Рудольф Гоклениус: Немец философы және «Психология» терминінің тарихы

Кіріспе

Неміс философы

Рудольф Гоклений Үлкен (Rudolphus Goclenius; туған Rudolf Gockel немесе Göckel; 1 наурыз 1547 – 8 маусым 1628) – неміс схоластикалық философы. Гоккель 1590 жылы «психология» терминін ойлап тапқан деп жиі есептеледі, бірақ бұл терминнен кем дегенде 66 жыл бұрын Марко Марулич қолданған. Гоккельге үлкен қолдау көрсетілді және ол онтология саласына маңызды үлес қосты. Ол Аристотельдің көптеген идеяларын одан әрі дамытты. Гоккельдің бірнеше идеялары кейінгі философтар тарапынан жарияланып, дамытылды.

Өмір

Ол Корбах, Вальдек (қазіргі Вальдек-Франкенберг, Гессен) қаласында дүниеге келген. Ол Эрфурт, Марбург және Виттенберг университеттерінде білім алған. Келесі жылдары ол туған жері Корбахта (1573) және Кассельде (1575 жылғы Михаэльмас) гимназияларды басқарды. 1581 жылы танымал астроном Гессендік Вильгельм IV Гессендік граф Кассель оның Корбахқа қайту тілегін қабылдамады, бірақ оған физика, логика, математика және этика кафедраларын басқарған Марбургтегі Филипп университетінің профессоры болып тағайындалуға рұқсат берді. Ол Вильгельм мен оның ұлы Морицтің кеңесшісі болды. Соңғысы оны 1618 жылы Дорт Синодына жіберді. Психология терминін танымал еткенімен, оның ең маңызды үлесі онтология саласына тиесілі. Аристотельдің еңбектерін ұстанған Гөккель философияға атау беріп, Аристотельдің ойлау жолын жалғастырды. Онтология философиялық пәнінің 17 ғасырда Гоклениус дамытқандығы туралы пікір бар. Гоклениус Иоганн Балтазар Шупптың сатирикалық туындысының нысаны болды. Шупптың сөзіне қарағанда, Гоклениус қарт жасында өзінің "Аналектасы" [Лихея 1598] өзінің жазған барлық кітаптарының ең жақсысы деп айтқан. 1574 жылдың күзінен бастап Корбах қалалық мектебінің (Stadtschule) оқушысы, Филипп Николайдың інісі Еремиес Николай, Гоклениус 1574 жылдың 14 қарашасында қалада байқалған "отты ауа құбылыстары" (feurige Lufterscheinungen) туралы "бірден" өлең жазғанын хабарлады. Ол сол жылы Марбургте жарияланды. Қала тарихшысы Вольфганг Меддинг Гоклениус поэмасына шабыт берген құбылыстың солтүстік сияқты нәрсе болуы мүмкін деп болжады, бұл болжам тарихи деректермен қолдалады. Кейін ол 1604 жылғы физика оқулығында солтүстік сияларын ("хазмата") қарастырды. Гоклениус 1628 жылдың 8 маусымында Марбургте инсульттан қайтыс болды. 10 маусымдағы қоштасу сөзінде Вольфганг Лорисека Гоклениусты "қазіргі заманғы философтардың жетекшісі, Марбург Платоны, Еуропаның нұры, Гессеннің мәңгілік даңқы" деп атады.

He was born in Korbach, Waldeck (now in Waldeck Frankenberg, Hesse). He attended the universities at the University of Erfurt, the University of Marburg and the University of Wittenberg, where he finished his studies with a M. A. in 1571. In the following years he directed the gymnasiums in his hometown Korbach (1573) and in Kassel (Michaelmas 1575). In 1581, Landgrave Wilhelm IV of Hesse Kassel, who was a reputed astronomer, refused his wish to return to Korbach, but allowed him to be appointed professor at the Philipps University of Marburg, where he had the chairs of physics, logic, mathematics and ethics. He served as a counsellor to Wilhelm and his son Moritz. The latter sent him in 1618 to the Synod of Dort. Although he popularized the term psychology, his major contribution was to the field of ontology. As a follower of Aristotle's work, Gockel gave the philosophy a name and continued in Aristotle's way of thinking. The philosophical discipline of Ontology is thought to have been developed in the 17th century by Goclenius. Goclenius became the subject of a satirical text by Johann Balthasar Schupp. According to Schupp, Goclenius said in his old age that his Analecta [Lichae 1598] was the best book of all he has ever written. Jeremias Nicolai, a student at Korbach Stadtschule from Autumn 1574 onwards, brother of Philipp Nicolai, reported that Goclenius "immediately" wrote a poem about "fiery air phenomena" (feurige Lufterscheinungen) that were seen in the city on November 14, 1574. It was published in Marburg the same year. City historian Wolfgang Medding has conjectured that the phenomena which provided the inspiration for Goclenius' poem might have been an aurora, an assumption which is supported by historical data. Later, he treated auroras ("chasmata") in a Physics textbook of 1604. Goclenius died of a stroke in Marburg on June 8, 1628. In his funeral speech on June 10, Wolfgang Loriseca called Goclenius a "leader of today's philosophers, Marburgian Plato, European light, Hessian immortal glory".

