында басталды және Ататүрктің реформаларының маңызды бір бөлігі болды. Оның жетекшілігімен халифат жойылды, діни билік пен шенеуніктердің секулярлық құқығы шектелді және ақырында тоқтатылды. Діни қорлар мемлекеттік меншікке алынды, діни білім беру шектелді және бір кездері толығымен тыйым салынды. Дәуірдің ықпалды және танымал тәріқалары да жойылды.
The secularization of Turkey started during the last years of the Ottoman Empire and was a prominent feature of Atatürk's reforms. Under his leadership, the caliphate was abolished, and the secular power of religious authorities and functionaries was reduced and eventually eliminated. Religious foundations were nationalized, and religious education was restricted and for a time prohibited. The influential and popular orders of the dervish brotherhoods (Tariqa) were also suppressed.
Республика кезең: 1923 жылдан қазіргі уақытқа дейін
Осман империясының мұрагері Түркияның халықаралық мұсылман қауымдастығының болжамды көшбасшысы қызметінен бас тартуы, үкіметтің исламға қатысты қарым-қатынасының өзгеруінің символы болды. Секуляризм (немесе лаиклик) Ататүрктің Түркияны жаңартпақ бағдарламасының "Алты жебесінің" біріне айналды. Егер ислам Осман империясы шеңберінде мұсылмандардың ұлттық санасын қалыптастырған болса, секуляризм жаңа түрік ұлты мен оның азаматтарын қалыптастыруға бағытталды.
The withdrawal of Turkey, heir to the Ottoman Empire, as the presumptive leader of the international Muslim community, was symbolic of the change in the government's relationship to Islam. Secularism (or laiklik) became one of the "Six Arrows" of Atatürk's program for remaking Turkey. Whereas Islam had formed the identity of Muslims within the Ottoman Empire, secularism was seen as molding the new Turkish nation and its citizens.
Ататүрктің реформалары
1922 жылы жаңа ұлтшыл режим Осман сұлтанатын жойды, сондай-ақ 1924 жылы халифатты да жойды – Осман сұлтандары төрт ғасыр бойы атқарған діни лауазымды. Осылайша, Ислам тарихында алғаш рет ешбір билеуші Исламның рухани басшысы деп таласпады. Әтеміртас және оның жақтастары белгілі бір діни амалдар мен институттарды жойып, діннің құндылығына күмән келтіріп, ғылымға сенуді жөн көрді. Олар ұйымдасқан дінді өткен заманның қалдығы деп санады және оны рационалистік, секулярлық мәдениетпен, яғни «цивилизациямен» салыстырды. Батыс елдерінен айырмашылығы, Түркияда секуляризмнің орнауы шіркеу мен мемлекеттің бірте-бірте ажырасу процесі болған жоқ. Осман империясында барлық тұрғындар, кем дегенде теориялық тұрғыда, дәстүрлі діни заңға бағынышты болды, ал сүнни діни ұйымдар мемлекеттік құрылымның бір бөлігі болды. Дегенмен, мемлекет әдетте дін қызметкерлері мен діни заңдарға билік жүргізді (мысалы, көптеген сұлтандар мемлекеттік саясатты қолдамайтын шейхулисламдарды ауыстырған). 1920 жылдардың басында реформаторлар зайырлы мемлекет құруды шешкенде, дінді қоғамдық саясаттан алып тастап, оны жеке адамгершілік, мінез-құлық және сенім саласына шектеді. Дінге қатысты рәсімдерді жеке орындауға рұқсат болса да, дін мен діни ұйымдар қоғамдық өмірден шеттетілді. Халифатты жоюмен қатар, жаңа заңдар шейхулислам лауазымын және діни иерархияны жоюды, суфилік ложаларды, жиналыс орындарын және монастырларды жабуды және тәркілеуді, олардың амалдары мен жиналыстарын заңсыз етуді, шариғат бойынша ажыратылмас вакифтерге мемлекеттік бақылау орнатуды, шариғатты еуропалық құқықтық кодекстерге сәйкес ауыстыруды; діни мектептерді жабуды; Батыста қолданылатын григориан күнтізбесіне көшу үшін ислам күнтізбесін тастауды және діни мағынасы бар қоғамдық киімге шектеулер қоюды – ерлер үшін феске, ал әйелдер үшін пардаға тыйым салынды. Әтеміртас және оның әріптестері исламды «түрікшелендіруге» тырысты, намаз оқу кезінде араб тілінен гөрі түрік тілін қолдануды, арабша «Алла» сөзін түрікше «Таңры» сөзімен ауыстыруды және күнделікті дұғаға түрік