Кіріспе
Джеймс Клеланд Ричардсон (25 қараша 1895 – 8/9 қазан 1916) – жауға қарсы көрсетілген батылдығы үшін британдық және Достастық әскерлеріне берілетін ең жоғары және ең құрметті награда – Виктория кресімен марапатталған канадалық.
Жастық шағы, соғыс алдындағы өмір және әскерге түсу
Джеймс Клеланд Ричардсон 1895 жылғы 25 қарашада Шотландияның Беллшиль қаласында дүниеге келді. Оның әкесі Дэвид полиция қызметкері, ал анасы Мэри – мақта тоқыма фабрикасының жұмысшысы болған. 1901 жылғы Ұлыбритания халық санағы кезінде отбасы Оңтүстік Ланнаркширдегі Блантайр қаласындағы полиция бөлімшесінде тұрды, онда оның әкесі полиция сержанты қызметін атқарды. 1911 жылғы халық санағы бойынша олар жақын орналасқан Ратгергленде тұрды, онда оның әкесі полиция инспекторы және өрт басшысы деңгейіне көтерілді. Отбасы бірнеше рет көшіп-қонғандықтан, Джеймс (Джимми деп аталған) Беллшиль академиясында, Блантайрдағы Аучинрейт мемлекеттік мектебінде және Глазго қаласындағы Бриджетонның Джон-стрит мектебінде білім алды. Ол сонымен қатар Ратгерглендегі скауттар ұйымының мүшесі болды. Осы жылдары ол сыбызғы тартуды үйреніп, бірнеше жүлде жеңіп алды. Көздердегі мәліметтер әртүрлі болғанымен, шамамен 1911 және 1913 жылдар аралығында, Джеймс 16 мен 18 жас аралығында болған кезде, Ричардсондар Канадаға көшіп кетті, алдымен Ванкуверге, содан кейін Британдық Колумбияның Чилливаг қаласына қоныстанды, онда оның әкесі полиция бастығы болды. Джеймс Ванкувердің Фальс-Крик ауданындағы фабрикада электрик шәкірті болып жұмыс істеді. Соммадағы батырлығының алғашқы белгісі ретінде, 1914 жылы жұмыс істеп жүргенде ол жақын жердегі арнада суға батып бара жатқан жасөспірім туралы естіп, дереу оқиға орнына жүгіріп, суға секіріп, баланы құтқаруға тырысты, бірақ Ричардсонның бар күш-жігеріне қарамастан ол қайтыс болды. Ванкуверде Джеймс Канаданың 72-ші Сифорт-Гайлендкерлерінің жас сарбаздар корпусына қосылып, полктің танымал сыбызғы оркестрінде сыбызғышы болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, ол ерікті түрде қатарына жазылып, 1914 жылғы 23 қыркүйекте Сифортс полкіне жеке/сыбызғышы ретінде қабылданды. Оның полкі 16-шы (Канадалық Шотландық) батальонына үлкен үлес қосты және 1914 жылғы 3 қазанда теңіз арқылы жіберілген Канада экспедициялық күштерінің алғашқы эшелондарының қатарында болды. Англияда қосымша оқып-үйренгеннен кейін, 1-ші Канада дивизиясы 1915 жылғы 9 ақпанда Францияға жіберілді.
1915 жылғы соғыс қызметі
1915 жылдың сәуірінде 1-ші канадтық дивизия Бельгияның Ипр қаласының жанындағы майдан жебінің артында резервке қойылды, себебі неміс әскері Екінші Ипр шайқасын бастарған у газға шабуылдарын бастады. 22 сәуір түні, шайқастың бірінші күні, Ричардсонның 16-шы полкі, 10-шы батальонмен бірге майдан жебіне жылжытылып, қарсы шабуыл жасап, қараңғы түнде «Китченерс Вуд» деп аталатын позицияға ілгерілеуге бұйрық берілді. «Китченерс Вуд шайқасы» деп танылған шайқаста Ричардсон 50 адамнан тұратын топпен бірге 30 метрге жылжығаннан кейін жаудың атысы астында қазды. Бірақ Джеймс ілгерілеуін жалғастырып, неміс әскерінің жасырынған жеріне және айналасына шаруа үйін тапты. Осы кезде оны топты басқарып тұрған неміс офицері көріп, атып өлтіріп, содан кейін бөлімшесі қазып жатқан позицияға қайтып келді. Ол көргендерін сержант-майорына айтты, ол ақпаратты майданнан артта тұрған офицерлерге жіберді, олар кейін артиллерияны сол позицияға бағыттады.
