Кіріспе
Румын раввині Моше Розен (иврит тілінде Давид Моше Розен, דוד משה רוזן) (23 шілде 1912 – 6 мамыр 1994) 1948–1994 жылдар аралығында Румыния еврейлерінің бас раввині (Рав Колель) және 1964–1994 жылдар аралығында Румыния еврей қауымдастықтары федерациясының президенті болды. Ол Румыниядағы коммунистік дәуірдің барлық кезеңінде қауымдастықты басқарды және 1989 жылғы Румыния революциясынан кейін демократия қалпына келтірілген соң да осы қызметін атқаруын жалғастырды. 1957 жылы ол Румыния парламентіне (Ұлы Ұлттық Ассамблея) депутат болып сайланды және бұл лауазымды коммунистік режим кезінде де, 1989 жылдан кейін демократиялық парламентте де сақтап қалды. 1980 жылдары Румыния билігі оған Израиль азаматтығын алуға рұқсат берді, сондай-ақ ол Тель-Авивтегі еврей диаспорасы мұражайы кеңесінің президенті болып сайланды.
Moses Rosen (known in Hebrew as David Moshe Rosen, דוד משה רוזן) (July 23, 1912 – May 6, 1994) was Chief Rabbi (Rav Kolel) of Romanian Jewry between 1948–1994 and president of the Federation of Jewish Communities of Romania between 1964 and 1994. He led the community through the entire Communist era in Romania and continued in that role after the restoration of democracy following the Romanian Revolution of 1989. In 1957, he became a deputy in the Romanian parliament (the Great National Assembly), a position he held through the Communist regime, and after 1989, in the democratic parliament. In the 1980s, the Romanian authorities allowed him to receive Israeli nationality and he was elected president of the Council of the Jewish Diaspora Museum in Tel Aviv.
Отбасы және жастар
Ол 1912 жылғы 23 шілдеде Бакау округіндегі Мойнешть қаласында, Галициялық танымал раввин, рав гаон Авраам Арие Лейб Розеннің (1870–1951) ұлы болып дүниеге келді. 1916 жылы оның әкесі Молдавияның тағы бір қаласы – Фэлтичениде раввин болып, бүкіл отбасымен осы қалаға көшті. Ол «Хабад» синагогында уағыз айтып, ең құрметті раввиндердің бірі болды. Оның күйеу баласы, Глазгодан раввин доктор Вольф (Зиев) Готтлибтің көмегімен, оның респонсалары және басқа да діни заңдары Иерусалимдегі Рав Кук баспасында өңделніп, жарияланды (Шаагат Арие, Этан Арие, 1912; Пиркей Шошана, 1920). Мозес Розен балалық шағының бір бөлігін Фэлтичениде өткізді. Ол көп жыл бойы әкесімен бірге Тора мен Талмудты оқыды және жергілікті гимназияда білім алды. Бір күні, 14 жасында антисемитизмге қарсы пікірін ашық білдіргені үшін тұтқындалып, жалған мәжбүрлеу айыбымен сотталды. Бір айдан кейін оған кешірім жасалды. Дорохой қаласында мемлекеттік емтиханды тапсырғаннан кейін, 1931 жылы жас Мозес Розен Бухарест университетінің құқық факультетіне қабылданды. Бірақ сол кезде Румыния астанасындағы университет өмірінде үстемдік құрған антисемит атмосферасы оны құқық оқуын тоқтатып, Венада жалғастыруға мәжбүр етті. Сонымен қатар, ол Вена раввиндер семинариясында оқуын бастады. Экономикалық себептерге байланысты ол Румынияға қайта оралуға мәжбүр болды, және бұл жолы қиындықтарға қарамастан, құқық факультетінде оқуын аяқтап, 1935 жылы заң ғылымдарының докторы (Dr. Juris) атағын алды. Содан кейін ол екі жылдық әскери қызметін Фэлтичени қаласында бастады, көбінесе әскери раввин және рухани кеңесші ретінде. 1937 жылы Венаға оралып, раввиндерлік оқуын жалғастырды, онда Садагурадан келген раввин Алтер Дорф (Горник)пен білім алды. 1938 жылдың мамырындағы Аншлюс оны көп ұзамай елден кетуге мәжбүр етті. Ол Румынияға оралды, онда 1939 жылы елдегі ең беделді раввиндерден – Хаим Рабиновичтен, Барух Гланцтан, Моше Бергерден, Бухарест раввиндер кеңесінің мүшелерінен және Румынияның бас раввині доктор Якоб Ицхак Нимироверден, Буковинаның бас раввині доктор Абрахам Якоб Марктан диплом алды.