тілінде шақыруды ұсынды. Дінге қатысты осы өзгерістер мұсылмандар арасында кеңінен сынға түсті, нәтижесінде 1950 жылы оппозициялық Демократиялық партия сайлауда жеңіске жеткеннен кейін дұғаға шақырудың араб тіліндегі нұсқасына қайта оралуға әкелді. Режимнің діни білім беруге тыйым салу, жаңа мешіттер салуды шектеу және бар мешіттерді зайырлы мақсаттарға беруі, әсіресе Ая София (Мәхмет II мешітке айналдырған Юстинианның VI ғасырғы христиан базиликасы), 1935 жылы мұражайға айналды. Мұфтилер мен имамдарды үкімет тағайындады, ал діни білім беруді Ұлттық білім министрлігі қабылдады. Осы саясаттың нәтижесінде Түрік Республикасы мұсылман әлемінің кейбір бөліктері тарапынан жағымсыз бағаланды. 1920-1930 жылдардағы осы саясат діннің қоғамдағы рөлін азайтады деп күтілген, бірақ бұл болған жоқ. 1925 жылы діни наразылықтар Түркияның оңтүстік-шығысындағы Шейх Саит көтерілісінің басты себептерінің бірі болды, бұл көтеріліс басып жанылғанға дейін шамамен 30 000 адамның өмірін құрбан еткен болуы мүмкін. Түркия заңдық жағынан секуляризацияланса да, дін күшті күйін сақтап қалды. 1950 жылдан кейін кейбір саяси көшбасшылар халықтың дінге деген сүйіспеншілігін пайдаланып, дінге бейім адамдарға тартымды бағдарламалар мен саясатты қолдады. Мұндай күш-жігерге мемлекет тарапынан қарсылық көрсетілді, олар секуляризм Кемалистік идеологияның маңызды қағидасы деп сенді. Бұл 1980 жылдары, діни ынталы жергілікті көшбасшылардың жаңа буыны секуляризацияланған саяси элитаның үстемдігіне қарсы шыққанда, елінің толық поляризациясына әкелді. 1994 жылға қарай исламға қайта оралу экономикалық қиындықтарды шешеді және бюрократиялық тиімсіздіктерді жояды деген үміттер кеңінен таралып, діни кандидаттар Стамбул мен Анкара қалаларының әкімдік сайлауында жеңіске жетті.
In 1922, the new nationalist regime abolished the Ottoman sultanate, as well as the caliphate in 1924 the religious office that Ottoman sultans had held for four centuries. Thus, for the first time in Islamic history, no ruler claimed spiritual leadership of Islam. Atatürk and his associates abolished certain religious practices and institutions and generally questioned the value of religion, preferring to place their trust in science. They regarded organized religion as an anachronism and contrasted it unfavorably with "civilization", which to them meant a rationalist, secular culture. Unlike in the West, the establishment of secularism in Turkey was not a gradual process of separation of church and state. In the Ottoman Empire, all residents, at least theoretically, had been subject to traditional religious law, and Sunni religious organizations had been part of the state structure. However, the state usually had authority over the clergy and religious law (e. g. many Sultans are known to change Şeyhülislams, who do not approve of state politics). When the reformers of the early 1920s opted for a secular state, they removed religion from the sphere of public policy and restricted it to exclusively that of personal morals, behavior, and faith. Although private observance of religious rituals could continue, religion and religious organization were excluded from public life. In addition to the abolition of the caliphate, new laws mandated the abolition of the office of Şeyhülislam and the religious hierarchy, the closing and confiscation of Sufi lodges, meeting places, and monasteries and the outlawing of their rituals and meetings, the establishment of government control over vakıfs which had been inalienable under Sharia, the replacement of sharia with adapted European legal codes; the closing of religious schools; the abandonment of the Islamic calendar in favor of the Gregorian calendar used in the West, and restrictions on public attire that had religious associations, with the fez outlawed for men and the veil discouraged for women. Atatürk