Соммдағы шайқаста жеңіске жетіп, Виктория кресті мен өлім
1916 жылы 1-ші канадтық дивизия Сомма шайқасының бірнеше кезеңдеріне қатысты. 1916 жылдың 8 қазанында Анкре биіктіктері шайқасының бір бөлігінде Ричардсонның батальоны Регина траншеясына шабуыл жасағанда тікенді сым тораптары мен қарқынды жау атысына тап болды. 20 жастағы ол, жолдастарын батыл түрде алға жылжуға шақырды. Ол олардың алдында жүріп, жаудың қатыгез атысына қарамастан, сыбызғысын ойнады, осы арқылы оларды тұрып, шабуылды жалғастыруға жігерлендірді, нәтижесінде шабуыл сәтті аяқталды. Кейін Джеймс өзінің сыбызғысын майданның алғы шебінде немесе жақын жерде қалдырғанын есіне алды және оны қайтару үшін майданды кезіп өтуге бел буды. Бірақ Ричардсон қайтып оралмады және қаза тапқан деп есептелді. Осы ерлігі үшін оған Ұлыбритания империясының батылдық пен қайраткерлік үшін ең жоғары наградасы – Виктория кресі табысталды. Виктория кресімен марапатталуына байланысты цитата, 1918 жылдың 18 қазанындағы Лондон газетінің 30967 нөмірінде былай делінген: "Шабуылға дейін, ол өз ротасын "алға" ойнауға рұқсат сұрап, командирінен жауап алғандықтан, көрнекті батылдық пен қызметке деген адалдығы үшін марапатталды. Компания мақсатына жақындағанда, оларды тым берік тікенді сым тоқтатты және қарқынды атысқа түсті, бұл ауыр жарақаттарға және уақытша әскердің дезорганизациясына әкелді. Жағдайды түсінген Пайпер Ричардсон сымнан тысқары қадам басып, ең үлкен сабырмен сыбызғысын ойнады. Әсері бірден сезілді. Оның көрнекті мысалынан шабыттанған компания, ашу-ыза мен нық қадаммен сымды бұзып өтті, кедергі жеңіліп, позиция басып алынды. Кейін, жарылғыш заттармен шабуылға қатысқаннан кейін, оған жаралы жолдасын және тұтқындарды қайтару тапсырылды. Шамамен 200 метр жол жүргеннен кейін Пайпер Ричардсон сыбызғысын ұмытып кеткенін есіне алды. Оған қарсылық көрсетілгеніне қарамастан, ол сыбызғысын қайтару үшін қайта оралуға талап етті. Содан бері ол көрінбеді, сондықтан уақыт өте келе оның қаза тапқаны болжалды."
For most conspicuous bravery and devotion to duty when, prior to attack, he obtained permission from his Commanding Officer to play his company "over the top". As the Company approached the objective, it was held up by very strong wire and came under intense fire, which caused heavy casualties and demoralised the formation for the moment. Realising the situation, Piper Richardson strode up and down outside the wire, playing his pipes with the greatest coolness. The effect was instantaneous. Inspired by his splendid example, the company rushed the wire with such fury and determination that the obstacle was overcome and the position captured. Later, after participating in bombing operations, he was detailed to take back a wounded comrade and prisoners. After proceeding about 200 yards, Piper Richardson remembered that he had left his pipes behind. Although strongly urged not to do so, he insisted on returning to recover his pipes. He has never been seen since, and death has been presumed accordingly owing to lapse of time.
Ричардсонның қазығы
Ричардсонның сыбызғылары Сомманың лайында шамамен 90 жылға жуық уақыт бойы жоғалып кеткен деп есептелді, 2002 жылы Канадалық шотланд полкінің (Принцесса Мэри) Сыбызғы бастығы Интернеттегі хабарламаға жауап бергенге дейін. Ол Криффтегі (Пертшир, Шотландия) Ардврек дайындық мектебінде Леннокс тартанының ерекше үлгісімен белгіленген сыбызғылар жинағы бар екенін анықтады. Бұл сыбызғыларды 16-шы (Канадалық шотландтық) батальонның сыбызғышылары қолданған. Британ армиясының капелланы, майор Эдвард Йелд Бейт, 1917 жылы сыбызғыларды тауып, соғыстан кейін Шотландиядағы мектепте мұғалім болып жұмыс істеген кезде үйіне алып келді. Ондаған жылдар бойы сыбызғылар кімге тиесілі екені белгісіз болды және Ұлы соғыстағы белгісіз сыбызғышының сынған, лайлы және қанға боялған естелігі ретінде қызмет етті. Канадалық клубтың Эндрю Уинстанли және Сыбызғы бастығы Роджер МакГайр Ричардсонның сыбызғыларын анықтау бойынша жүргізілген тергеу жұмыстарына жауапты болды. Канадалық клубтың және патриот азаматтар тобының қолдауымен, Сыбызғы бастығы МакГайр 2003 жылдың қаңтарында Шотландияға барып, Ардврек мектебінде жеті он жылдан астам уақыт бойы көрсетілген сыбызғыларды анықтауға көмектесті. Мұндағы оқушылардың әкесі және сыбызғышы Томас Кристи сыбызғылардың тегін іздеуді бастады. Олардың бірлескен күш-жігері 1916 жылы сол күні Ричардсон сыбызғылары екенін анықтауға мүмкіндік берді. Анонимді демеуші Канада азаматтарының атынан сыбызғыларды сатып алуға көмектесті. 2006 жылдың қазан айында Шотландияға келген салтанатты қонақтар Ардврек мектебінің директорынан сыбызғыларды алып, Канадаға қайтару үшін қабылдады. 2006 жылдың 8 қарашасында сыбызғылар ресми түрде елге қайтарылды, осы кезде Канадалық шотланд полкінің әскерлері оларды Британдық Колумбия заң шығару жиналысына бір буынның батырлығын еске түсіру үшін орналастырды. Қазіргі уақытта олар көпшілік назарына ұсынылып жатыр.
Жерлеу және ескерткіш
Соғыстан кейін, 1920 жылғы маусымда Джеймс Ричардсонның денесі бір шаруа Ле Сарс ауылының солтүстік-шығыс бұрышынан солтүстікке қарай 300 метрдей жерде табылған және жерлеу үшін алынған. Ол Аданац әскери бейіште (III учаске, F қатары, 36 қабір) жерленген, ол Францияның Курселетт ауылынан солтүстікке қарай 1,6 шақырым жерде, D107 тас жолының шығыс жағында орналасқан. Мүсінші Джон Уиверге Ричардсонның мүсіні жасау тапсырылды, ол 2003 жылдан бері Чилливак мұражайы мен мұралар архивінде қойылған. Ричардсонның туған қаласы – Шотландияның Беллшиль қаласында оның құрметіне жазылған тас орнатылған. Ричардсонның Виктория кресі мен соғыс медальдары Канаданың Оттава қаласындағы Канада соғыс мұражайында көрсетіліп тұр.