Кіріспе
XIX ғасыр опера жанры
Гранд-опера – XIX ғасыр операсының жанры, көбінесе төрт немесе бес актіден тұрады және ірі актерлік құрам мен оркестрмен ерекшеленеді. Алғашқы қойылымдары көлемді декорациялар мен сахналық эффекттерден, сондай-ақ тарихи оқиғаларға негізделген немесе олардың айналасында құрылған сюжеттерден тұрды. Бұл термин ерекше (кейде француз тіліндегі сәйкес атауы grand opéra, ɡʁɑ̃t‿ɔpeʁa) 1820 жылдардың соңынан 1860 жылдарға дейінгі Париж операсының белгілі бір қойылымдарына қатысты қолданылады; «grand opéra» кейде Париж операсының өзін атау үшін де пайдаланылған. «Гранд-опера» термині Франция, Германия, Италия және басқа елдердегі осыған ұқсас монументалды туындыларға да қолданылады. Сонымен қатар, бұл термин «әңгімесіз солистік опера» деген мағынада бейресми түрде қолданылуы мүмкін.
Алғашқы гран-опералар (18281829)
Үлкен опера канонының алғашқы операсы – барлық тараптар келісетіндей, Даниэль Франсуа Аубердің 1828 жылғы «Портичидің үнсіз қызы» (La muette de Portici) операсы. 1647 жылы Неаполь қаласында өрбітетін, кейіпкер әйелдің Везувий тауының атылуына өзін тастауымен аяқталатын осы төңкеріс туралы әңгіме, гран-операның айрықша белгісі болған музыкалық және сахналық сенсацияны бейнеледі. «Үнсіз қыз» либреттосын сол кездегі француз театрындағы маңызды тұлға, мелодрамалық қойылымдарға, көбінесе ықпалсыздық шегіне дейін, тарихи тақырыптарға, сол заманғы халықтың талғамына сай жазылған Эжен Скриб жазған. Бұл оның Опера үшін жазған алғашқы либреттосы еді. Ол кейіннен шыққан ең сәтті гран-опералардың көптеген либреттоларын жазды немесе олармен байланысты болды. «Үнсіз қыздың» 1830 жылы Брюссельде қойылғанда нағыз төңкеріс бастауына себеп болғандығы оның беделін арттырды. 1829 жылы бұған Россинидің «Гийом Телл» атты өмірінің соңғы шығармасы жарық көрді. Еуропалық театрлардың ықпалында болған итальяндық опера стилін жасаған талантты Россини, үлкен театрлар, оркестрлер және заманауи аспаптарды қамтитын жаңа технологияның мүмкіндіктерін таныды. Ол осы туындысында оның осы сөзсіз гран-операға лайықты екенін дәлелдеді. Алайда, оның жайлы қаржылық жағдайы және шілде төңкерісінен кейін саяси ахуалдың өзгеруі оны осы саланы тастауға итермеледі. Сондықтан «Гийом Телл» оның соңғы қоғамдық туындысы болды.
Үлкен операның алтын дәуірі: 1830-1850 жылдар
Революциядан кейін жаңа үкімет бұрын мемлекеттік басқаруда болған Операны жекешелендіруге бел буды, ал келісімшартты жеңіп алған бизнесмен Луи Дезире Верон өзінің музыка туралы ештеңе білмейтінін мойындады. Бірақ ол көп ұзамай үлкен опера формуласына көп инвестиция жасап, халықтың талғамын анықтауда өте шебер екенін көрсетті. Оның алғашқы жаңа қойылымы – Революциядан кейін премьерасы кешіктірілген Мейерберден алынған, бұрыннан келісімшартталған туынды болды. Бұл Верон мен Мейербердің екеуі үшін де сәттілікке айналды. Берлиоз айтқандай, Мейерберде "талантты болу ғана емес, сонымен қатар сәтті болуға қабілеттілік те болды". Мейербердің жаңа операсы "Роберт дьявол" 1830-шы жылдардағы Францияның либералдық көңіл-күйіне сай келді. Сонымен қатар, оның құрамындағы мелодрама, көрікке толы сахналар, қызықтырушылық (соның ішінде тәртіпсіз монахтардың арбақтарынан жасалған балет), драмалық ариялар мен хорлар жаңа талғам иелері – бай буржуазияның ықыласына бөенді. "Роберттің" жетістігі оның қойылымындай керемет болды. Келесі бірнеше жылда Верон Обердің "Густав III" (1833, Скриб либреттосы, кейін Вердидің "Un ballo in maschera" операсы үшін бейімделген), Фроменталь Халевидің "La Juive" (1835, Скриб либреттосы) операларын қойды және Мейербердің келесі операсы "Les Huguenots" (1836, Скриб пен Дешамп либреттосы) операсын тапсырыс берді, ол 19 ғасыр бойындағы барлық үлкен опералардың ең ұзақ сақталғаны болды. Операны басқару арқылы байлыққа толыған Верон өзінің концессиясын Анри Дюпоншелге табыстады, ол оның жеңісті формуласын жалғастырды, бірақ оның қаржылық табысы оған жетпеді. 