Румыниядағы жас раввин қызметі
Оның алғашқы раввин қызметі Фальтичени қаласының Махала ауданындағы шағын синагогада болды. 1940 жылдың мамыр айында Сучава қаласында раввин болып тағайындалды. Бірақ, 1940 жылдың 6 қыркүйегінен кейін, "Темір гвардия" немесе легионерлер, румыниялық экстремистік оңшылдар билікке келген кезде, Моше Розен "коммунист" деген айыппен тұтқындалып, Румынияның оңтүстігіндегі Каракал қаласындағы интернмент лагеріне жер аударылды. Бірнеше айдан кейін, премьер-министр генерал Ион Антонескуге адал күштер легионерлердің көтерілісін басып жаншудан кейін, Розен босатылды және Бухаресттегі екі синагогада – "Reshit Daat" және "Beit El" синагогтарында жартылай уақыт жұмыс істеді. Сонымен қатар, ол еврей мектебінде Талмудты оқытты. Румынияның нацистік Германиямен одақтас ретінде Кеңес Одағына қарсы соғысқа қатысуы еврей халқына одан да көп қиындықтар әкелді. Розен күдікті "солшыл" немесе "большевиктік еврей белсендісі" ретінде Транснистрияға депортациядан қашу үшін жасырынуға мәжбүр болды. 1944 жылдың 23 тамызындағы төңкерістен кейін, Румыния Гитлермен одақты үзіп, фашистік антисемиттік режимді тоқтатып, еврейлердің бостандығы қайта орнатылды және Моше Розен Бухаресттегі раввиндік иерархияда жоғарылап көтерілді. Ол еврей қауымының дін бөлімінің басшысы болды, Раббинат кеңесінің мүшесі болып сайланды және Бухаресттің Ұлы синагогасының (Sinagoga Mare) раввині болды.
Румыниялық яһудилердің бас раввині болып сайлануы 1948
1947 жылдың желтоқсанында Румынияның өте құрметті бас раввині, доктор Александру Шафран, елдегі жаңа коммунистік басшылық тарапынан, совет оккупациялық күштерінің қысымымен Румыниядан депортацияланды. Раввин Шафран патшалық отбасымен және румындық еврейлердің ескі "бұржуазиялық" басшылығымен (Румыниялық еврейлердің одағы, доктор Вильгельм Фильдерман, сионистік өкілдер және басқалар) тым жақын болды деп есептелді, бұл жаңа үкімет тарапынан жек көрілді. Оған 2-3 сағат ішінде Румынияны тастап кетуге бұйрық берілді. Коммунистік партия, бұл уақытта өз атын "Румыния жұмысшы партиясы" (Partidul Muncitoresc Român) деп өзгертті, еврейлерге "Еврей демократиялық комитеті" деп аталатын жаңа этникалық ұйымды таңуға мәжбүрледі, ол біраз көлемде советтік Ресейден шыққан бұрынғы Евсекцияның үлгісі болды. "Еврей демократиялық комитетінің" бақылауымен, Румынияның барлық аймандарынан келген раввиндер мен қауым өкілдері 1948 жылдың 16 маусымында Бухарестте бас қосып, құпия дауыс беру арқылы Александру Шафранның орнына доктор Мозе Розенді жаңа бас раввин етіп сайлады. Шафранды "қойындары мен ешкілерін тастап кеткен" деп айыптады. Мозе Розеннің бұл сайлаудағы қарсыласы – бұрынғы бас раввиннің туысы, доктор Давид Шафран, ол белсенді сионист ретінде танымал болды. Давид Шафран өзімен бірге алып келген қағазға жазылған нұсқау бойынша, Торадан апталық бөлімге негізделген бейбітшілік үшін күрес туралы үлгілі уағыз айтуға тиіс болды. Өз кезегінде, дәл осындай тәртіппен, Мозе Розенге де басқа бір бөлімге негізделген шеберлер кооперативінің ашылуында уағыз айту талап етілді. 1948 жылдың 20 маусымында Мозе Розен, бәйге жеңімпазы ретінде, Румынияда "Рав Колель" лауазымына тағайындалды, бұл рәсім Хор ғибадатханасында көптеген шенеуніктердің қатысуымен өтті, олардың ішінде Ұлы Ұлттық Ассамблеяның (коммунистік режимдегі Румыния парламенті) вице-президенті Штефан Войтек және дін істері министрі Станчиу Стоян болды. Раввин Давид Шафран коммунистік террордің құрбаны болды, ол өзінің сионистік нанымы үшін бірнеше жыл бойы қуғынға ұшырап, түрмеге қамалды. Азаттыққа шыққаннан кейін, ол Израильге эмиграциялауға рұқсат алды, онда көптеген кітаптар жазды, олардың көпшілігінде "Қызыл раввин" ("Rabinul roşu") атанған Мозе Розен туралы өте теріс пікірлер келтірді.
