Сирик Матак: Камбоджа тарихындағы саяси күрес және төңкеріс
Sisowath Sirik Matak
Камбоджалық ханзада Сирик Матак саяси өмірге қатысып, қорғаныс министрі болды. Сианукпен келіспеушіліктері мен Вьетнам мәселесіне қатысты көзқарастары туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Камбоджалық ханзада
Cambodian prince
Саяси мансап
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін және Жапонияның капитуляциясынан соң Сирик Матак камбоджалық саясатқа көбірек араласты. Лон Ноль басқарған оңшыл «Кхмер жаңғыруы» партиясының мүшесі ретінде ол 1947 жылы Ұлттық Ассамблея сайлауына қатысты, бірақ партия бірде-бір мандатқа ие бола алмады. Одан кейін премьер-министр болған Сианук 1952 жылы оны қорғаныс ісіне жауапты етіп тағайындады, ал 1954 жылы Женева келісімдеріне сәйкес тәуелсіздік алғаннан кейін құрылған уақытша үкіметте қорғаныс министрі етіп бекітті. 1955 жылғы сайлауда «Сангкум» партиясының жеңісі алдында «Кхмер жаңғыруы» партиясы «Сангкум» қозғалысына сіңірілді. Оңшыл оппозицияның көп бөлігі «Сангкум» құрамына енгеніне қарамастан, Сирик Матак Сианукқа, әсіресе Камбоджа шекарасындағы Солтүстік Вьетнамның қызметіне оның төзімділігіне кескілеме қарсы болды. 1960 жылдары Сианук Сирик Матактың ішкі саясаттағы ықпалын азайту үшін оны Қытайға (1962–1964), Филиппинге және Жапонияға елші ретінде тағайындады.
After the Second World War and capitulation of Japan, Sirik Matak became increasingly involved in Cambodian politics. As a part of the right wing Khmer Renovation party headed by Lon Nol, he took part in the National Assembly elections in 1947, though the party failed to win any seats. Sihanouk, then acting as Prime Minister, placed him in charge of defence in 1952, formally appointing him Minister of Defence in the interim government set up after independence according to Geneva Accords in 1954; Sihanouk's Sangkum movement absorbed the Khmer Renovation Party prior to the Sangkum victory in the 1955 elections. Despite the incorporation of much of the right wing opposition into the Sangkum, Sirik Matak remained an implacable opponent of Sihanouk, and especially of the latter's toleration of North Vietnamese activity within Cambodia's borders. Throughout the 1960s, Sihanouk attempted to minimize Sirik Matak's leverage on domestic politics by successively appointing him as Ambassador to China (1962–1964), the Philippines, and Japan.
1970 жылғы Камбоджа төңкерісі
1969 жылы тамызда Лон Нол премьер-министр болғаннан кейін Сирик Матактың ықпалы едәуір артты. Лон Нолдың орынбасары болып тағайындалғаннан кейін ол импорт пен экспортты, банк ісін, фармацевтика мен алкоголь өндірісін мемлекеттік бақылаудан шығару және экономиканы либералдау шараларын ұйымдастырды, бұл Сианук саясатына қарсы болды. Сирик Матак тіпті құпия түрде Ханойға барып, Камбоджа аумағынан Солтүстік Вьетнам әскерлерін шығару үшін не істеу керектігін білуге тырысты. Ол Сианук қол қойған Солтүстік Вьетнам базаларын құруға және вьетнамдық жабдықтарды Камбоджа порттары арқылы тасымалдауға келісім беретін құжаттарды көргенде ашуға булықты. 1970 жылдың 12 наурызында, Сианук шетелде сапарда болғанда, Сирик Матак Сианук жасасқан сауда келісімдерін жойды, ал Лон Нол 15 наурыз таңертеңгісіне дейін Камбоджадан барлық Солтүстік Вьетнам және NLF әскерлерін шығаруды талап етті. Осы мерзім өтті, бірақ вьетнамдық тараптан жауап келмеді. 