Отбасы

1570 жылы Гоклениус өзінің бірінші әйелі Маргаретке үйленді. Марбургтегі заңгер Абрахам Саур өзінің 10 сәуірдегі жылнамасында былай деп жазды:

Осы некеден оның үлкен ұлы Рудольф Гоклениус кіші, немесе Рудольф Гоклениус-младший дүниеге келді, ол Марбургте профессор болды және белгілі математик атанды. Ай кратері осы Рудольф Гоклениус кішінің есімімен аталады. Ол сонымен қатар обаға қарсы ем табумен де айналысты. Ол "жарақ майы" немесе "Сымпатия ұнтағы" арқылы керемет емдеу жасауымен танымал болды. Оның басқа ұрпақтары Теодор Кристоф Гоклениус (1602–1673, медицина), Эдуард Франц Гоклениус (1643–1721, құқық) және Рейнхард Гоклениус (1678–1726, құқық) болды.

Философиялық көзқарас

Марбургтік Вильгельм Адольф Скрибониуспен сиқыршылық істерінде су арқылы сынаудың заңдылығына қатысты даудан Гоклениус сиқыршылықтың бар екеніне сенгенін және "Хексенхаммер" ілімін ұстанғанын көруге болады. Оның көзқарастары Аристотельдікіндей болды. Оның философиясы "Семирамистер" деп аталатын топқа жатты, ол Аристотельдің ілімін диалектикалық тұрғыдан түсіндіруді және Рамизмді насихаттауды қолдайтын аристотельшілер тобы еді. Гоклениус Корбах қалалық мектебінің ректоры қызметін атқарып жүргенде Рамустың өлімі туралы ғылыми өлең жазды. Фридрих Берхузиус 1575 жылдың қыркүйегінде Иоганн Томас Фрейгиусқа жазған хатында Гоклениус, Иоганн Ламбах және Бернхард Копиус сияқты басқа да ғалымдармен бірге Рамустың ізбасары ретінде есімдері аталды. Гоклениус Аристотель, Скалигер (оның "Тәжірибелік еңбектерін" өзінің Киелі кітабы деп атаған), Забарелла және Шегк философтардың кітап сөрелерін толтыру үшін жеткілікті дейді.

Шығармалары

1599 жылы жарық көрген "Философиялық зерттеулерінде" Гоклениус философиялық ілімдерді немесе еркін өнерді білімнің жеке салаларына бөлетін синоптикалық кесте ұсынады. Бұл оның еңбектерін белгілі бір деңгейде жіктеуге көмектеседі. Ол "Лексикон философикум" (1613) еңбегінде онтология терминін қолданды, бұл термин алғаш рет 1606 жылы Жакоб Лорхардтың "Огдоас Сколастика" еңбегінде пайда болған.

Психология

Гоклениустің маңызды үлесіне психология терминіне бастап соққан жарияланымдары да кірді. 1586 жылы Марбург университетінде Гоклениус төрағалық еткен екі академиялық диспутте психология сөзі сын есім ("psychologicae") ретінде қолданылды. Оның 1590 жылы жарық көрген "Psychologia: hoc est, de hominis perfectione, animo, et in primis ortu hujus" антологиясы – аталымында "психология" сөзін қамтитын алғашқы кітап. 1590 жылғы "Психология" (1594 жылы екінші басылымы шықты) көбінесе 1579 мен 1589 жылдар аралығында жазылған трактаттардан алынған үзінділерді қамтиды. Кітаптың толық атауы ағылшын тіліне былай аударылады: "Психология: яғни адамның кемелдігі, оның жаны және әсіресе оның пайда болуы, біздің замандастарымыздың белгілі бір теологтары мен философтарының пікірлері мен талқылаулары, олар беті бұрылған жерде көрсетілген". Мұнда психология термині зерттеу нысанына ("адамның кемелдігі, оның жаны және әсіресе оның пайда болуы") және зерттеудің өзіне ("біздің замандастарымыздың белгілі бір теологтары мен философтарының пікірлері мен талқылаулары") қатысты. 17 ғасырда Гоклениустің "Психологиясын" Роберт Бертон, Даниэль Сеннерт және Якоб Томасиус сияқты ғалымдар оқып, цитата келтірген. Гоклениус өзі 1604 жылғы табиғаттану оқулығында және философиялық диспуттерде "Психологиясына" қайта оралды.