and his colleagues also attempted to "turkify" Islam through official encouragement of practices such as the usage of Turkish rather than Arabic at devotions, substituting the Turkish word Tanrı for the Arabic word Allah, and incorporating Turkish into daily calls to prayer. These changes in devotional practices caused widespread criticism among Muslims, which led to a return to the Arabic version of the call to prayer in 1950, after the opposition party DP won the elections. Of longer lasting effect were the regime's measures of prohibiting religious education, restricting the building of new mosques, and transferring existing mosques to secular purposes most notably the Hagia Sophia (Justinian's sixth century Christian basilica, which had been converted into a mosque by Mehmet II), which was turned into a museum in 1935. Muftis and imams were appointed by the government, and religious instruction was taken over by the Ministry of National Education. As a result of these policies, the Turkish Republic was judged negatively by some sections of the Muslim world. The common expectation was that these policies of the 1920s and 1930s would diminish the role of religion in public, which, however, did not occur. As early as 1925, religious grievances were one of the principal causes of the Şeyh Sait rebellion, an uprising in southeastern Turkey that may have claimed as many as 30,000 lives before being suppressed. Although Turkey was secularized at a legal level, religion remained a strong force. After 1950, some political leaders espoused support for programs and policies that appealed to the religiously inclined in an attempt to benefit from a lot of the population's attachment to religion. Such efforts were opposed by most of the state, who believed that secularism was an essential principle of Kemalist Ideology. This gradually led to a polarization of the entire country, which became especially evident in the 1980s, as a new generation of religiously motivated local leaders emerged to challenge the dominance of the secularized political elite. By 1994, slogans promising that a return to Islam would cure economic ills and solve the problems of bureaucratic inefficiencies had enough general appeal to enable avowed religious candidates to win mayoral elections in Istanbul and Ankara.
Көп партиялық кезең
1946 жылы авторитарлық саяси бақылау әлсірегеннен кейін көптеген адамдар дәстүрлі діни амалдарға оралуды ашықтан-ашық талап ете бастады. 1950 жылдары тіпті кейбір саяси лидерлер де дін басшыларымен бірігіп, мемлекеттің дінге құрмет көрсетуін қажет етті. Секуляризмге қарсы наразылықтың тікелей көрінісі – суфилік тәріқалардың қайта жандануы болды. Қадири, Мевлеви, Нақшибенди, Халидия және Әл Тарика әл Тижания сияқты бұрын қудаланған суфилік ордендер қайта құрылды, сонымен қатар Нұр Жемааты, Гүлен қозғалысы, Сүлеймания, Искендерпаша және Исмаилаға қауымдастығы сияқты жаңа қозғалыстар пайда болды. Тижанилер мемлекетке қарсы күресте ерекше белсенділік танытып, Ататүрік ескерткіштеріне зиян келтіру арқылы оның секуляризация саясатына наразылық білдірді. Алайда, бұл жеке оқиға болды және тәріқаның бір шейхы ғана қатысты. 1950 жылдары Тижани және басқа суфилік лидерлерге қарсы мемлекетке қарсы қызметтері үшін көптеген сот процестері өтті. Сонымен қатар, кейбір қозғалыстар, әсіресе Сүлейменшілер мен Нұршылар, исламдық саясатты қолдайтын саясаткерлермен ынтымақтасты. Нұршылар ақырында Түркияның көппартиялық саяси жүйесін қолдады, ал оның бір тармағы – Гүлен қозғалысы «Ақиқат жолы» партиясын, Ишикчилер мен Энвер Өрен 1980 жылдардың ортасынан бастап «Отан» партиясын ашық қолдады. Мемлекеттік мектептерде діни білім беруді қайта жаңарту талабы 1940 жылдардың соңында басталды. Үкімет бастапқыда ата-аналары сұраған оқушыларға мемлекеттік мектептерде діни сабақтар өткізуге рұқсат берді. 