18 наурызда Сирик Матак Лон Нолға Сианукты мемлекет басшысы лауазымынан шеттету үшін Ұлттық Ассамблеяда дауыс беру ұйымдастыруға көмектесті. Бұл үшін сылтау ретінде Солтүстік Вьетнам елшілігі алдында өткен вьетнамға қарсы наразылықтар пайда болды – бұл наразылықтарды премьер-министр мен оның орынбасары ынталандырған болуы мүмкін. Шет елдік БАҚ кейіннен Сирик Матак, жаңа үкіметте Лон Нолдың орынбасары қызметін жалғастырған, төңкерістің нақты ұйымдастырушысы болды деп болжады. Тіпті Сирик Матак Лон Нолды қарумен қорқытып, Сианукты құлатуға мәжбүр еткен деген хабарлар тарады. Сианук та өзінің туысы төңкерістің басты күші деп есептеді, Сирик Матактың (ЦРУ қолдауымен және Сианукке ұзақ жылдар бойы қарсылас болған Сон Нгок Танмен байланыста) 1969 жылдың өзінде Лон Нолға осы жоспарды ұсынғанын мәлімдеді. Сианук күдіктерінің негізі бар сияқты көрінеді: Лон Нолдың министрлерінің бірі Пром Тос кейін тарихшы Бен Киернанға 1969 жылдың наурыз айында Сирик Матак Сианукты өлтіру қажет деп айтқанын, бірақ Лон Нол бұл жоспарды «қылмыстық ақылсыздық» деп қабылдамағанын айтты. Төңкерістен кейін Кхмер Республикасы жарияланғанда, Сирик Матак патшалық титулынан бас тартты, бірақ бастапқыда өзінің ұлы немесе Сисоват әулетінің басқа мүшесі, мүмкін оның күйеу баласы, принц Сисоват Дюнгчивиннің таққа отыруын құпия жоспарлаған.
Sirik Matak's power increased substantially after Lon Nol became prime minister in August 1969. After being appointed as Lon Nol's deputy, he proceeded to organise a series of economic denationalisation and deregulation measures in opposition to Sihanouk's previous policy of state control of import and export, banking, and production of pharmaceuticals and alcohol. Sirik Matak even visited Hanoi secretly to find out what could be done to remove North Vietnamese troops from Cambodian soil. He was infuriated when he was shown documents signed by Sihanouk agreeing to the establishment of North Vietnamese bases and the transport of Vietnamese supplies through Cambodian ports. On 12 March 1970, while Sihanouk was on a trip abroad, Sirik Matak canceled Sihanouk's trade agreements and Lon Nol demanded that all North Vietnamese and NLF troops leave Cambodia by dawn on March 15. The deadline passed without any response from the Vietnamese. On 18 March, Sirik Matak assisted Lon Nol in organising a vote of the National Assembly to depose Sihanouk as head of state. The pretext was given by a series of anti Vietnamese riots – likely encouraged by the Prime Minister and his deputy – in front of the North Vietnamese embassy. Foreign media subsequently suggested that Sirik Matak, who continued as Lon Nol's deputy in the new government, was the real organisational force behind the coup; It was even reported that Sirik Matak compelled Lon Nol at gunpoint to commit to deposing Sihanouk. Sihanouk also assumed his cousin to be the main force behind the coup, claiming that Sirik Matak (backed by the CIA, and in contact with long time Sihanouk opponent Son Ngoc Thanh) had already suggested the plan to Lon Nol as early as 1969. Sihanouk's suspicions seem to have rooted in fact: Prom Thos, one of Lon Nol's ministers, later told the historian Ben Kiernan that in around March 1969 Sirik Matak had argued that Sihanouk should be assassinated, Lon Nol rejecting the plan as "criminal insanity". With the declaration of the Khmer Republic subsequent to the coup, Sirik Matak renounced his royal title, although he had initially planned in secret that his own son, or another member of the Sisowath family, possibly his son in law Prince Sisowath Duongchivin, should take the throne.
