Кіріспе

Еммаус (/ə/'m/eɪ//ə//s/; грек тілінде: Ἐμμαούς, Еммаус; Еммаус; عمواس, ʻImwas) – Жаңа өсиеттегі Лұқа Ізгі хабарында айтылған қала. Лұқа баяндайды, Иса өлімі мен қайта тірілуінен кейін Еммаус қаласына бара жатқан екі шәкіртіне көрінген. Географиялық орны нақты белгілі болмаса да, тарих барысында бірнеше жер аталып өтті, олардың ішінде негізінен Имуас және Аль-Кубейба, екеуі де Батыс жағалауда орналасқан. Бұл қаланың Иерусалимге жолмен байланысқандығы ғана белгілі; Лұқа көрсеткен қашықтық әртүрлі қолжазбаларда өзгеше, ал берілген санның түсіндірмелері оны одан да түсініксіз етеді. Еммаус атауы б.з.б. 2 ғасырда грекшелендірілді және еврей және грек мәтіндерінде көптеген түрлерінде кездеседі: Ammaus, Ammaum, Emmaus, Emmaum, Maus, Amus және т.б.: Άμμαούμ, Άμμαούς, Έμμαούμ, Έμμαούς.

Еммаус атауы еврей тіліндегі «ыстық бұлақ» мағынасын білдіретін ḥammat сөзінен шыққан болуы мүмкін, бірақ бұл әлі де нақты емес. Еврей деректерінде ол Хамта немесе Хамтан деп аталады. Грек деректерінде Еммаус бұлағы (Ἐμμαοῦς πηγή) немесе «құтқарылу бұлағы» (πηγή σωτήριος) деп еске алынады. Басқа Библиялық немесе Мишналық орындардағы «Ḥamah» атындағы жерлерден және дәстүрлі еврейше жазылуы ḥama классикалық мәтіндерде сақталғаннан өзгеше, Еммаусқа қатысты көптеген классикалық дереккөздерде дәстүрлі еврейше жазылуы аמאוס немесе עמאוס болып табылады. Кейінгі Екінші ғибадатхана кезеңінде Еммаус Никополис («Жеңіс қаласы») деп аталды, бұл атау 6 ғасырлық Мадаба картасында да қолданылды. Еммаус Мидраш Зуттада, Әндер әні 6,8 және Мидраш Раббада, Ақтаулар 1,45-те еске алынады.

Жаңа Келісімдегі Еммаус

Еммаус – Иса Мәсіх айқышқа шегеленіп, қайта тірілгеннен кейін шәкірттеріне көрінген ауыл ретінде Луқа ішіндегі Жақсы Жаңалықта еске алынады. Бұл жерде Исаның қайта тірілгеннен кейін Иерусалимнен Еммаусқа қарай бара жатқан екі шәкіртіне көрінгені айтылады, Еммаус Иерусалимнен 60 стадион (стадионның анықтамасына байланысты 10,4 – 12 шақырым) қашықтықта орналасқан. Шәкірттердің бірі Клеопас (18-аят), ал оның серігі аталмайды: Сол күні екеуі Иерусалимнен шамамен жүз алпыс стадион қашықтықтағы Еммаус деген ауылға бара жатып, болған оқиғалар туралы әңгімелесіп жатты. Олар сөйлесіп, пікір таласып жатқанда, Исаның Өзі жақындап келіп, олармен бірге жүрді, бірақ олар Оны тани алмады. Ауылға жақындағанда, Иса әрі келе жатқандай әсер қалдырды. Бірақ олар: «Бізбен бірге қал, өйткені кеш болып қалды және күн батып барады», – деп Оны шүкірлік ете қалды. Сонда Ол олармен бірге үйге кірді. Олар үстел басында отырғанда, Ол нан алды, шүкірлік айтты, үзіп, оларға берді. Сөйтсе, олардың көздері ашылып, Оны таныды. Жақсы Жаңалыққа сәйкес, бұл оқиға Исаның қайта тірілген күні кешке болған. Екеуі сол күні Исаның қабірі бос екенін естіген. Олар соңғы күндерде болған оқиғаларды талқылап жатқанда, бір бейтаныс адам олар не туралы әңгімелесіп жатқанын сұрайды. «Олардың көздері жабық болғандықтан, Оны тани алмады». Ол олардың сенімсіздігіне кінә тағып, оларға Мәсіх туралы пайғамбарлықтарды түсіндіреді. Еммауға жеткенде, олар бейтаныс адамды кешкі асқа шақырады. Ол нан үзіп бергенде, «олардың көздері ашылып», Оны қайта тірілген Мәсіх екенін түсінеді. Иса дереу жоғалып кетеді. Клеопас пен оның досы осы жаңалықты басқа шәкірттерге жеткізу үшін Иерусалимге асығыс оралады. Марк ішіндегі Жақсы Жаңалықта да осыған ұқсас оқиға айтылған, бірақ шәкірттердің баратын жері көрсетілмеген. Кейбір ғалымдар бұл үзінді Луқаның Жақсы Жаңалығынан кейін қосылған деп санайды. Бұл оқиға Матай мен Жоханның Жақсы Жаңалықтарында еске алынбаған.

