Кіріспе

Клитордың ерекше ірілігі Клитормегалия (немесе макроклитор) – клитордың қалыпты көлемнен тыс үлкейіп өсуі. Көбінесе туа біткен, ал кейде анаболикалық стероидтар, оның ішінде тестостерон қолдану сияқты дене өзгерту арқылы қасақана түрде үлкейтіледі. Бұл гендерлік транзиция процесінде де кездесуі мүмкін. Бұл, жыныстық қозбалыс кезінде байқалатын клитордың қалыпты үлкейюінен өзгеше.

Презентация

Жыныстық мүшелердің екіұштылығының дәрежесі көбінесе Прадер жіктелімі арқылы өлшенді, ол еркексіздендіру деңгейінің артуымен 1-ден: клиторегомалиясы бар әйел сыртқы жыныс мүшелерінен бастап 5-ке дейін: қалыпты еркек сыртқы жыныс мүшелеріне ұқсайтын псевдофалусқа дейін ауқымды.

Себептер

Клиторегалия – сирек кездесетін жағдай, ол туған кезде немесе өмір бойында кейін пайда болуы мүмкін. Туған кезде байқалса, себептерінің бірі туа біткен бүйрек үсті безі гиперплазиясы болуы мүмкін, себебі бұл жағдайда әйел ұрығының бүйрек үсті безі қосымша андрогендерді өндіреді және нәрестеде жыныс мүшелерінің анық емес дамуы байқалады – олар еркек те, әйел де емес. Жүктілік кезінде норетистерон қабылдаған әйелдерде ұрықтың еркелеуі жүреді, нәтижесінде клитор гипертрофиясына алып келеді; алайда, қазіргі кезде қауіпсіз прогестогендердің қолданылуына байланысты мұндай жағдай сирек кездеседі. Бұл Фрейзер синдромы деп аталатын аутосомдық рецессивті туа біткен аурудың салдарынан да болуы мүмкін. Алынған клиторегалияның басты себебі – ересек адамдардағы эндокриндік гормоналды тепе-теңдіктің бұзылуы, оның ішінде поликистоздық жұмыртқа безі синдромы (ПЖБС) және гипертекоз. Клитордың ірілеуіне жұмыртқалықтар мен басқа да эндокринді бездерге әсер ететін патологиялар да себеп болуы мүмкін. Осы патологиялардың қатарында қатерлі (мысалы, арренобластома) және нейрофиброматоздық ісіктер бар. Клиторлық кисталар да себеп болуы мүмкін. Кейде клиникалық немесе гормоналды себептер анықталмайды. Бұлшықеттердің өсуін, күшін және сыртқы түрін жақсарту үшін андрогендерді қолданатын әйел бодибилдерлер мен спортшыларда клитордың айқын ірілеуі және либидоның жоғарылауы байқалуы мүмкін. Тестостеронды терапиялық мақсатта қолданатын әйелдерде (либидоның төмендеуін емдеу, остеопороздың алдын алу, антидепрессанттар курсының бөлігі ретінде және т.б.) клитордың шамалы ірілеуі мүмкін, бірақ бұл жағдайларда қолданылатын дозалар әлдеқайда төмен. Гормоналды алмастыру терапиясының бөлігі ретінде тестостерон қабылдайтын трансгендер ерлер үшін клитордың еркелеуі қаланған нәтиже болуы мүмкін. Кейбіреулер осы жыныс мүшесін фаллорис немесе диклит деп атайды.

Анатомия

Роберт Лату Дикинсонның 1949 жылғы «Адам жынысы анатомиясының атласы» кітабында, қалыпты клитордың көлденеңі 3–4 мм (0,12–0,16 дюйм), ал ұзындығы 4–5 мм (0,16–0,20 дюйм) деп анықталған. Ал акушерлік және гинекология салаларындағы медициналық әдебиеттерде клиторегомалия жиі клиторалдық индекстің (ұзындық және көлденең өлшемдерінің көбейтіндісі) 35 мм²-ден (0,05 дюйм²) асып кеткен жағдайда анықталады. Бұл орташа өлшемдегі клитор үшін жоғарыда көрсетілген өлшемнен шамамен екі есе үлкен.

Адам құқықтары

Клиторемегалияны толық немесе ішінара клиторидектомия арқылы ерте хирургиялық түзету даулы мәселе болып табылады, ал мұндай ем алған интерсекс адамдар физикалық сезімнің жоғалуы және дербестіктің жоғалуы туралы айтты. Соңғы жылдары адам құқықтары институтары мұндай ерекшеліктерді хирургиялық жолмен түзетуге сын айтты. 2013 жылы бір медициналық журналда дамып келе жатқан елдерден аты-жөні аталмаған төрт әйел спортшыға, олардың интерсекс екені анықталған жағдайда, тестостерон тестілеуден кейін жарысқа қатысуын жалғастыру үшін гонадектомия және ішінара клиторидектомия жасау талап етілгені жарияланды. 2016 жылдың сәуір айында БҰҰ-ның денсаулық сақтау жөніндегі арнайы хабаршысы Дайниус Пурас бұл емді "осы процедураларға қажеттілік тудыратын белгілер немесе денсаулық мәселелері болмаған жағдайда" әйелдердің генітальдық мүшелерін қырқудың бір түрі деп айыптады.