Кхмер Республикасы
Республиканың алғашқы жылында, Лон Нолдың денсаулығы нашар болған кезде, Сирик Матак Премьер-министрдің міндетін атқарушы ретінде үкіметтегі ең маңызды рөлді сақтап қалды. Үкіметтің сипаты айқын әскери болды, Сирик Матак әдетте генерал-майор формасында толық киімде және қолдауында таяқпен жүрді. Лон Нол Камбоджа қалаларындағы Сианукқа қарсы студенттердің арасында ерекше танымал болса, Сирик Матакты батыстыққа бейім қалалық "элита" қолдады; Камбоджаның ауылдық халқының басым көпшілігі Сианукқа адал болды. Сирик Матак Камбоджаның саяси құрылымында жеке қолдауға ие болған жоқ; оның билігін Премьер-министрдің інісі Лон Нон біртіндеп әлсіретті, ол 1972 жылы оған қарсы бірнеше наразылық акцияларын ұйымдастырғаннан кейін отставкаға кетті. Сирик Матакты күшті қолдаған АҚШ-тың қысымына қарамастан, Лон Нол оны дерлік үй қамауында ұстады, ал ол кхмер республикасы режимін қатты сынады. 1973 жылдың сәуір айында Лон Нол Лон Нонды қызметтен шеттетуге мәжбүр болды және Ұлттық Ассамблеяны тоқтатты, өзі, Сирик Матак, Ченг Хенг және Ин Тамнан тұратын "Жоғары саяси кеңес" тағайындады. Бірақ жеке сөзінде Сирик Матак Сиануктің халыққа деген қолдауының күшін ескере отырып, оның оралуына рұқсат беру дұрыс болар еді деп мәлімдеді, сондай-ақ: "Егер халық оны қаласа, мен қабылдаймын" деді. Бұл туралы естіген ашулы Сианук Сирик Матакты "Камбоджа тарихындағы ең нашар реакционерлер мен сатқындардың бірі" деп атады, "[ ] біз оны тізе беріп, жай ғана тізе беріп, тізе беріп қоямыз".
For the first year of the Republic, during which Lon Nol was often in poor health, Sirik Matak – as acting Premier – retained the most prominent role in the government. It had an overtly military character, Sirik Matak usually appearing in his full uniform as a Major General and carrying a swagger stick. Whereas Lon Nol was particularly popular amongst anti Sihanouk students in Cambodian cities, Sirik Matak had the support of the Westernised urban 'elite'; rural Cambodians remained overwhelmingly pro Sihanouk. Sirik Matak also had relatively little personal support within the Cambodian political establishment; his power was gradually undermined by the Prime Minister's brother, Lon Non, and he resigned in 1972 after the latter had organised a series of demonstrations against him. Despite pressure from the United States, who were strong supporters of Sirik Matak, Lon Nol kept him under effective house arrest, and he became an increasingly vocal critic of the Khmer Republic regime. By April 1973, Lon Nol had been compelled to remove Lon Non and suspended the National Assembly, appointing a "High Political Council" composed of himself, Sirik Matak, Cheng Heng and In Tam. Privately, however, Sirik Matak stated that under the circumstances it would be preferable to allow Sihanouk to return, due to his levels of popular support, stating "if the people wanted him, I would accept". On being informed of this, an enraged Sihanouk called Sirik Matak "one of the worst reactionaries and traitors of the history of Cambodia [ ] we are going to hang him, quite simply hang him, hang him".