Мүмкін орын

Еммаус – еврей тіліндегі ыстық бұлақтарды білдіретін "хаммат" сөзі мен осы атпен аталатын жердің грекше түрі. Сондықтан, Еммаус атауы тек бір ғана жерге тән емес, бұл Жаңа өсиеттегі осы жерді анықтауды қиындатады. Библияда, Иосиф Флавийдің еңбектерінде және сол кезеңге қатысты басқа да көздерде Иудея мен Галилеяда бірнеше Еммаус деген жерлер кездеседі. Ең көп айтылатын жер – Аялон аңғарында (қазіргі Айялон) орналасқан, кейін Еммаус Никополис деп аталған маңызды қала.

Тарихи сәйкестендіру

Еммаудың болуы мүмкін деген көптеген жерлер ұсынылған, соның ішінде Еммау Никополисі (Иерусалимнен шамамен 160 стадион қашықтықта), Кирият Анавим (Яффоға қарайтын керуен жолында Иерусалимнен 66 стадион), Колония (Яффоға қарайтын керуен жолында шамамен 36 стадион), Эль Кубейбе (63 стадион, Лиддаға қарайтын римдік жолда), Артас (Иерусалимнен 60 стадион) және Хурбет әл Хамаса (Элеотерполиске қарайтын римдік жолда 86 стадион). Қазіргі кездегі ең ерте танылған жер – Еммау Никополисі. Бұл идентификацияны оқырмандағандық себебі, Жаңа өсиеттегі қолжазбаларда Лұқа 24:13-14 аяттарында Иерусалим мен Еммау арасындағы қашықтық кем дегенде үш түрлі көрсетілген.