1838 мен 1850 жылдар аралығында Париж операсы көптеген үлкен операларды сахналады, олардың ең танымалдары – Халевидің "Кипр патшайымы" (1841) және "Карл VI" (1843), Доницеттидің "Фаворитка" және "Шехидтер" (1840) және "Дом Себастьян" (1843, Скриб либреттолары), сондай-ақ Мейербердің "Пайғамбар" (1849, қайтадан Скриб). 1847 жылы Джузеппе Вердидің Париж үшін жазған алғашқы операсы – "Иерусалим" премьерасы болды, ол оның бұрынғы "I Lombardi alla prima crociata" операсының үлкен опера дәстүрлеріне сәйкес келетін бейімделуі еді. Париждегі үлкен опералардың қойылымдарының статистикасы үшін Париж операсындағы француз үлкен операларының тізіміне қараңыз.
Үлкен операдағы балет
1830 жылдары Парижде дамыған гран-операның ерекшелігі – екінші актінің басында немесе оған жақын орналасқан әсем балеттің болуы еді. Бұл эстетикалық себептермен емес, Операның бай және аристократиялық қамқорларының талаптарын қанағаттандыру үшін қажет болды, олардың көпшілігі операдан гөрі бишілерге көбірек қызығушылық танытты. Сондай-ақ, олар өздерінің тамақтану уақытын бұзғысы келмеді. Сондықтан балет Операның әлеуметтік мәртебесінің маңызды бөлігіне айналды. Бұл дәстүрді сақтамаған композиторлар жазалауға ұшырауы мүмкін, мысалы, Рихард Вагнер 1861 жылы Парижде қайта жөнделген «Таннхойзерді» гран-опера ретінде қоюға тырысқанда, үш қойылымнан кейін балет бірінші актіде болғандықтан (бишілердің жанкүйерлері әлі де кешкі ас ішіп отырғанда) оны қайтаруға мәжбүр болды.
1850 және 1860 жылдардағы ұлы опералар
1850 жылдардан кейін гран-операның ең маңызды дамуы немесе өзгеруі – Джузеппе Вердидің "Сицилиялық кештер" (1855) операсы болды, ол Францияға қарағанда Италияда және басқа итальян тіліндегі опера үйлерінде кеңінен қойылды. 1848 жылғы революциядан кейін француз театрларында сән-салтанат пен әсемдікке деген құмарлық азайды, ал бұрынғы масштабтағы жаңа қойылымдар коммерциялық жағынан тиімді болмады. Шарль Гуноның танымал "Фауст" (1859) операсы бастапқыда комедиялық опера ретінде жазылып, 1860 жылдары қайта жазылғаннан кейін ғана гран-операға айналды. Гектор Берлиоздың "Троялықтар" (1856–1858 жылдары жазылған, кейін өңделген) Берлиоз қайтыс болғаннан кейін шамамен бір ғасыр өткен соң толыққанды қойылды, бірақ оның бөліктері бұрын сахналаған болатын. Алайда, бұл туындының рухы 1830 және 1840 жылдардағы гран-операның буржуазиялық талғамынан мүлдем өзгеше. 1860 жылдары сәнді стильге деген қызығушылық қайта оянды. Шарль Гуноның "Саба патшайымы" операсы толықтай қойылмады, бірақ үлкен тенор ариясы "Inspirez moi, divine race" тенор орындаушыларының концерттерінде жиі орындалды. Мейербер 1864 жылдың 2 мамырында қайтыс болды, ал оның соңғы операсы "Африка" 1865 жылы оның өлімінен кейін алғаш рет сахналанды. Джузеппе Верди көптеген адамдар ең ұлы француз гран-операсы деп санайтын "Дон Карлос" (1867) үшін Парижге оралды. Амброаз Томас 1868 жылы "Гамлет" операсын жазды, ал онжылдықтың соңында қайта өңделген "Фауст" операсы Опера театрында гран-опера форматында премьераланды.