Сталиндік кезеңдегі Румыниядағы иудаизмнің жетекшісі
Раввин Розен, еврей діни мекемелерінің басшысы ретінде, коммунистік биліктің бақылауына алынды. 1950-ші жылдары бұл билік еврей ұлттық сезімінің, әсіресе сионизмнің, еврей мәдениеті мен еврей дінінің көріністеріне қарсы өте қатал саясат жүргізді. Біраз көтергендік болды, бірақ ол көбінесе идиш тіліндегі мәдениетпен шектелді. Сталиндік террор әдістерін қолданған режимге ашық қарсылық білдіру жеке және ұжымдық жазалау мен кек алу шараларына әкелуі мүмкін еді. 1948 жылдың 27 маусымы мен 6 шілдесі аралығында Мәскеудің нұсқауымен Швейцарияның Монтрё қаласында өткен Дүниежүзілік еврей конгресіне қатысуға рұқсат алғаннан кейін, Румынияның коммунистік режимі сегіз жыл бойы Румыния еврейлерін әлемдегі басқа еврей қауымдастықтарынан толық оқшаулады. Осы қиын жағдайда, жаңа құрылған Израиль мемлекетінің Бухаресттегі дипломатиялық миссиясы белсенді қызметін жалғастырды. 1948 жылы Моше Розен басқаратын Румыния еврейлерінің раввиндік кеңесі, бұрынғы бас раввин доктор Александру Шафранның, қазір Женеваның бас раввині болып сайланған, «сионистік қызметі» деп аталатын жария оқылымға қол қоюға мәжбүр болды. Дегенмен, Мұса Розен Еврей демократиялық комитетінің ресми мүшесі болғанына қарамастан, Комитет басшыларының (Берку Фельдман, Х. Лейбовичи Шербан, Израиль Бакалу және т.б.) саясатынан қашықтауға тырысты. Олар еврей діни және зайырлы мәдениетінен гөрі, идиш тіліндегі зайырлы мәдениетті ынталандыруды қалап, коммунистік режимнің идеологиясын қанағаттандыруға ұмтылды. Мұса Розеннің Еврей демократиялық комитетінің саяси және мәдени бағытына қатысты сақтық танытуы дұрыс дипломатиялық шешім болды. 1953 жылдың наурыз айында, Мәскеудің ықпалымен, режим Комитетті таратуға шешім қабылдады, осылайша оның «ерікті» таратылуына себеп болды. Комитеттің баспасөз органы «Unirea» жабылды. Сталиннің өлімінен кейін және КСРО-да десталинизация басталғаннан кейін, Румынияның коммунистік билігі әлемдегі беделін жақсарту және Румынияның басқа елдермен экономикалық байланыстарын нығайту үшін Румыниядағы түрлі діни конфессиялардың, соның ішінде діни азшылықтардың басшыларының қызметін пайдалануға шешім қабылдады. 1956 жылы, көптеген сионист белсенділері румын түрмелерінен босатылған жылы, билік раввин Розенге қайтадан еврей жиналыстары мен халықаралық конференцияларға қатысуға рұқсат берді. Алғашқы мүмкіндік Швецияның бас раввині Курт Вильгельммен кездесу болды. Сол жылы, қазан айында Розен «Revista Cultului Mozaic» (Мозаикалық культ шолу) журналын құруға уәкілеттік алды, ол Румыния еврейлерінің ресми баспасөз органы болды және румын, идиш және еврей тілдерінде жарық көрді. Бұл коммунистік әлемде 30 жылдан астам уақыт бойы тұрақты түрде жарық көрген жалғыз еврей тіліндегі журнал болды. Израильге эмиграциялаудан бұрын журналдың алғашқы редакторларының бірі – беделді ғалым, бұрынғы румындық «Сион тұтқыны» және Израиль сыйлығының иегері Эзра Флейшер болды. 1957 жылдан бастап бас раввин Розен, фашистік кезеңге дейінгі дәстүрді жаңарта отырып, Бухарест сайлау округінен Румыния Парламентінің депутаты болып сайланды (онда осы кезде әлі де көптеген еврейлер тұрды).