Еммаус Никополис/Имвас

Эммаусты алғаш рет қазіргі заманғы зерттеуші Эдвард Робинсон анықтады, ол оны Латрун аббаттығының жанында орналасқан палестиналық араб ауылы Имваспен (عِمواس) салыстырды. 1967 жылы қиратылғанға дейін Имвас ауылы Аялон аңғарының соңында, Яһуда төбелігінің шекарасында, Кирият Йерим жотасы арқылы Иерусалимнен 153 стадий (18,6 миль), Бет-Хорон жотасы арқылы 161 стадий (19,6 миль) қашықтықта және теңіз деңгейінен 488 метр төмен орналасқан. Евсевий өзінің "Ономастикон" еңбегінде Никополисті Киелі кітаптағы Эммаустың бірінші айтушысы болды. Евсевийдің кітабын аударған Иероним өзінің 108-хатында Никопольде Исаның соңғы сапарында нан үзіп, шіркеу салынғанын жазды. 4-ғасырдан бастап бұл жерді әдетте Киелі кітаптағы Эммаус деп атап келген. Эммаус Никополис римдік географиялық карталарда көрсетілген. Пейтингер кестесі оны Иерусалимнен 31 км батысқа қарай, ал Птолемей картасы – 32 км қашықтықта көрсетеді. Лұқаның Ізгі хабарындағы Эммаус Иерусалимнен 12 км қашықтықта орналасқандығы айтылады, бірақ Синай кодексіндегі нұсқасы бойынша, Жаңа өсиеттегі Эммаус пен Иерусалим арасындағы қашықтық 160 стадий болған. Эммаустың географиялық орны Иерусалим Талмудында, "Шевит" трактатының 9.2-бөлімінде былай сипатталған: "Бет-Хороннан Теңізге дейін – бір аймақ. Бірақ бұл аймақтарсыз бір аймақ па? Раввин Йоханан: «Тау, жазық және аңғар бар. Бет-Хороннан Эммаусқа (אמאום) дейін – тау, Эммаустан Лиддаға дейін – жазық, Лиддадан Теңізге дейін – аңғар. Сонда төрт аймақ айтылуы керек пе? Олар бірімен-бірі жалғасқан». Археологиялық зерттеулер бұрынғы палестиналық ауылдың орнында, қазір Канада паркінің ішінде орналасқан көптеген қалдықтарды ашты, олар тарихи және дәстүрлі мәлімдемелерді растайды. Қазба жұмыстарынан 6-ғасырға жататын христиан базиликасы және 12-ғасырға жататын крестонос шіркеуі табылды. Эммаус Никополис – Рим-католик шіркеуінің титулярлық орталығы. Бұл қаланың ежелгі тарихы туралы ақпараттар Бірінші Маккавейлер кітабында, Иосиф Флавийдің еңбектерінде, сондай-ақ Рим, Византия және ерте мұсылман дәуірлерінің жылнамаларында сақталған. 1 Маккавейлер 3:55-4:22 бойынша, шамамен б.з.д. 166 жылы Иуда Маккабей осы Эммаустың аймағында Селевкидтерге қарсы шайқасып, Эммаустың шайқасында жеңіске жеткен. Кейіннен Селевкид генералы Бакид бұл қаланы бекіткен (1 Маккавейлер 9:50). Рим жерді басып алғаннан кейін, ол ауданның орталығына айналды және Иродтың өлімінен кейін б.з.д. 4 жылы Варус бұйрығымен өртелді. Бірінші яһуди көтерілісі кезінде, Иерусалимді қоршауға алудан бұрын, Веспасианның 5-легионы осы жерге орналасты, ал 10-легион Иерихонда болды. 221 жылы император Элагабал қалаға Еммаус Никополис атағын берді, осы қаладан келген делегацияның өтініші бойынша қалаға "полис" (қала) мәртебесі берілді. Мұсылман деректерінде айтылғандай, 639 жылы Эммауста болған оба, қалада 25 000-ға жуық адамның өліміне себеп болды. Никополис (Nikópolis) – Рим империясы тұсында Эммаустың (Ammaoûs; عِمواس, Imwas) атауы, 639 жылы Палестина Рашид халифатының билігіне өткенге дейін. Шіркеу әкелері бұл қаланы Жаңа өсиеттегі Эммаус деп бірауыздан мойындады, онда Исаның өлімінен кейін қайта тірілгеннен кейін пайда болғандығы айтылады. Кейде бұл қала Палестинаның басқа Эммаустарынан және Рим империясының басқа Никополистерінен Еммаус Никополис немесе Эммаус Никополис деген біріктірілген атаумен ерекшеленеді. Ежелгі қаланың орны қазір Тель-Авив пен Иерусалимнің арасында, Израильде орналасқан. 1967 жылғы Алты күндік соғысқа дейін палестиналық араб ауылы бұл жерді мекендеген, содан кейін қиратылды. 1993 жылдан бері археологиялық қазбалармен француз католик қауымы айналысып келеді, бірақ ресми түрде Израильдің табиғат және саябақтар басқармасының бақылауымен Канада паркінің бөлігі ретінде ұйымдастырылған. Хасмонейлер дәуірінде Эммаус Аялон аңғарындағы аймақтық әкімшілік орталыққа (топархияға) айналды. Бір теория бойынша, Хасмоней және ерте римдік кезеңдегі Эммаус Хорват 'Экэдте орналасқан.

