Кіріспе

АҚШ-тың Алабама штатындағы саяси басқару қағидаттары, институттары және заңы. Қазіргі Алабама Конституциясы.

1901 жылғы Алабама штатының Конституциясы – АҚШ-тың Алабама штатының негізгі басқару құжаты болды. 1901 жылы қабылданған және 2022 жылы қайта аталған бұл Алабама штатының алтыншы конституциясы. 388 882 сөзден тұратын құжат орташа штат конституциясынан 12 есе, ал АҚШ Конституциясынан 51 есе ұзын болды. Күші жойылған кезде ол әлемдегі ең ұзын және ең көп өзгертілген конституция болып есептелді. Әлемдегі ең ұзын ұлттық конституция – Үндістан Конституциясының ағылшын тіліндегі нұсқасы шамамен 145 000 сөзден тұрады, бұл Алабама Конституциясының ұзындығының 40 пайызынан да аз (бұрын шамамен үштен бір бөлігін құраған, бірақ екеуі де уақыт өте кеңейді). Атауын өзгерту кезінде құжаттың ұзындығының шамамен 90 пайызын 977 жеке түзету құрады (салыстыру үшін, Үндістан Конституциясына енгізілген 105 түзету соңғысының мәтінін түзетпейді, олар негізгі мәтінге тікелей өзгерістер енгізеді, қосымша емес). Түзетулердің шамамен 75 пайызы жеке округтерге немесе қалаларға қатысты, ал кейбіреулері нақты лауазымдардағы адамдардың жалақысын анықтауға дейін толыққанды мәліметтерді қамтыды (мысалы, 480-ші түзету және Грин округінің сот судьясы). Осының салдарынан Алабама штатында конституциялық лауазымдардағы адамдардың саны өте көп болды. Конституция көптеген округтердің тұрғындарына өздерінің мәселелерін шешуді қиын етіп берді, себебі шектеулі жергілікті басқару оларды қалаған шараларды іске асыру үшін конституцияға түзетулер енгізуді немесе арнайы заңдар қабылдауды сұрауға мәжбүр етті. Конституциялық конвент штаттың оңтүстік демократтары тарапынан «Федералдық Конституция шегінде осы штатта ақ үстемдік орнату» мақсатымен шақырылды. Оның ережелері негізінен афроамерикандықтардың көпшілігін және мыңдаған кедей ақ еуропалықтарды сайлау құқығынан айырды, олар 1965 жылғы Дауыс беру құқығы туралы заңға дейін дауыс беруге қатыса алмады. Конституция сонымен қатар Алабама заң шығарушы органына көптеген округтерді тікелей басқару құқығын берді, тек бірнеше округте ғана шектеулі жергілікті басқару болды, бұл жергілікті тәуелсіздікті шектеу арқылы сайлау құқығынан айыруды одан әрі күшейтті. Алдын ала сөздерінде былай делінген:
«Біз, Алабама штатының халқы, әділеттілікті орнату, ішкі тыныштықты қамтамасыз ету және өзімізге де, ұрпағымызға да бостандықтың игіліктерін қамтамасыз ету үшін, Құдіреті шексіз Құдайдың көмегі мен басшылығын тілеп, Алабама штаты үшін келесі Конституцияны және үкімет нысанын қабылдаймыз және бекітеміз».

Тарих

2022 жылғы конституцияға дейін Алабама штатында алты конституция болды, олардың барлығы штаттық конвенциялар арқылы қабылданды: (Алабама аумағын штатқа айналдыру), 1861 (Шығу), 1865 (Қайта құру), 1868 (Қайта құру), 1875 (Қайта құруды тоқтату) және 1901 жылғы құжат.

Жалпы шолу

Алабама Конституциясы, барлық басқа штаттардың конституциялары сияқты, президенттік жүйеде құрылған үш тармақты үкіметті белгілейді. Атқару билігі Алабама губернаторына, заң шығару билігі Алабама штатының заң шығару жиналысына (екі палаталы, Алабама өкілдер палатасы мен Алабама сенатынан құралған) және сот билігі Алабаманың сот жүйесіне жүктеледі. Барлық тармақтарды сайлау үшін тікелей, партиялық, құпия және еркін сайлаулар қарастырылған.

