Кіріспе

Португал тілінің сөздік қоры көбінесе латын тілінен құралған, себебі португал тілі – роман тобына жататын тіл. Дегенмен, оған байланысқа түскен басқа тілдер де өз ықпалын қалдырды. XIII ғасырда португал тілінің лексикасындағы сөздердің 80 пайызы латын, ал 20 пайызы римдік кезеңге дейінгі галлия және кельтибер, герман, грек және араб тілдерінен шыққан сөздерді құрады.

Португалияның романға дейінгі тілдері

Португал тілінде Батыс Иберияның жергілікті халықтарының (галлейлер, лузитаниялықтар, кельттер немесе кониилер) тілдерінен қалған іздер сақталып қалған, төменде көрсетілгендей. Португалиядағы римдік кезеңінен бұрынғы жер-су атауларының көпшілігі испан-кельт, галлаеция және кельтибер тілдеріне қатысты. Португал тілінде сонымен қатар ибериялық, баск және тартессиялық элементтер де кездеседі.

Иберия-баск тілі

май "май" ***Көзі белгісіз, мүмкін лат. mantica Иберия тіліндегі сөздік қоры, топонимдер және португал тіліндегі туынды сөздерге қатысты болжамдар барлығы бірнеше ондаған сөзді ғана көрсетеді.

Тегі

Веласко баск тіліндегі "беласко" ("кіші қарға") және испан-кельт тобының сөздерінен шыққан, португал (және галисиан) тілінде сақталған. Латын тілінен кейін, португал мәдениеті мен тіліндегі екінші ең ірі құрауыш деп айтуға болады. Португал тіліндегі кельт сөздігіне (кейбір сөздер 12 ғасырдан бастап француз тілінен қабылданған болуы мүмкін), топонимдерге және туынды сөздерге жасалған болжамдар 3000-нан астам сөзді көрсетеді. Кельт тілінің бастаулары көбінесе португал тіліндегі кельт сөздерінің латыншалануы және римдік кезеңге дейінгі тілдік байланыстардың күшті болуы себепті назардан тыс қалады.

Жергілікті атаулар

Кельт атауы Қазіргі орналасқан жері / қала атауы
Anobra Anobra *Бұл атау ānniyobris "төбе", "сақина" сөздерінен туындаған болуы мүмкін (қ. ескі ирланд тіліндегі ainne "сақина"),
Aritium oppidum vetus Casal da Várzea
Aritium Vetus Alvega
Ardila Ardila
Armona Ilha de Armona
Arauca Arouca
Equabonna/Aquabona Coina
Axabrica/Axabrix Xabregas
Boidobr(ig)a Boidobra, екі элементтің үйлесімі: 1. *boudi немесе *boudo "жеңіс" (Уэльс тілінде budd "пайда, үлкен пайда") және 2. "брига".
Bracara Braga
Brigantia Bragança
Budens Budens
Caetobriga/Caetobrix/Kaitobrix Setúbal
Calabria > Caliabriga Castelo Calabre
Cambra<Calambriga Vale de Cambra (Aveiro), Casal de Cambra (Sintra)
Cale Vila Nova de Gaia; Portucale; Португалия
Castralbo(a) Penalva do Castelo
Colobre Alcolobre *(Colobre, 935 ж.с.): бірінші элемент *kʷolu "дөңгелек" сөзінен шыққан.
Conímbriga Conímbriga *Коимбра,
Corucho* Coruche,*
Civitas Aravorum <Aravi> Marialva
Collippo Leiria
Londobris Berlengas
Longobriga Longroiva
Civitas Aravorum <Aravi> Marialva (Mêda)
Malaceca/Malateca Marateca
Mirobriga Miróbriga
Moron Castelo de Almorol
Pendraganum Pedrógão Grande
Terena Terena

Алғашқы есімдері

Артур португал тіліндегі есімнің шығу тегі мен мағынасы * Бұл есімнің мағынасы белгісіз. Ол кельт тіліндегі артos "аю" және вирос "адам" немесе ригос "патша" сөздерінің бірігуінен туындаған болуы мүмкін. Сондай-ақ, бұл есім Арториус деген ежелгі римдік әулетімен байланысты болуы да мүмкін. Брендао Бренданус * – ирланд тіліндегі Брейанин есімінің латынша нұсқасы. Брендан 6-шы ғасырдағы ирланд абысы. Аңыз бойынша, ол Атлант мұхитын кесіп өтіп, 17 монахпен бірге Солтүстік Америкаға жеткен. Брено Бреннус * – кельт тіліндегі есімнің (немесе лақап атының) латыншасы. Бренн б.з.д. 4-ші ғасырдағы галл көшбасшысы, ол Римге шабуыл жасап, тонады. Бригида Бригид * – ирланд тілінде "көтеріңкі" деген мағынаны білдіреді. Ирландия мифологиясында бұл от, поэзия және даналық құдайының аты, Дагда құдайының қызы. Тристо Друст * – пиктілердің есімі, бәлкім, кельт тіліндегі drest сөзінен шыққан, ол "жанжал" немесе "қоғамдық тәртіпсіздік" дегенді білдіреді. Бұл есімді пиктілердің бірнеше патшасы, соның ішінде олардың соңғы патшасы Друст X, 9-шы ғасырда билік еткен. Viriato Viriathus * – латыншаланған Viriathus немесе Viriatus есімінен шыққан, кельт тіліндегі viriae ("білезіктер") сөзінен туындаған. Вириат б.з.д. 2-ші ғасырда римдік үстемдікке қарсы көтерілген лузитандардың (Португалия тайпасы) басшысы болды.

