Кіріспе

Менексен (/m//ə/'/n//ɛ//k//s//ə//n//ə/; Μενέξενος) – Платонның Сократтық әңгімесі, дәстүрлі түрде жетінші тетралогияға, Үлкен және Кіші Гиппиас, сондай-ақ Ионмен бірге кіреді. Сөйлейтіндер – Сократ пен Менексен, оны Сократтың ұлы Менексенмен жаңылыстыруға болмайды. Платонның әңгімесіндегі Менексен «Лизис»те де кездеседі, онда ол «Демофонның ұлы» ретінде, сондай-ақ «Федон»да да танылады. «Менексен» көбінесе Периклдің Пелопоннес соғысы туралы Фукидидтің баяндамасында келтірілген сөзіне сілтеме жасайтын, ұзақ жерлеу сөзінен тұрады. Бұл жерде Сократ Менексенге Периклдің әйелі және көрнекті афиналық зиялы Аспасиядан үйренген сөзін айтады. «Менексен» Платонның әңгімелері арасында ерекше, себебі нақты «әңгіме» негізінен сөздің баяндамасы ретінде қызмет етеді. Осы себепті, бәлкім, «Менексеннің» заңсыздығына күдік туды, бірақ Аристотельдің мәтінді бірнеше рет сілтеуі оның түпнұсқалығын нығайтады. «Менексенге» деген қызығушылықтың көп бөлігі оның афиналық жерлеу сөздерінің практикасы туралы сирек кездесетін көздердің бірі болғандығымен байланысты, тіпті ол осы өнерді пародизацияласа да.

Қысқаша мазмұны

Сократ Афинадағы Кеңес палатасынан келе жатқан Менексенді кездестіріп, одан не болғанын сұрайды. Менексен Кеңес соғыста қаза тапқандарды жерлеуді ұйымдастырып, жерлеу сөзін айтатын адамды таңдап алуды жоспарлап отырғанын айтады, бірақ ораторлар жетік дайындалмағандықтан қорқады (235c). Сократ мұндай сөзді құрастыру қиын болмауы керек деп мәлімдейді, тіпті ол мұны жасай алатын, себебі бұл мәселелерде Аспасияның өзі оған нұсқау берген, Сократтың айтуынша, және, мүмкін, ирониямен, олардың бәрінен жақсы оратор Периклге (235e) үйреткен. Шын мәнінде, Сократ Аспасияның оған сеніп тапсырған толық сөзді дайындағанын айтады. Сократтың бұл сөздері Платонның әдеби тәсілі болуы мүмкін, өйткені сөйлеуде айтылатын кейбір оқиғалар Аспасияның өлімінен кейін болған. Менексен тыңдауға құштар, бірақ Сократ алдымен тартынады, өйткені ол Аспасияның өз сөзін жариялағаны үшін ашуланып қалуы мүмкін деп санайды. Ақыры, ол келісіп, сөзді бастайды. Оның сөйлеуі Периклдің жерлеу рәсіміне арналған сөзіне ұқсас, Аспасияның сөзі Афина қаласына арналған мақтау сөздерінен тұрады. Ол қаза тапқандардың асыл тегі мен таза қаны туралы айта келе бастайды. Сондай-ақ, сөйлеуде афиналықтардың басқа жерден келмей, өз қалаларының "жерінен туған" деген ерекше түсінік бекітіледі (237б). Сөзді жалғастырып, Афинаның Еуропаны парсы империясына қарсы қорғағанын, алдымен Марафоныда, содан кейін Саламисте айтады, бұл парсыларды жеңуге болатынын гректерге дәлелдеді. Алайда, осындай батылдық көрсеткеннен кейін Афина қызғанышқа ұшырады, сондықтан қала бұрынғы одақтастарымен күресуге мәжбүр болды (242a b). Пелопоннес соғысы басталғанда Афина Сфактерияда спарталық тұтқындарды өлтіруден бас тартқанда (242c) қайтадан өзінің мінезін көрсетті. Соңында сөз жаңа ұрпаққа өз өмірін қауіпке тігіп, азаттық үшін күрескендердің соңғы сөздерін жеткізумен аяқталады (246d). Олар: батыл өмір сүру керек, өйткені ақша да, сұлулық та ізгіліксіз еш нәрсе бермейді, және ата-бабаларынан асып түсуге тырысу керек, олар осы асыл жолмен "жеңіліске" қуанышпен келісер еді. Ежелгі даналық "ешнәрсе артық болмасын" (μηδὲν ἄγαν) деген сөз, және шынайы мінез-құлық иесі бақытты кезде шамадан тыс қуанбайды, ал қайғылы жағдайда тым қатты қайғырмайды (248a). Бұл – ата-бабаларының сөзі. Менексен сөзді керемет деп санайды және оны әйел жазған дегенге таңғалады. Алайда, Аспасияның қасиеттерін білген ол (249e) сенімді болып, Сократтың онымен бөліскен құпиясын сақтайтынын айтады.