Ерекше белгілері

Конституцияның ұзақтығы және хаостық сипаты 19 ғасырдың соңында ақ демократтар штаттық билікте үстемдік құрған кездегі мемлекеттік билікті орталықтандыруға жасалған тытыс салдарынан туындады. Сонымен қатар, 1892 және 1894 жылғы сайлауларда популисттердің наразылығына байланысты Демократиялық партия өзінің үстемдігін сақтау үшін сайлау құқығын шектеуді көздеді. Бұл Солтүстік Алабамадағы шаруаларға, бұрын популисттерді қолдағандарға, ақ нәсілдің жоғарылығын қорғау негізінде ұнады. Демократтар "негр мәселесін" көтерді және "ешбір ақ адам сайлау құқығынан айырылмайды" деп уәде берді. Бірақ Алабама штатының жаңа конституциясы "білімсіз, ұйымдаспаған, кедей ақтарды да сайлау тізімінен шығарып, Оңтүстікте 20 ғасырдың көп бөлігінде бір партиялық демократиялық үстемдікті қамтамасыз етеді". Гленн Фельдман 1941 жылға қарай осы конституция бойынша қараларға қарағанда көбірек ақтардың сайлау құқығынан айырылғанын көрсетті. Ол өз ішкі сөзінде конвенцияның мақсаты "федералды конституция шектерінде" "бұл штатта ақ нәсілдік үстемдікті орнату" екенін айтты. Тарихшы Гленн Фельдманның мәліметінше, 1940 жылға қарай жинақталған сайлау салығы қараларға қарағанда көбірек кедей ақ сайлаушылардың құқығын жоғалтты, бірақ бұл ақ халықтың көптігіне байланысты болды; қара халықтың сайлау құқығынан айырылу деңгейі ақтарға қарағанда әлдеқайда жоғары болды. Бұл ережелер 1965 жылғы Сайлау құқығы туралы заңмен жойылды, ол сайлау құқығының конституциялық құқықтарын федералдық бақылау және қамтамасыз етуді көздейді. Штаттың конституциясы ұлтаралық некелерді тыйым салды (102-бап). Бұл ереже АҚШ Жоғарғы Сотының Loving v. Virginia (1967) шешімімен күшін жойғанмен, 2000 жылға дейін сайлаушылар бекіткен 667-толықтырумен ғана алынып тасталды. Конституцияда мемлекеттік білім берудің нәсілдік бөлінуді сақтау қағидасы сақталған. 256-бапта "ақ және қара балаларға бөлек мектептер берілуі керек, және ешбір нәсілдің баласы екінші нәсілдің мектебіне қабылдануға тиіс емес" делінген. Бұл ереже 1954 жылы АҚШ Жоғарғы Сотының Brown v. Board of Education ісінде мемлекеттік мектептердің бөлінуі конституцияға қайшы екенін жариялады және 1960 жылдан бері қолданылмайды. 1956 жылы Жоғарғы Соттың шешімінен кейін заң шығарушы орган конституциялық түзетуді қабылдады, онда штат балаларға мемлекеттік білім беруді кепілдемейді және десегрегациядан қашу үшін жеке мектептер құруды қолдайды. 1991 жылы штаттық аудандық судья бұл түзетудің федералды конституцияға қайшы келетінін шешті. 2002 жылы штаттық Жоғарғы сот негізгі істі қарастырудан бас тартты, бірақ 1956 жылғы түзетудің мәртебесін нақтыламады. 2020 жылы сайлаушылар 4-толықтыруды қабылдады, ол 2022 жылғы сессияда Конституцияны қайта құруға штаттық заң шығарушы органды уәкілдік етті: бұл барлық нәсілшіл тілді, сондай-ақ көптеген қайталанған және жойылған ережелерді жоюды қамтиды. Бұл шара сайлаушылардың 66,82%-ының қолдауымен қабылданды. Штаттық заң шығарушы орган 2022 жылы құжатты ресми түрде қайта қарау үшін сессия өткізді, онда сайлаушылар жаңа конституцияны қарапайым көпшілік дауыспен бекітуі керек еді. Өкілдер палатасы 24 ақпанда ұсынылған түзетуді бірауыздан мақұлдады, ал Сенат 3 наурызда оған қосылды. Түзетулер 2022 жылы дауыс беру арқылы бекітілді. Алабама штатының губернаторы Кей Айви штаттың сайлау нәтижелері расталғаннан кейін көп ұзамай, 2022 жылдың 28 қарашасы дүйсенбі күні жаңа конституцияның күшіне енгенін ресми түрде жариялады.