Рим дәуірі

Иосиф Флавий өзінің жазбаларында Еммаусты бірнеше рет еске алады. Ол 4 жылы римдіктердің Еммаусты қиратқаны туралы айтады. Қаланың маңыздылығын император Веспасиан 68 жылы таныды, ол бесінші ("македониялық") легионды орналастыру үшін бекіністі лагерь салған, оны 800 ардагермен толтырған. Бірақ бұл Эммаус Никополисі емес, Калунияға қатысты болуы мүмкін. Археологиялық зерттеулер қалада яһудилер, пұтқа табынушылар және самариялықтар бірге тұрғанын көрсетеді, соңғы топтың болуы самариялық синагогтың қалдықтарымен расталады. 3 ғасырдың басында, Исаның туыстарының ұрпақтарымен сұхбаттасқанын айтқан Юлий Африкан Римге елшілікке барып, Еммаустың атынан рим императоры Элагабалмен келісім өткізгеннен кейін, Еммаустың орнында Никополис қаласы салынды. Әйгілі жазушы Евсевий: «Евангелист Лука еске алған Клеопас Еммаустан шыққан. Бүгінде бұл Палестинаның танымал қаласы Никополис» деп жазды. 222 жылы онда базилика салынды, оны бірінші византиялықтар қайта жаңартып, кейіннен крестшілер өзгертті. М. В. Герин (1868), Шарль Симон Клермон Ганно (1874) және Ж. Б. Гиллемот (1880–1887) бұл жерді зерттеді. Маңыздысы, 1878 жылы Бейт-Лехемдегі кармелит монастырының монахинясы, Иса Мәсіхтің айқышқа шегеленгенінің қасиетті Мариам есімді жергілікті мистик, экстаздық дұғада болғанда, Исаның Амвастың Евангелиедегі Еммаус екенін көрсеткендігі туралы аян алды. «Ол төбеге шықты, онда шөп пен тікен арасында тегістелген тастарды көрді. Көңілі толқып, дінбауырларына бұл үнмен айтты: «Осы жерде Иеміз шәкірттерімен бірге тамақтанды!» Осы аянға сүйене отырып, кармелиттер ордені 1878 жылы мұсылмандардан Еммаустың қасиетті жерін сатып алып, қазба жұмыстарын жүргізіп, Еммауға қажылық сапарлар қайта басталды.

Британдық мандат

1930 жылы кармелиттер ордені 1878 жылы сатып алынған жер учаскесінде Бейбітшілік үйі деп аталатын монастырь салды. 1947 жылғы қарашада Біріккен Ұлттар Ұйымының Палестинаны бөлу жоспары осы аймақты араб мемлекетіне қарастырды. 1948 жылғы араб-израиль соғысындағы жауынгерлік қимылдар басталғанға дейін Имвас халқы 1100 арабтан тұрды.

Иордания

Израильдіктер мен Иорданиялықтар Латрун шайқасында Иерусалимге жолдың кесіліп тұрған осы стратегиялық аймақты бақылау үшін күресті. Соғыстың салдары ретінде Еммаус Никополисі орналасқан Палестинаның Имвас ауылы Иордания билігіндегі Батыс Жағалау территориясына қарасты.

Израиль

1967 жылы Алты күндік соғыстан кейін Имвас тұрғындары Израиль әскерлерімен қуылды, ал ауыл бульдозерлермен қиратылды. Араб тілінде әл-Кенисах деп аталатын Византиялық крестшілер шіркеуі олардың зиратында бұзылмай сақталды. Католик қауымы, Блаженстволар қауымы, 1967–1970 жылдары бұл жерді қайта жаңартып, оның жанында Израиль жерінің тарихын зерттеуге арналған француз орталығын ашты. Оларға 1993 жылы осы жерге қоныстануға рұқсат берілді. Кейіннен, 1973 жылы Канаданың Еврей ұлттық қоры (JNF) қаржысымен Канада паркі құрылды, және Имвастың қираған жеріне орман отырғызылды. Латрун өңірі Израильдің Тәуелсіздік соғысын еске алу ортасы ретінде танымал болды.