Логика

Гокленидің ең үлкен жетістігі – терминологиялық логикаға оның жасаған алғашқы үлесі, ол Гоклениандық сориттер деп аталады. Британдық логик Карвет Ридтің сөздерімен айтқанда: "Гокленидің тамаша еңбегі – Сориттердің посылдерін Фигура I-нің дәстүрлі тәртібіне қайта келтіруі. Осы арқылы ол өзіне мыстан да берік ескерткіш орнатып, шынымен ең арзан мәңгілік өмірге қол жеткізді. Осыған қарағанда, Ефестік өрт қойғыштың әдісі қаншалықты қымбат болды!" Сорриттерді дәлелдемелік контексте қолданудың мысалын Гоклениус өзінің "Dissertatio De Ortu Animi" еңбегінде келтіреді, ол Психологияның бірінші басылымын аяқтайды. Алайда, Карвет Ридтің бағалауына қарамастан, доктор Рудольф Гоклениус Гоклениандық сориттерді ойлап тапқан жоқ: Сент-Томас Аквинский ойлап тапты: "[Екінші] дәлелдеме бастапқы нүктесі ретінде бірінші дәлелдеменің қорытындысын алады, оның терминдері бірінші дәлелдеменің бастапқы нүктесі болған ортақ терминді қамтиды. Осылайша, екінші дәлелдеме төрт терминнен басталады, біріншісі – үштен, үшіншісі – бесеуден, ал төртіншісі – алтыдан басталады; сондықтан әр дәлелдеме бір термин қосады. Осылайша, бірінші дәлелдемелер келесілеріне кіретіні анық, мысалы, осы бірінші дәлелдемеде – "әр B – A, әр C – B, демек, әр C – A" осы дәлелдемеге кіреді – "әр C – A, әр D – C, демек, әр D – A"; және бұл тағы да дәлелдемеге кіреді, оның қорытындысы – әр E – A, сондықтан осы соңғы қорытынды үшін бірнеше ортақ терминдері бар бірнеше силогизмдерден тұратын бір силогизм бар сияқты. Мұны былай түсіндіруге болады: әр B – A, әр C – B, әр D – C, әр E – D, демек, әр E – A."

Жарияланымдар

Геклениус жазбаларының библиографиясын Ф. В. Штридер мен Ф. Ж. Шмидт дайындады (төменде қараңыз). Оның басылымдар тізіміне көптеген академиялық даулар кіреді. Бұл Ландграф Филипп I-нің 1564 жылғы 14 қаңтардағы жарғысымен байланысты, ол Марбург университетінің профессорларынан апта сайын емтихан алуды талап етті. Гоклениус күніне үш сағат дәріс оқыды: бір сағат pro lectione publica, бір сағат pro magistrandis және бір сағат pro baccalaureandis. Problemata logica, I бөлім 1589, II бөлім 1590; I бөлім V 1594 (қайта басып шығару: Франкфурт: Минерва, 1967, 5 томдық). Psychologia: hoc est, de hominis perfectione, animo, et in primis ortu hujus, commentationes ac disputationes quorundam theologorum & philosophorum nostrae aetatis, Марбург 1590; Марбург 1594; Марбург 1597 (өзгертілген басылым). Oratio de natura sagarum in purgatione & examinatione per Frigidam aquis innatantium, Марбург 1584 (1583 жылғы 19 қарашада өткен түлектер салтанатындағы сөйлеу; Panegyrici Academiae Marpurgensis, Марбург 1590, 190–203 беттерде қайта басылған). Partitio dialectica, Франкфурт 1595. Isagoge in peripateticorum et scholasticorum primam philosophiam, quae dici consuevit metaphysica, 1598 (қайта басып шығару: Гильдесхайм: Георг Ольмс, 1976). Institutionum logicarum de inventione liber unus, Марбург 1598. Оберурсел 1600. IIII қосымша. Dialogistica, Марбург 1602. Physicae completae speculum, Франкфурт 1604. Dilucidationes canonum philosophicorum, Лих 1604. Controversia logicae et philosophiae, ad praxin logicam directae, quibus praemissa sunt theoremata seu praecepta logica, Марбург 1604. Miscellaneorum Theologicorum Et Philosophicorum, Марбург 1607; Марбург 1608. Conciliator philosophicus, 1609 (қайта басып шығару: Хилдесхайм, Георг Ольмс, 1980). Lexicon philosophicum quo tanquam clave philosophiae fores aperiuntur, 1613 (қайта басып шығару: Гильдесхайм: Георг Ольмс, 1980). Lexicon philosophicum Graecum, Марбург 1615 (қайта басып шығару: Гильдесхайм: Георг Ольмс, 1980).