1950 жылдары Демократиялық партия билігі кезінде діни білім беру орта мектептерде міндетті болды, егер ата-аналары балаларын босатуды ресми түрде сұрамаса. 1982 жылы барлық бастауыш және орта мектеп оқушылары үшін діни білім міндетті болды. Мектептердегі оқу бағдарламасына діннің қайта енгізілуі жоғары діни білім беру мәселесін тудырды. Секуляристер болашақ лидерлерді мемлекеттік семинарияларда оқытса, исламды «реформалауға» болатынына сенді. Осы мақсатқа жету үшін үкімет 1949 жылы Анкара университетінде ислам мұғалімдерін және имамдарды даярлау үшін діни факультет құрды. 1951 жылы Демократиялық партия үкіметі имамдар мен уағызшыларды даярлау үшін арнайы орта мектептер (Имам Хатип мектептері) құрды. Бұл мектептердің саны 1970 жылдары, исламдық Ұлттық құтқару партиясы коалициялық үкіметтерге қатысқан кезде 250-ден асып кетті. 1980 жылғы төңкерістен кейін әскерилер, дінге деген көзқарасы секулярлы болғанымен, дінді социалистік идеяларға қарсы күрестің тиімді құралы деп санады және осылайша тағы 90 Имам Хатип жоғары мектебінің құрылысына рұқсат берді. 1970 және 1980 жылдары ислам саяси оңалтуды бастан кешірді, себебі оңшыл секулярлық лидерлер дінді солшыл секулярлық лидерлермен идеологиялық күрестегі әлеуетті қорғаныш ретінде қарастырды. Өте ықпалды болған шағын адвокаттық топ – Интеллектуалдар ошағы (Айдынлар Оcağı) болды, бұл түрік мәдениетінің шынайы түріктердің исламға дейінгі дәстүрлері мен исламның синтезі екеніне сенетін ұйым. Ошақтың пікірінше, ислам тек түрік мәдениетінің маңызды бөлігі ғана емес, сонымен қатар, халықты жалпы секулярлық тәртіпке мойынсұнатын азаматтар болуға әлеуметтік тұрғыдан үйрету үшін мемлекет тарапынан реттелетін күш. 1980 жылғы төңкерістен кейін мектептерді, колледждерді және мемлекеттік телерадио хабарларын қайта құру туралы Ошақтың көптеген ұсыныстары қабылданды. Нәтижесінде Түркияның ұлттық мәдениетінің отандық көзқарасына қайшы келетін солшыл идеяларды ұстанатын деп танылған 2000-нан астам зиялы мемлекеттік мекемелерден тазаланды. Мемлекеттің исламға деген толеранттылығы жеке діни іс-әрекеттердің көбеюіне, соның ішінде қалаларда жаңа мешіттер мен Құран мектептерінің құрылысы, исламды зерттеу және оның Түркиядағы рөлі туралы конференциялар өткізу үшін ислам орталықтарын құру, сондай-ақ діни бағыттағы кәсіби және әйелдер журналдарын құруға ықпал етті. Газеттерді басып шығару, діни кітаптарды жариялау, денсаулық сақтау орталықтары, балабақшалар, жасөспірімдер жатақханалары, қаржы институттары мен тұтынушылар кооперативтері сияқты сансыз діни жобалар өркендеді. 1990 жылдан кейін үкімет жеке телерадио хабарларын таратуды заңдастырған кезде бірнеше исламдық радиостанциялар ұйымдастырылды. 1994 жылдың жазында алғашқы исламдық телеарна – Kanal 7 алдымен Стамбулда, содан кейін Анкарада хабар тарата бастады. Түркияның діни қайта жандануында тәріқалар маңызды рөл атқарды және 1990 жылдардың ортасында елдегі ең көп таралған діни журналдар мен газеттерді жариялауды жалғастырды, бірақ жаңа құбылыс – исламишіл зиялы (İslamcı Aydın), дәстүрлі суфилік ордендермен байланыссыз, 1980 жылдары пайда болды. Әли Булач, Расим Өзденөрен және Исмет Өзел сияқты өнімді және танымал жазушылар Батыс философиясы, марксистік социология және радикал исламистік саяси теория туралы білімдерін пайдаланып, қоғамдық мәселелерді сынға алуға дайын, сонымен қатар діннің этикалық құндылықтары мен рухани өлшемдеріне адал болатын заманауи исламдық перспективаны жақтады. Исламишіл зиялылар Түркияның секулярлық зиялыларын, олардың Еуропадағы батыс зиялылары жасағандай, капиталистік немесе социалистік нұсқаларындағы дүниелік материализмді діни құндылықтармен алмастыруға тырысатыны үшін қатаң сынады. 2016 жылдың 15 шілдесінде Түркия Қарулы күштерінің Гүлен қозғалысымен байланысы бар фракциясы мемлекеттік мекемелерге қарсы төңкеріс жасауға тырысты, секуляризмнің ыдырауына сілтеме жасады.