Археология

Имваста археологиялық қазба жұмыстары 19 ғасырдың соңында басталды және қазірге дейін жалғасуда: Клермон Ганно (1874), Дж. Б. Гильмо (1883–1887), Доминикан әкелері Л. Х. Винсент және Ф. М. Абель (1924–1930), Ю. Хиршфельд (1975), М. Гишон (1978), Микко Лухивуори, М. Пикцирилло, В. Мишель, К. Х. Флеккенштейн (1994 жылдан бері). Канада паркінде (Аялон орманы) жүргізілген қазба жұмыстары барысында Хасмоней дәуіріне жататын Еммаус бекіністерінің қираған қалдықтары, 3-шы ғасырдағы римдік монша, 1-ші ғасырдағы еврей зираттарындағы үңгірлер, рим-византиялық гидротехникалық құрылыстар, май сығу қондырғылары және қабірлер табылды. Басқа да табылған заттарға монеталар, май шамдары, ыдыстар, әшекейлер жатады. Византия шіркеуінің шығыс (арқа) жағындағы үш апсидалық қабырғасы тазартылды, сыртындағы баптистерий және түрлі түсті мозаикалар, сондай-ақ 12-шы ғасырда орталық византиялық апсидаға тігізген крестшілер шіркеуінің қабырғалары ашыққа шығарылды. Еммаус аймағында тасқа қашалған еврей, самариялық, грек және латын жазулары табылды.

Евангелиелік сайтпен сәйкестендіру

Лұқа Евангелиясының көптеген қолжазбалары Иерусалим мен Еммаустың арақашықтығын 60 стадия (шамамен 11 км) деп көрсетеді. Дегенмен, бірнеше қолжазбада бұл арақашықтық 160 стадия (31 км) деп көрсетілген. Оларға унциал қолжазбалар א (Codex Sinaiticus), Θ, Ν, Κ, Π, 079 және курсивті (минускул) қолжазбалар 158, 175, 223, 237, 420, сондай-ақ ежелгі лекционарийлер мен латын тіліне жасалған аудармалар (Vetus Latina-ның кейбір қолжазбалары, Вулгатаның жоғары сапалы қолжазбалары), арамей, грузин және армян тілдеріндегі нұсқалар жатады. Лұқа Евангелиясының 16 ғасырдан бергі басылымдарында 60 стадиялық нұсқасы қабылданған. 160 стадиялық нұсқаға қарсы басты аргумент – мұндай қашықтықты бір күнде жүріп өту мүмкін емес деген пікір. Lectio difficilior, lectio verior принципіне сәйкес, ең қиын нұсқасы шынайы деп есептеледі, себебі ежелгі Киелі кітап көшірушілері мәтінді түсінуді жеңілдету үшін өзгертуге бейім болған, ал керісінше емес. Иерусалимнен Еммаустың ішінде барып, қайтып оралуға болады. Ежелгі еврей деректерінде (1 Маккавейлер, Иосиф Флавий, Талмуд және Мидраш) Иерусалим ауданындағы Аялон аңғарындағы Еммаус деп аталатын жалғыз ауыл есімделеді. Мысалы, Иосиф Флавийдің «Иудей соғысы» (4, 8, 1) еңбегінде Веспасиан 5-ші Македония легионының орналасқан жері ретінде Еммаусты атады. Археологтар Еммаустың маңынан легион әскерлеріне арналған жазулы қабір тастарын тауып, осы мәліметті растады. (Мотза ауылы Иерусалимнен 30 стадия (шамамен 6 км) қашықтықта орналасқан. Иосиф Флавийдің «Иудей соғысы» (7,6,6) туралы ортағасырлық грек қолжазбаларында Аммаус деп аталады, бұл көшірушілердің қателігінен туындаған болуы мүмкін). Дін қызметкерлерінің ежелгі христиан дәстүрі, сондай-ақ римдік-византия кезеңінде Палестинаға саяхат жасаған паломниктер бірауыздан Никополисті Лұқа Евангелиясындағы Еммаус деп мойындады (Ориген (демек), Кесариялық Евсевий, Әулие Иероним, Иерусалимдік Есихий, Теофан Исповедник, Созомен, Теодосий және т.б.).