Тегі

Португалдық тегтердің көп бөлігі (қазіргі португал тілді елдерде және бұрынғы отарларда кең таралған) кельттік немесе латыншаланған кельттік сөздерден алынған. Бұл мұндай тегтердің толық тізімі емес.

Герман тілдері

Португал тіліне германдықтардың ең маңызды ықпалы суэбтер мен вестготтар (сондай-ақ бурилер мен вандалдар) арқылы жүзеге асты. Португал тіліндегі сөздер көбінесе соғыс/әскери тақырыптарға, жануарларға (мысалы, texugo – бадьор), табиғатқа (мысалы, orvalho – шық), адамдық қасиеттерге (мысалы, franqueza – ашықтық, туралық, orgulho – мақтаныш), ganhar (жеңіп алу) сияқты бірнеше етістіктерге және Aldão, Alderete, Albergaria a Velha, Albergaria a Nova (готикалық 'haribergo' сөзінен), Ermesinde және Esposende сияқты қалалар мен жер-су атауларына байланысты. Мысалы, sinde және sende сөздері германдық "sinths" (әскери жорық) сөзінен шыққан. Сонымен қатар, Freamunde ('Fredemundus' сөзінен), Vermunde, Amonde (Onomondi), Samonde, Gimonde, Aldão, Guadramil, Gondomil, Samil, Gosende, Guilhofrei ('Geodefredis' сөзінен), Esmoriz, Esmeriz (Суэбтердің королі Гермерик атынан алынған топонимдер), Alhariz (Aliaricus атынан алынған топоним), Oriz, Touriz, Roriz, Gavieira, Gondoriz, Gondizalves, Gondar, Gondomar ('Gundomarus' сөзінен), Gondarém, Gudim, Guimarães ('Vimara' сөзінен), Torres Vedras ('Turres Veteras', 'ескі мұнара') сияқты көптеген суэбтік туындылар бар. Sousa, Terras de Sousa және Terras de Bouro (бурилердің жері), Serra do Bouro, Bouro атаулары негізінен Миньо (Брага) және Дору (Порту) аймақтарында кездеседі. Осы екі провинция Иберия түбегінде германдық топонимдердің ең көп шоғырланған жерлері болып табылады, өйткені олар тарихи тұрғыдан орта ғасырлардағы Суэбтік Корольдыққа сәйкес келеді. Көптеген германдық сөздер тілге кейінгі антикалық дәуірде енді, әлде латын тіліне енгізілген сөздер ретінде, әлде 5 ғасырда Галлекияға (Солтүстік Португалия және Галисияға) қоныстанған суэбтер әкелген сөздер ретінде, сондай-ақ 585 жылы Суэбтік Корольдықты бағындырып, 8 ғасырға дейін билік еткен вестготтар арқылы келді. Бұл кезеңде суэбтер мен вестготтардың диалектілерінің бір-бірінен қалай ерекшеленгенін, қанша лингвистикалық ассимиляция болғанын анықтау өте қиын, сондықтан сөздерді этимологиялық тұрғыдан сенімді түрде жіктеуге келмейді.

Португал тіліндегі герман тілінен шыққан сөздердің тізімі

Олардың әртүрлі германдық тамырлары болғандықтан, бұл тізім ағылшын, франк, лангобард, орта голланд, орта жоғарғы неміс, орта төменгі неміс, көне ағылшын, көне жоғарғы неміс, көне норвег, көне швед және визигот тілдерінен келген сөздерге, сондай-ақ, нақты көзі белгісіз немесе күмәнді германдық түбірден шыққан сөздерге бөлінеді. Прогноз бойынша португал тілінде 600-ден астам герман сөзі бар, және ағылшын, неміс және басқа да қазіргі заманғы ықпалдарға байланысты олардың саны артуға бейім. Бұл сөздердің кейбіреулері латын тілінде басқа тілдерден қарыз сөз ретінде болған. Бұл сөздердің кейбіреулерінің этимологиясы басқаша болуы мүмкін және олар галисия тіліндегі сөздер тізімінде де кездесуі мүмкін. Кейбір сөздерде германдық емес элементтер бар. Жұлдызша (*) белгісі қойылған түрі расталмаған, демек, гипотетикалық болып табылады.

Орта голланд тілінен

rumo= бағыт, барыс, маршрут, мақтан, көркемдеу: көне испан тілінен rumbo "компастағы 32 нүктенің әрқайсысы", орта голланд тілінен rume "кеңістік, орын, бағыт сызығы, кеменің қоймасы", герман тілінен rūmaz "кеңістік, орын", еуропалық тілдердің түбірінен (*)reu "кеңістік, ашу".