Дауыс беру шектеулері

177-бапта әйелдерге дауыс беру құқығын "ер азаматтарға" шектеу арқылы дауыс беру құқығынан айырды. АҚШ Конституциясының 19-шы түзетуі, 1920 жылдан бастап әйелдерге сайлау құқығын бергендіктен, бұл ереже күшін жойды; алайда, 579-шы түзету қабылданғанға дейін, бұл бөлім штат конституциясының бір бөлігі болып қала берді және гендерге қатысты ешқандай сілтеме жасамады. 182-бапта "ақымақтар мен ақыл-есі дұрыс емес адамдар", сондай-ақ нәсілдер арасында неке жасаған, немесе "табиғатқа қарсы қылмыс" (гомосексуализм) немесе кезбелік үшін сотталған адамдарды тіркеуден және дауыс беруден шеттету қарастырылған. Бұл бап та конституцияға қайшы деп танылды.

Заңдық

1901 жылғы Алабама Конституциясының 1-бабы, 2-тарауы былай деп мәлімдейді: «Барлық саяси билік халыққа тиесілі, және барлық еркін үкіметтер олардың билігіне негізделген, олардың игілігі үшін құрылған; сондықтан олар өздері қажет деп санаған тәсілмен үкімет нысанын өзгертуге толық және күшін жоюға болмайтын құқыққа ие». 1-баптың 36-тарауы: «Осы белгілі бір құқықтардың тізімі халықтың қалған құқықтарын шектемейді немесе жоққа шығармайды; және осы жерде сақталған құқықтарға кез келген қол сұғушылықтардың алдын алу үшін біз осы Құқықтар Декларациясындағы барлық нәрселер үкіметтің жалпы өкілеттіктерінен тыс екенін және мәңгі бұзылмайтынын жариялаймыз». Осының салдарынан, 1901 жылғы Алабама Конституциясының 1-бабын заң шығарушы орган өңдеуге немесе өзгертуге құқылы емес, себебі заң шығарушы органның өкілеттіктері құжатта белгіленген жалпы өкілеттіктерге негізделген және 1-бапты өзгертуге қатысты өкілеттіктерді қамтымайды. Мемлекеттік конституцияның 1-бабын өзгерту үшін конституциялық конвент шақыру қажет, ал ұсынылған конституция жарияланғаннан кейін, мемлекеттік сайлаушылар ұсынылған конституцияны жазбаша түрде қабылдау үшін дауыс беретін сайлау өткізілуі керек. 2022 жылғы қайта жинақтау актісінің мемлекеттік хатшының жүзеге асыратын өкілеттігімен бірдей екенін ескеріңіз, онда хатшы заң шығарушы орган қабылдаған және губернатор қол қойған актінің мәтінін қабылдап, 1975 жылғы Алабама кодексінде танылған иерархиялық формаға келтіреді. Сот жүйесінде кодекске сілтеме жасау негізгі актіге сілтеме жасау үшін қолданылады. Себебі, 1975 жылғы Алабама кодексі оқуға және іздеуге қолайлы етіп құрылған. Соттар Алабама кодексінің екі бөлімі қайшылыққа келген жағдайда, соңғы рет өңделген бөлімнің басымдыққа ие екенін қабылдады, бұл заң шығарушы органның қате жасамайтыны туралы қабылданған болжамға негізделген. Кодексті осылай ұйымдастырудың негізі 1975 жылғы Алабама кодексінің 1-1-14 тармағында жазылған:

КОДЕКСТІҢ ЖІКТЕУІ ЖӘНЕ ҰЙЫМДАСТЫРУЫ; Тараулардың ескертулері мен тақырыптары заңның бір бөлігі емес. (а) Осы Кодекстің тақырыптарының, тарауларының, баптарының, бөлімдерінің, тармақтарының және бөлімдерінің жіктелуі мен ұйымдастырылуы, сондай-ақ олардың тақырыптары ыңғайлы анықтама және реттелген тәртіп мақсатында жасалады және олардан заңнамалық тұрғыдан түсіндірудің ешқандай әсері, тұжырым немесе болжам жасалмауы тиіс. (b) Осы Кодексте өзгеше көзделмесе, осы Кодекстің жекелеген бөлімдерінің мәтініне тікелей алдында немесе оның ішінде берілген сипаттамалық тақырыптар немесе ұғымдар, осындай бөлімдердің мәтініне тікелей алдындағы тақырыптар немесе ұғымдарда енгізілген бөлім нөмірлерін қоспағанда, заңның бір бөлігін құрамайды және мұндай бөлімдердің құрылымын ешқандай жағдайда шектемейді немесе кеңейте алмайды. Осы Кодекстегі барлық тарихи сілтемелер мен ескертулер ыңғайлы анықтама мақсатында берілген және заңның бір бөлігін құрамайды.