Әл-Кубейба/Кастеллум Эммаус/Чубебе/Кубейбат

Тағы бір мүмкіндік – Иерусалимнің солтүстік-батысындағы Бейт-Хорон жолындағы Наби Самвилдің батысында орналасқан әл-Күбейба ауылы. Араб тілінде "кішкентай күмбездер" деген мағынаны білдіретін бұл қала Иерусалимнен шамамен 65 стадий қашықтықта жатыр. 1099 жылы крестшілер бұл жерде римдік бекініс тапты, кейіннен оны Кастеллум Эммаус деп атады (латын тіліндегі *castra* сөзінен – "лагерь"). Дегенмен, Рим, Византия немесе ерте мұсылман дәуірлерінде Иса заманында оны "Эммаус" деп атаған дереккөз жоқ. Иосиф Флавий (Эммаусты Иерусалимнен отыз стадий қашықтықта деп көрсетеді) осы орынды айтқан-айтпағаны қазір белгісіз. Алайда, Лұқа Евангелиясында 60 стадий туралы айтылады (Лұқа 24:13), бұл сан Күбейбеге дейінгі нақты 65 стадийге өте жақын. 12 ғасырда Иерусалим Корольдігінің крестшілері бұл жерді Рамалла маңындағы "Үлкен Махомриядан" ажырату үшін "Шағын Махомрия" деп атады. "Махметке" ұқсас дыбыстайтын бұл термин орта ғасырларда мұсылмандар тұратын немесе намаз оқитын жерді сипаттау үшін қолданылды. Осы ғасырдың соңында жазушы Әбу Шама "Екі бақ кітабында" мұсылман билеушісінің осы жерде крестшілердің қолына түскенін алғаш рет атады. Францискандықтар 1902 жылы крестшілер базиликасының орнында шіркеу салды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде британдық билік Эммаус Күбейбеде итальян және неміс ұлтының францискандықтарын ұстады. Сол жерде Белармино Багатти 1940-1944 жылдары қазба жұмыстарын жүргізіп, эллинистік, римдік, византиялық және крестшілер дәуірінен қалған заттарды тапты. Багаттидің жұмысынан шабыттанған Виржилио Канио Корбо да тәжірибелік зерттеулер жүргізді.

Әбу-Гош/Кирият Анавим

Абу Гош Никополь мен Иерусалим арасындағы Кирият Йарим жотасының ортасында, астанадан тоғыз миль (83 стадион) қашықтықта орналасқан. Бұрынғы минорит монастырі мен готикалық шіркеуі қораға айналдырылды. Робинсон оны крестшілер дәуіріне жатқызып, "Палестинадағы басқа ешбір ежелгі шіркеуден де жақсы сақталған" деп мәлімдеді. 1944 жылы жүргізілген қазба жұмыстары Фонтеноид екенін растады – крестшілердің Никополисті "нағыз" Еммаус деп мойындамас бұрын біраз уақыт Еммаус деп санаған жер.