Германдық атаулар

Ежелгі римдік есімдер Португалияда және португал тілінде сөйлейтін елдерде ең көп кездеседі. Олар германдық есімдермен бірге көпшілікті құрайды (және көптеген еуропалық/батыс елдері сияқты, көптеген көне грек және еврей есімдерін мұра еткен). Әлемдегі жаһанданудың нәтижесінде португал тілінде жаңа германдық есімдер (және басқа да шығу тегі) пайда болды. Португал және галисиан тілдерінің бір түбірден шыққандықтан, олар ортақ германдық есімдерді бөліседі, олар 409 жылы Португалия мен Галисияның солтүстігіне қоныстанған швевтер, вестготтар, вандалдар, бури және басқа германдық халықтардан мұраға алынған. Осы мақалада Португалияның солтүстігінде, Галисияда және оған іргелес аймақтарда – ерте орта ғасырлардағы Суэвтер патшалығының 409 жылғы қоныстануынан бастап 12 ғасырға дейінгі аумақтарында тіркелген және қолданылған германдық жеке есімдер қарастырылады. "( ) Igitur dum inter nos intemptio uertitur ad diuidendum mancipia de parentorum nostrorum Guntine et Rosule de neptos senatoris Siserici et Esmorice et de suos iermanos. Ideo que euenit in portione de filios Gunterodis, id est: Argiuitus, Gentibus, Tratiuigia, Recedrudi, Gaudiosus, Tequelo, Iulia, filios Stanildi, Sitiuidis, Gluscudilum, Framildi, Ruderigus, Sonobrida, Sabarigis, Argeleuba, Ostosia, Guntedrudia, Uitiza et Leuba, Guntildi, Iulia, Ragesindus, Sanildi cum sua filia Ermegundia, Seniorina, Uisteuerga, Sisulfus, Branderigus, Astruildi ( )" 10 ғасырға жататын галисиандық құжаттағы германдық және латындық есімдер.

Германдық атаулар

Германдық есімдер ерте және жоғары орта ғасырларда Португалия мен Галисияда (Галлеция) ең көп таралған жеке есімдер болды, христиандық және римдік есімдерден саны мен танымалдылығымен басып өтті. Бұл есімдер, негізінен шығыс германдық текті, суэвтер, готтар, вандалдар және бургундтар қолданған. Есімдермен бірге галисиялықтар мен португалдықтар германдық ономастикалық жүйені мұра етті; адам бір есімді (кейде лақап немесе псевдоним) қолданды, тегі болмады, кейде әкесінің атын қосатын. Жергілікті жазбаларда және жергілікті топонимдерде мұндай 1000-нан астам есім сақталған. Көптеген германдық есімдер құрама болды, екінші элементі әдетте иесінің жынысына сәйкес келетін зат есім. Басқалары – құрама есімнен немесе одан туындаған қысқартылған түрлер. Сирек жағдайда есім зат есім немесе сын есім болып келді. Бұл есімдер суэвтерге германдық мұрагерлік ережелері бойынша берілді, олардың арасында вариациялар (есімнің бір элементін беру; Рехиар – Рехиланың ұлы, ал Рехила – Гермериктің ұлы) және аллитерация (бірдей дыбыспен басталатын есімдер; Малдрас – ақсүйек Масиланың ұлы) болды. Толық есімдер кейіннен әкеден немереге берілді (еске алу), бұл Батыс Еуропаның көп бөлігінде қазірге дейін сақталған үрдіс.

Бейімделулер

Көптеген германдық жұрнақтардың роман немесе латын жұрнақтарына айналуымен қатар, есімдерде фонетикалық бейімделулер де болды, мысалы, сөздік екпіннің бірінші буыннан соңғы буынға ауысуы, [þ] әрпінің көпшілігі [t] немесе [d] әрпіне, ал [h] әрпі дауыссызға дейін [k] әрпіне ауысуы. [W] әрпі бастапқыда сақталды, бірақ [u] немесе [oy] деп белгіленгеннен кейін [gw] (немесе, сирек жағдайда [b]) болып өзгерді. Бұл ертедегі мұрагерлік есімдер латын тілінен Батыс роман және Галисия өзгерістеріне ұшырады, мысалы, дауыссыздың жұмсаруы және аспалдану. Бұл жазбадағы есімдердің көптеген нұсқаларына әкелді; Острофредус Португалия мен Галисияда Ортофредус, Остофредус, Осторедус, Острофедон, Стобрёдо және Строфредус деп тіркелді.

Араб тілі

VIII ғасырдан XIII ғасырдың ортасына дейін Португалия Кордова ислам әмірлігінің (Ал-Андалус) билігінде болып, оның ықпалына түсті. Осы кезеңде жергілікті халық Батыс роман тілінде сөйлеуді жалғастырды, ал оңтүстікте мозараби диалектілері қолданылды. Араб тілі элитаның тілі болғандықтан, португал тіліне көптеген жаңа сөздер енді, бұл Иберия түбегінде және орта ғасырлардағы Батыс әлемінде қалған бай мәдени және ғылыми мұраның нәтижесінде болды.