1960-1980 жылдардағы қызметі мен басшылығы
1964 жылы бас раввин Моше Розен өзінің міндеттеріне Румыния еврей қауымдастықтары федерациясының төрағасы лауазымын қосты және оны өмірінің соңына дейін сақтап қалды. 1964 жылдан кейін Румынияның сыртқы саясаты өзгергеннен кейін раввин Розеннің беделі арта түсті. Георге Георгиу Деж режимі өзінің соңғы күндері, ал кейін Николае Чаушеску және Иоан Георге Маурер сияқты жаңа румын коммунистік басшылары елдерінің тәуелсіздігін арттыруға және Батыспен жақсы қарым-қатынас орнатуға мүдделі болды. Коммунистік партияның 1947–1952 жылдары және 1960 жылдардың басында рұқсат берген еврейлердің үлкен көші-қоны толқындарынан кейін Румынияда шамамен 40 000 еврей қалды (1956 жылғы ресми санақ бойынша – 146 000 адам). Чаушеску режимі Румынияның Израильмен және әлемдегі еврей қауымдастықтарымен, әсіресе АҚШ-пен қарым-қатынасын нығайтуға шешім қабылдады, бұл экономикалық және саяси үлкен пайда әкелді. Шындығында, одан бұрын, 1950 жылдардан бастап Израиль және батыс еврей ұйымдары Румыния мемлекетіне көші-қон есіктерін ашу үшін экономикалық көмек көрсетуге дайын болды. Осы жолы, 1970-1980 жылдары, оларға жергілікті еврей қауымдық өміріне де көмектесуге рұқсат берілді. Режимнің рұқсатымен және (1967 жылдан кейін) Бірлескен тарату комитетінің көмегімен қарттар үйлері, кошерлік асханалар, аурулар мен мұқтаждарға медициналық және әлеуметтік көмек көрсету сияқты мекемелердің толық желісі құрылды. Еврей мәдени өмірі де гүлденді, еврей жастары үшін жазғы лагерьлер, Талмуд Тора және еврей тілі курстары, еврей тақырыбында концерттер мен лекциялар сериясы ұйымдастырылды. 1979 жылы ол, тағы да Румыния режимінің рұқсатымен, Бухаресттегі "Unirea Sfântă" еврей ғибадатханасының ғимаратында Румыния еврейлері тарихы мұражайын құрды. Раввин Розеннің сол жылдардағы қызметі, режимнің үнсіз келісімімен, Израилге көшіп кетуді ынталандырудан бастап, еврей тілін, еврей дәстүрлерін және құндылықтарын зерттеуге дейін, еврей халқы үшін әлеуметтік жұмыс желісін басқаруға дейін, әлемдегі еврей басшыларының құрметіне ие болды. Олар оны оның басшылығы мен дипломатиялық қабілеттері үшін мақтады. Бірде Англияның бас раввині сэр Иммануэль Якобиц Розеннің жетістіктеріне зор ризашылық білдірді. Румын мәдениетімен жақсы таныс, әрқашан өзін мақтан тұтатын еврей болған раввин Розен халықаралық аренада Румынияның ресми емес "елшісінің" біріне айналды. (Басқа азшылықтағы діни басшылар сияқты, мысалы, Румыния түркілері мен татарларының мұсылман муфтиі Якуб Мехмет араб және мұсылман елдеріне жасаған сапарлары кезінде өз елінің өкілі болды). 1970 жылдары ол Бухарест режимінің АҚШ-пен сауда қатынастарында "Ең жақсы ұлт" мәртебесін алуға жасаған күш-жігеріне қатысты. 1979 жылдың наурыз айында раввин Розен және Румыния православие шіркеуінің басшысы патриарх Юстиниан бірлесіп Люцернде (Швейцария) еврейлер мен православие христиандары арасындағы диалогты ұйымдастырды. Осы рухта ол Бухарест армян епискобымен, кейін Арменияның Католикос-Патриархы Вазген I-мен жақсы қарым-қатынас сақтап қалды. Иерусалимдегі бір алаң раввин Розен мен оның әйелі Амалияның есімімен аталады.