Following the loosening of authoritarian political control in 1946, a large number of people began to openly call for a return to traditional religious practices. During the 1950s, even certain political leaders found it expedient to join religious leaders in advocating more state respect for religion. A more direct manifestation of the growing reaction against secularism was the revival of the Sufi brotherhoods. Not only did suppressed Sufi orders such as the Kadiri, Mevlevi, Nakşibendi, Khālidiyyā and Al Ṭarīqah al Tijāniyyah reemerge, but new movements were formed, including the Nur Cemaati, Gülen movement, Sülaymānīyyā, Community of İskenderpaşa and İsmailağa. The Tijāni became especially militant in confronting the state, damaging monuments to Atatürk to symbolize their opposition to his policy of secularization. This was, however, an isolated incident and only involved one particular Sheikh of the order. Throughout the 1950s, there were numerous trials of Ticani and other Sufi leaders for anti state activities. Simultaneously, some movements, notably the Süleymancı and Nurcular, cooperated with those politicians perceived as supportive of pro Islamic policies. The Nurcular eventually advocated support for Turkey's multi party political system, and one of its offshoots, the Gülen movement, had supported the True Path Party while the Işıkçılar and Enver Ören had openly supported the Motherland Party since the mid 1980s. The demand for restoration of religious education in public schools began in the late 1940s. The government initially responded by authorizing religious instruction in state schools for those students whose parents requested it. Under the rule of the Democrat Party during the 1950s, religious education was made compulsory in secondary schools unless parents made a specific request to have their children excused. Religious education was made compulsory for all primary and secondary school children in 1982. The reintroduction of religion into the school curriculum raised the question of religious higher education. The seculars believed that Islam could be "reformed" if future leaders were trained in state controlled seminaries. To further this goal, the government in 1949 established a faculty of divinity at Ankara University to train teachers of Islam and imams. In 1951 the Democrat Party government set up special secondary schools (İmam Hatip schools) for the training of imams and preachers. The number of these schools expanded rapidly to over 250 during the 1970s, when the pro Islam National Salvation Party participated in coalition governments. Following the 1980 coup, the military, although secular in orientation, viewed religion as an effective means to counter socialist ideas and thus authorized the construction of 90 more İmam Hatip high schools. During the 1970s and 1980s, Islam experienced political rehabilitation due to center right secular leaders perceiving religion as a potential bulwark in their ideological struggle with center left secular leaders. A small advocacy group that became extremely influential was the Intellectuals' Hearth (Aydınlar Ocağı), an organization that holds the beliefs that true Turkish culture is a synthesis of the Turks' pre Islamic traditions and Islam. According to the Hearth, Islam not only constitutes an essential aspect of Turkish culture, but is a force that can be regulated by the state to help socialize the people to be obedient citizens acquiescent to the overall secular order. After the 1980 coup, many of the Hearth's proposals for restructuring schools, colleges, and state broadcasting were adopted. The result was a purge from these state institutions of more than 2,000 intellectuals perceived as espousing leftist ideas incompatible with the Hearth's vision of Turkey's national culture. The state's more tolerant attitude toward Islam encouraged the proliferation of private religious activities, including the construction of new mosques and Qur'an schools in the cities, the establishment of Islamic centers for research on and