Француздық кешке дейінгі опералар
1870 және 1880 жылдары француз композиторларының жаңа буыны гран-опера дәстүрінде кең көлемді шығармалар жазуды жалғастырды, бірақ олардың көпшілігі оның мелодрамалық шекараларын бұзды. Вагнер операларының ықпалы сезіле бастады, және осы шығармаларды қарапайым гран-опера деп атауға бола ма, жоқ па деген мәселе даулы. Жюль Массененнің ең болмағанда екі ірі тарихи шығармасы бар: «Лахор королі» (Париж, 1877, Гроув бойынша «үлкен және кең таралған жетістікке ие болған соңғы гран-опера») және «Сид» (Париж, 1885). Осы санатқа Чарльз Гуноның «Полиект» (Париж, 1878) және Камиль Сен-Санстың «VIII Генрих» (Париж, 1883) опералары да кіреді. Эрнест Рейер «Сигурд» шығармасын көп бұрын жаза бастаған, бірақ Парижде премьерасын өткізе алмағандықтан, Брюссельдегі «La Monnaie» театрында (1884) қоюға келісім берді. Француз гран-операларының соңғыларының бірі, бәлкім, беймәлім композитор Эмиль Паладилдің «Отан!» (Париж, 1886) операсы болды. Ол Парижде 100-ге жуық қойылымдар көрсетілді, ал оқиға өрбуіне байланысты Бельгияда да бірнеше рет қойылды, бірақ содан бері із-түзсіз жоғалып кетті.
Француздық гран-операсының құлдырауы
Гранд-операның қымбатты заттары (сонымен қатар қымбат әншілерді де талап етті) – «Гугеноттар» жеті жұлдыздың түні деп аталды, себебі ол жеті ең жақсы суретшіні қажет етті. Осылайша, жаңа репертуар дами келе, олар экономикалық тұрғыдан ең осал болып қалды. Сондықтан Париж операсындағы (әсіресе, XIX ғасырдың соңында көптеген бастапқы декорациялар өртте жойылған кезде) ең маңызды орынды жоғалтты. Дегенмен, 1917 жылға дейін «Gaîté Lyrique» жанрға, оның ішінде Халевидің «Кипр королевасы» операсына толық бір маусым арнады.
Француздық грандиоз опера бүгінде
Осы шығармалардың кейбіреулері – «Гийом Телль», «Ла фаворита», «Сицилиялық кешкі аспан» және «Дон Карлос» сияқтылары – опералық репертуардағы орнын сақтап тұр. Тіпті сирек қойылатын туындылар да жиі компакт-дисктерге жазылып, жаңарып жатыр, сондай-ақ опера фестивальдерінде және Palazetto Bru Zane сияқты ұйымдарда қайта қойылуда. 20 ғасырда әлемдік опера репертуарынан дерлік жоғалып кеткен Мейербирдің ірі грандиоз опералары енді Еуропаның алдың қатарлы опера театрларында қайтадан қойылуда.