Пномпеньнің құлдырауы
1975 жылдың 1 қаңтарында қызыл кхмерлер Камбоджаның қоршаудағы астанасын басып алу үшін құрғақ маусымдық шабуылға кірісті. 1975 жылдың 1 сәуірінде президент Лон Нол отставкаға келіп, Гавайиге жер аударылды; қызыл кхмерлер оның атымен «өлім тізімін» жариялаған еді, ал олардың күштері енді астананы толық қоршап алды. 1975 жылдың 12 сәуірінде АҚШ-тың Камбоджадағы елшісі Джон Гунтер Дин Кхмер Республикасының жоғары лауазымды шенеуніктерге АҚШ-та саяси пана беруді ұсынды, бірақ Сирик Матак, Лонг Борет және Лон Нон, сондай-ақ Лон Нолдың басқа да кабинет мүшелері бас тартты – қызыл кхмерлер жариялаған «жеті сатқын» тізімінде Борет пен Сирик Матактың есімдері жазалауға таңбаланған болатын. Сирик Матактың елшіге жазған жауабында:
The Khmer Rouge communists initiated their dry season offensive to capture the beleaguered Cambodian capital on 1 January 1975. On 1 April 1975, President Lon Nol resigned and fled the country into exile in Hawaii; the Khmer Rouge had published a 'death list' with his name at the top, and their forces had now surrounded the capital. On 12 April 1975, United States Ambassador to Cambodia John Gunther Dean offered high officials of the Khmer Republic political asylum in the United States, but Sirik Matak, Long Boret and Lon Non, along with other members of Lon Nol's cabinet, declined – despite the names of Boret and Sirik Matak being published by the Khmer Rouge in a list of "Seven Traitors" marked for execution. Sirik Matak's written response to the ambassador stated:
Хаты қайта басылып, «Autrefois, Maison Privée» кітабына қосылды. Қызыл кхмерлерге тапсырылғандығы туралы жарияланғаннан кейін көп ұзамай Сирик Матак Халықаралық Қызыл Крест қауіпсіз аймақ құруға тырысқан Le Phnom қонақ үйіне үмітпен келді. Бірақ Қызыл Крест оның есімінің «жеті сатқын» тізімінде бар екенін білген соң, оны кері қайтарды. Қонақ үйдің сыртында Сирик Матак журналистермен сөйлесіп, елші Динге жазған хатының көшірмелерін таратып берді. Франсуа Бизо Сирик Матактың француз елшілігінен саяси пана сұрағанын және қызыл кхмерлердің егер олар өз еркімен кетпесе, елшілікке кіріп, белгілі бір адамдарды күшпен алып кетуге дайын екенін мәлімдегенін хабарлады. Француз вице-консулы Жан Дирак және журналист Джон Суэйнмен бірге Бизо Сирик Матакқа қызыл кхмерлердің талаптарын жеткізуді өз міндетіне алды, сол кезде ол өз еркімен тапсырылып, Мам Наймен бірге қызыл кхмерлердің «Джипіне» отырды. Сирик Матак және онымен бірге қалған шенеуніктер 1975 жылдың 21 сәуірінде қызыл кхмерлер тарапынан өлімге кесілген болуы мүмкін. Оның өлімінің нақты мән-жайлары белгісіз, бірақ Сианук Сирик Матактың Лонг Боретпен бірге 21 сәуірде Пномпеньдегі «Серкл Спортиф» клубында атылғаны туралы растау алды; басқа хабарларда оның басы кесілгені айтылады. Генри Киссинджер және басқалар Сирик Матактың қарнына оқ тиіп, үш күн бойы медициналық көмексіз қайтыс болғанын хабарлайды.
The letter was reproduced and added to the book Autrefois, Maison Privée. Shortly after the surrender to the Khmer Rouge was announced, Sirik Matak sought refuge at the Hotel Le Phnom, where the International Red Cross was attempting to create a safe zone. He was turned away once the Red Cross learned that his name was on the list of "Seven Traitors". Outside the hotel, Sirik Matak talked to reporters and distributed copies of his letter to Ambassador Dean. François Bizot reported that Sirik Matak sought political asylum at the French Embassy and that the Khmer Rouge threatened to come into the compound and remove certain individuals by force if they did not go voluntarily. Accompanied by the French Vice Consul Jean Dyrac and journalist Jon Swain, Bizot took responsibility for informing Sirik Matak of the Khmer Rouge's demands, at which point he voluntarily surrendered and left on a Khmer Rouge Jeep with Mam Nai. Sirik Matak and the officials that remained along with him were likely executed by the Khmer Rouge on 21 April 1975. The exact details of his death are unclear, but Sihanouk received confirmation that Sirik Matak, along with Long Boret, had been summarily executed by firing squad at the Phnom Penh Cercle Sportif on 21 April; other reports state he was beheaded. Henry Kissinger and others, however, note a report that Sirik Matak was shot in the stomach and left without medical aid to die over three days.
Дәйексөздер
Адам өлу үшін дүниеге келеді. Мен қимылдамаймын. Мен осы жерде тұрып, болғанын көремін. Олар мені қамауға алуы мүмкін. Егер мені өлтірсе, сонда не болады? Мен өзімнің елім үшін қаламын.
"Man is born to die. I will not move. I shall stay here and face everything that happens. They can arrest me. If they kill me, what of it? I stay for my country."