conferences about Islam and its role in Turkey, and the establishment of religiously oriented professional and women's journals. The printing of newspapers, the publication of religious books, and the growth of innumerable religious projects ranging from health centers, child care facilities, and youth hostels to financial institutions and consumer cooperatives flourished. When the government legalized private broadcasting after 1990, several Islamic radio stations were organized. In the summer of 1994, the first Islamic television station, Kanal 7, began broadcasting, first in Istanbul and then in Ankara. Although the tarikah have played a seminal role in Turkey's religious revival and in the mid 1990s still published, several of the country's most widely circulated religious journals and newspapers, a new phenomenon, İslamcı Aydın (the Islamist intellectual), unaffiliated with the traditional Sufi orders, emerged during the 1980s. Prolific and popular writers such as Ali Bulaç, Rasim Özdenören, and İsmet Özel drew upon their knowledge of Western philosophy, Marxist sociology, and radical Islamist political theory to advocate for a modern Islamic perspective that does not hesitate to criticize societal issues while simultaneously remaining faithful to the ethical values and spiritual dimensions of religion. Islamist intellectuals are harshly critical of Turkey's secular intellectuals, whom they fault for trying to do in Turkey what Western intellectuals did in Europe: substitute worldly materialism, in its capitalist or socialist version, for religious values. On 15 July 2016, a coup d'état was attempted in Turkey against state institutions by a faction within the Turkish Armed Forces with connections to the Gülen movement, citing an erosion in secularism.
Сүннит ислам
Қазіргі түрік халқының басым көпшілігі мұсылман, ал сунниттік ислам – ең көп таралған ислам ағымы, ол елдегі мұсылмандардың шамамен 90% құрайды. Ең танымал шариғат мектебі – сунниттік исламның ханафи мәзһабы. Ханафи мәзһабы Осман империясының ресми ислам құқығы мектебі болған. 2013 жылы Түркияның Діни басқармасы жүргізген сауалнама көрсеткендей, түрік мұсылмандарының 77,5% өзін ханафит деп есептейді. Түрік Курдистанында тағы бір кең таралған сунниттік құқық мектебі – шафии мәзһабы басым. Ислам теологиясының матуриди және аш’ари мектептері (Құран мен хадисті түсіну үшін ‘Илм әл-Калам’ немесе рационалды ойды қолданады) Осман империясының бастапқы кезеңдерінен бері кеңінен қабылдануы мен таралуына байланысты Түркияда үстемдік құрды. Соңғы кезде салафи қозғалысының ықпалы артып келеді.
The vast majority of the present day Turkish people are Muslim and the Sunni Islam is the most populous Islamic sect, comprising about 90% of the Muslims in the country. The most popular school of law is the Hanafite madh'hab of Sunni Islam. The Hanafi madhhab was the official school of Islamic jurisprudence espoused by the Ottoman Empire and a 2013 survey conducted by the Turkish Directorate of Religious Affairs indicates that 77.5% of Turkish Muslims identify themselves as Hanafis. Another common Sunni jurisprudence, Shafi'i is the dominant one in Turkish Kurdistan. Although the Maturidi and Ash'ari schools of Islamic theology (which apply Ilm al Kalam or rational thought to understand the Quran and the hadith) have been the dominant creeds in Turkey due to their widespread acceptance and propagation since the beginning of the Ottoman Empire, of the Salafi movement has seen increasing acceptance.
Жафарлар
Жафари фиқһының ізбасарлары үшінші ірі қауымды құрайды. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл этникалық әзербайжан халқының басты діни ағымы. Олардың көп бөлігі Әзербайжанмен шектес шығыс облыстарында, әсіресе Ығдыр және Қарс облыстарында, сондай-ақ батыстағы ірі қалаларда тұрады. Болжам бойынша, Жафарилер Түркия халқының 4% құрайды, яғни шамамен 330 000 адам. Олардың Стамбулда 70, ал ел бойынша 300-ге жуық мешіті бар. Мешіттері мен имамдарына мемлекеттік қаржы бөлгісіз, себебі Діни басқарма (Диянет) тек сунниттерден ғана тұрады.