Италия
Француздық гран-опера Италияда жақсы қабылданып, әрқашан итальян тіліне аударылып қойылды. 1860-шы жылдардың соңы мен 1870-ші жылдары өз балеттері бар итальяндық опералар салыстырмалы түрде жиі кездесе бастады. Олардың кейбіреулері, мысалы, бразилиялық композитор Антонио Карлос Гоместің «Иль Гуарани» операсы «opera ballo» (яғни «биленің операсы») деп аталды. Басқалары, мысалы, Амилкаре Понкиеллидің «Ла Джоконда» операсы, сипаттамаға сай болғанымен, осылай аталмады. Олар гран-операның эволюциясын білдірді. Вердидің «Аида» операсы төрт актіге ғана ие болғанымен, көп жағынан гран-опера формуласына сәйкес келеді. Онда тарихи оқиғалар, «мәдениеттер қақтығысы» тақырыбы, бірнеше балеттер және өте танымал «Ұлы шеру» бар. Ол 1871 жылы Каирдегі әлемдік премьерасында да, 1872 жылы Миландағы итальяндық премьерасында да үлкен жетістікке жетті. Бұл кейінірек басқа композиторлардың кейбір шығармаларының масштабын ұлғайтуға ықпал етті. Бұл Гоместің («Фоска» 1873 жылы және «Сальватор Роза» 1874 жылы), Маркеттидің (әсіресе «Густаво Васа» 1875 жылы), Понкиеллидің («И Литуани» 1874 жылы) және «Ла Джоконда» (Милан, 1876, 1880 жылы қайта жөнделгені), сондай-ақ Лауро Россидің («Ла Контесса ди Монс», Туринде 1874 жылы премьерасы) шығармаларында ерекше байқалды. Осындай ауқымды опералар итальян композиторлары 1880-ші және тіпті 1890-шы жылдары да жазуын жалғастырды, бірақ олардың саны азайды. Мысалы, Маркеттидің «Дон Джованни д’Австрия» (1880) және Понкиеллидің «Иль фиглуол продиго» (1880) операларын атауға болады.
Германия
Француздық грандиоз опералары неміс опера үйлерінде үнемі қойылатын; Рихард Вагнердің ерте мақаласында неміс опера менеджерлерінің келесі сәтті операны анықтау үшін Парижге асығысқандары бейнеленген. 1850 жылы Дрезденде «Пайғамбар» (неміс тілінде) қойылысы Вагнердің шәкірті Теодор Ухлигтің Меербердің стилін айыптаған және оның еврей тегіне байланысты эстетикалық сәтсіздігін осы тегіне жатқызған бірнеше мақалаларға себеп болды, бұл Вагнерді «Музыкадағы еврейлік» («Das Judenthum in der Musik») атты антисемиттік жазбасын жазуға шабыс тартты. Меербердің өзі неміс туған, бірақ өзінің барлық жетістіктерін Париж қаласында жетістікке жеткізуге бағыттады. Рихард Вагнердің «Риенци» операсы, композитордың алғашқы табысы (1842 жылы Дрезденде қойылған), толығымен Мейербер стилінде. Вагнер сол кезде ересек композиторға шын ниетпен құрмет көрсетті, ол «Риенци» және «Der fliegende Holländer» операларын Дрезден мен Берлинде қоюға көмектесті. Жоғарыда айтылғандай, Вагнер 1860/1861 жылдары «Танехаузерді» грандиоз опера ретінде қайта жасауға тырысты, ал бұл Париж нұсқасы, кейін Венаға бейімделгендей, бүгінгі күнге дейін жиі қойылады. Джордж Бернард Шоу атап өткендей, «Готтердаммерунг» Вагнердің грандиоз опера дәстүріне қайта оралуының айқын белгілерін көрсетеді, сондай-ақ «Die Meistersinger von Nürnberg» үшін де дәлелдер келтіруге болады. Мейербердің жалғыз жетілген неміс операсы «Шлезиядағы әскери лагерь» («Ein Feldlager in Schlesien») шын мәнінде зингшпиль болып табылады, бірақ екінші әрекетте қысқа балет пен әсем маршпен грандиоз операның кейбір ерекшеліктері бар. Опера композитор тарапынан ақырында «L'étoile du nord» деп өзгертілді. Көптеген неміс тіліндегі опера театрларында, әсіресе Венада, Эдуард Ханслик және кейін Густав Малер Мейербер мен Халевиді қолдады, опералар 20 ғасырдың басына дейін қойыла берді. Германиядағы антисемитизмнің күшеюі, әсіресе нацистік партияның 1933 жылы билікке келгеннен кейін, осы композиторлардың шығармаларының неміс сахналарындағы өміріне нүкте қойды, бірақ қазіргі заманда «La Juive», «Les Huguenots», «Le prophète» және «L'Africaine» опералары қайта жандандырылды.
Солтүстік Америка
Американың алғашқы үлкен операсы «Леонора» Уильям Фрай американдық композиторы 1840 жылдары Энн Чайльд Сегюинге бас рөлді орындау үшін жазған.