In the 1970s he participated in the efforts of the Bucharest regime to obtain the status of Most favoured nation for Romania's trade relations with the USA. In March 1979, Rabbi Rosen and Patriarch Justinian, head of the Romanian Orthodox Church, jointly sponsored a Jewish and Orthodox Christian Dialogue in Lucerne, Switzerland. In the same spirit, he maintained very good relations with the Armenian bishop of Bucharest, who later became the Patriarch Catholicos of Armenia, Vazgen I. A public square in Jerusalem is named after Rabbi Rosen and his wife Amalia.
1989 жылғы төңкерістен кейін
1989 жылғы Румыния революциясынан кейін раввин Розен Румынияның Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Окша державаларымен одақтас болған кезіндегі басшысы Иоан Антонескутің бейнесін жақсартуға жасалған әрекеттерді қатаң сынады және Израильге көшіп кетуді қолдады: "Демагогия мұнда өте күшті, неофашистік насихат ксенофобияға ойнайды. Еврейлерді кінәлау өте оңай. Қабілеті болған әрбір еврейге Израильге баруды кеңес беремін". 1992 жылы ол Румын академиясының құрметті мүшесі атанды. Раввин Розен 1949 жылдан бері Бурдужени Сучава қаласынан шыққан Амалия Рукенштейнмен некеде тұрды. Олардың балалары болмады. Оның әкесінің бірінші некесінен туған үлкен ағасы Елиаху Розен Польшаның Ошвицим (Аушвиц) қаласындағы еврейлердің раввині болды және Холокост кезінде отбасымен және бүкіл қауыммен бірге қаза тапты. Мозес Розеннің әпкесі Бетти Браха Розен Шотландияның болашақ бас раввині, ғалым Зеев Вольф Готлибке үйленді.
Розеннің шығармалары
Itim la Torah (1988, еврей тілінде). Ариэль, Иерусалим. Қағаз көпір; Иудаизм туралы эсселер (1973), румын тілінен Кэрол Кормос аударған, Вольф Готтлиб ағылшын тіліндегі аудармасын қайта қараған. Халықаралық кітапхана, Вашингтон, Eseuri biblice. 2-басылым. (1992, румын тілінде). Editura Hasefer, Бухарест, Veha seneh enenu ukal: зikhronot mi tekufot ha ma'avak le hatsalat Yehude Romanyah мең David Mosheh Rozen естеліктері. (1993, еврей тілінде) Шам, Иерусалим. "Рецепт", 1987 (1989 жылдан кейінгі постскриптұммен), Майкл Риффтің "Тірі қалудың бет-бейнесі: Шығыс Еуропадағы еврей өмірі – өткен мен қазіргі" кітабына эпилог ретінде жарияланған, Валентин Митчелл, Лондон, 1992, 215–222 беттер.
Өмірбаян
Қауіп-қатерлер, сынақтар және кереметтер: Джозеф Финкельстоунға баяндалған Румынияның бас раввині Розеннің тамаша өмірбаяны (c1990). Вейденфельд және Николсон, Лондон.