The followers of the Ja'fari jurisprudence constitute the third sizable community. It is historically the primary denomination of ethnic Azerbaijani people. Most of them lives in the eastern provinces neighboring to Azerbaijan, more particularly in the Iğdır Province and Kars Province, but also larger cities in the west. It is estimated that Ja'faris make up 4% of the population of Turkey, i. e. about 330,000. They have 70 mosques in Istanbul and some 300 throughout the country and receive no state funding for their mosques and imams as the Presidency of Religious Affairs (Diyanet) is exclusively Sunni.
Суфизм
Түркиядағы халықтық ислам көптеген дәстүрлі амалдарын Түркия мен Египетте кең таралған суфизмнен сіңірген. Белгілі суфи шейхтары – және кейде ізгі деп есептелетін басқа да адамдар – өлгеннен кейін ерекше күштерге ие қасиеттілер деп саналды. Әулиелерді (ер және әйел) құрметтеу және олардың қабірлеріне, мазарларына бару – елдегі халықтық исламның маңызды бір бөлігі. Халықтық ислам осы амалдарды сақтап келеді, бірақ 1930 жылдан бері әулиелерге құрмет көрсету ресми түрде тыйым салынған. Әртүрлі қасиетті орындарда шам жағу, мүлік сыйлау және осыған байланысты діни амалдарға тыйым салатын жазбалар ілінген. Қазіргі Түркияда көптеген ізбасарлары бар суфи шейхтарының қатарында шейх Мехмет Эфенди (Истанбұлда тұрады) және Мавлана шейх Назим әл-Хаққани бар. Ол 2014 жылдың мамыр айында қайтыс болғанға дейін Солтүстік Кипрдің Лефка қаласында тұрды.
Folk Islam in Turkey has derived many of its popular practices from Sufism which has good presence in Turkey and Egypt. Particular Sufi shaikhs – and occasionally other individuals reputed to be pious – were regarded after death as saints having special powers. Veneration of saints (both male and female) and pilgrimages to their shrines and graves represent an important aspect of popular Islam in the country. Folk Islam has continued to embrace such practices although the veneration of saints officially has been discouraged since the 1930s. Plaques posted in various sanctuaries forbid the lighting of candles, the offering of votive objects, and related devotional activities in these places. Modern day Sufi shaykhs with large adherents in Turkey include Shaykh Mehmet Efendi (residing in Istanbul) and Mawlana Sheikh Nazim Al Haqqani who resided in Lefka, North Cyprus, until his death in May, 2014.
Құран діні
Түркияда хадистердің құлшынын қабылдамайтын, Құраншылар, Құранилер немесе Құранның жақтастары деп аталатын адамдар да бар. Түркияда Құраншылық идеялар ерекше көзге түсті, соның салдарынан жастардың бір бөлігі Исламнан бас тартып, немесе Құраншылыққа көшті. Түркияда Құранға қатысты маңызды зерттеулер жүргізілді, тіпті ірі университеттерде Құраншылық теология профессорлары бар, олардың ішінде Яшар Нұри Өзтүрк және Джанэр Тасламан сияқты ғалымдар бар. Кейбіреулер тіпті Диянеттің өзінде де құпия Құраншылар бар деп санайды. Түркияның Діни басқармасы (Диянет) Құраншыларды үнемі сынап, қаралайды, оларды мойындамайды және оларды күпірлікке (имансыздыққа) шақырады.
Those who do not accept the authority of hadith, known as Quranists, Quraniyoon, or Ahl al Quran, are also present in Turkey. In Turkey, Quranist ideas became particularly noticeable, with portions of the youth either leaving Islam or converting to Quranism. There has been significant Quranist scholarship in Turkey, with there being even Quranist theology professors in significant universities, including scholars like Yaşar Nuri Öztürk and Caner Taslaman. Some believe that there are secret Quranists even in the Diyanet itself. The Turkish Directorate of Religious Affairs (Diyanet) regularly criticizes and insults Quranists, gives them no recognition and calls them kafirs (disbelievers).