Эммаус/Колония/Мотза/Аммасса/Аммаус/Хирбет-Мицца

Колония, Абу-Гош пен Иерусалимнің арасындағы Кират-Ейрем жотасының бойында орналасқан, тағы бір мүмкіндік. Иерусалимнен шамамен 8 км қашықтықта жатқан бұл жер Ескі Келісімде Моза деп аталған. Бунимидік қалалардың тізімінде кездесетін ол, Талмудта Суккот мерекесінің бір бөлігі ретінде жас сабан бұтақтарын кесу үшін адамдар жиналатын жер ретінде еске алынған (Мишна, Сукка 4.5: 178). 1881 жылы Палестинаны зерттеу қорының өкілі Уильям Ф. Бирч (1840–1916) және 1893 жылы Пауло Сави Моцзаны Лукадағы Еммаус ретінде анықтады. Қазіргі Моцзадан солтүстікке қарай бір шақырым жерде Кирбет Бейт Мицца деген қираған орын бар, кейбір ғалымдар оны Киелі кітаптағы Моза деп санайды. Бірақ соңғы қазбалар Мозаның орнын Кирбет Миццада ("Бейт"сіз) деп көрсетті, себебі араб тілінде Калуния/Колонияның қираған қалдықтары осылай аталады. 2001–2003 жылдары профессор Карстен Петер Тиде басқарған қазба жұмыстары 2004 жылы оның күрт қайтыс болуына байланысты тоқтап қалды. Тиде Моцзаның нағыз Еммаус екенін жақтады. Ол латынша "Амасса" және грекше "Аммаус" сөздерінің Киелі кітаптағы еврейше "Мотза" есімінен шыққандығын айтты: Мотза – ха Мотза ("ха" сөзі "the" сөзіне балама) – ха Моза – Амоса – Амаус – Эммаус. Оның қазба қорытындылары ол оқытқан Базель колледжінің сайтынан алынып тасталды, бірақ ол тақырыпта жариялаған кітабы мен кем дегенде бір мақаласы қолжетімді. Тиде Никополис, Абу-Гош және Аль-Кубейбаны қарастырудың қажеті жоқ екенін мәлімдеді, себебі біріншісі Иерусалимнен тым алыс орналасқан, ал қалған екеуі Иса заманында Еммаус деп аталмаған. Иосиф Флавий "Иудейлердің көнелігінде" Маккавей көтерілісі кезіндегі Еммаус қаласы туралы жазады, бұл кейіннен Еммаус Никополис деп аталған үлкен қаламен сәйкес келеді. Бұл қала Иерусалимнен 170-тен астам римдік стадиум қашықтықта орналасқан. Ал "Иудей соғысында" ол Иерусалимнен 30 римдік стадиум қашықтықтағы тағы бір Еммаусты айтады, онда Веспасиан бірінші еврей көтерілісінен кейін 800 рим легионерін орналастырды. Ежелгі латын қолжазбаларында "Амасса", ал ортағасырлық грек қолжазбаларында "Аммаус" қолданылады. Жаңадан құрылған римдік "колония" көп ұзамай ескі атауды жойды: тіпті III–V ғасырлардағы еврей еңбектері, Мишна, Вавилон және Иерусалим Талмуды "колонияның" арамей тіліндегі бұрмалануын – "Келония" деп атайды. Қазба жұмыстары барысында діни ванналар, көтеріліс кезінде пайдаланылған жасыру жүйесі, сондай-ақ Бар-Кохба монеталары мен қару-жарақ сияқты әртүрлі артефактілер табылды. Алайда, Уламмаус нағыз жер аты емес, ол аударма қателігі. Еврей тілінде оның аты "Лұз" болған. Бұл қате кейін түзетілді, бірақ шамамен 100 жылға жуық уақыт өткен соң да Ізгі хабар жазылған кезде әлі де сақталған. Осылайша, Ізгі хабардағы оқиғаның тек символдық екені, Яқыптың Құдаймен кездесуі мен Исаның шәкірттерімен кездесуі арасындағы параллельдік екені туралы теория айтылды. Ричард Карриер ("Иса мифигі") өзінің "Исаның тарихилығы туралы" кітабында бұл оқиғаны ежелгі дәуірдегі "жоғалып бара жатқан автостопшы" қалалық аңызының екі мысалының бірі ретінде келтіреді, екіншісі – Римнің мифтік негізін қалаушы Ромул туралы аңыз. Ливий мен Плутархтың жазбаларында Proculus (латын тілінде "жариялаушы" деген мағынаны білдіреді) Альба-Лонгадан Римге жол жүріп, қайта тірілген Ромулмен кездеседі. Римде дүрбелең болып жатыр, себебі Ромул жақында өлтіріліп, оның денесі жоғалып кеткен. Жолда Ромул патшалықтың құпиясын, яғни әлемді қалай жеңіп, қалай билік ету керектігін түсіндіреді, содан кейін көкке көтеріледі. Прокул бейтаныс адамды таниды да, оған айтылғанды жариялайды. Лұқаның Ізгі хабарында (Лұқа 24) баяндалған оқиға бұрынғы римдік аңызға ұқсас: Клеопас (грек тілінде "әкесінің даңқы" деген мағынаны білдіреді), Исаның өлімі туралы естігеннен кейін Иерусалимнен Еммаусқа бара жатқанда, Исамен кездеседі. Олар бірге тамақтанып отырғанда, Иса оларға Құдай патшалығының құпиясын ашып береді. Кейін Иса жоғалып кетеді, Клеопас бейтаныс адамның кім екенін түсінеді, оған айтылғанды жариялайды.

Қазіргі заманғы қолданысы

Пенсильвания штатының Лехай аңғарында орналасқан (АҚШ) Еммаус қалашығының аты Киелі кітаптағы Еммаусқа сілтеме жасайды.