Кіріспе

Федералды түрде танылған АҚШ-тың жергілікті халқы – меномине тайпасы (/m//ə/'/n//ɑː//m//ə/,/n//i/; "Меномине халқы" деген мағынаны білдіреді, сондай-ақ меномини деп те жазылады, бұл оджибве тіліндегі "Жабайы күріш халқы" деген сөзден шыққан; меномине тілінде "халық" деп аталатын Мамацектау) – Висконсин штатының Меномине үнді тайпасы ретінде федералды түрде танылған жергілікті американдықтар тайпасы. Олардың жерлік базасы Висконсин штатындағы Меномини үнді резервациясы болып табылады. Олардың тарихи аумағына бастапқыда қазіргі Висконсин және Мичиганның Жоғарғы түбегі кірген. Тайпаның қазіргі кезде шамамен 8700 мүшесі бар. 1960 жылдары тайпаның федералды тануы тоқтатылды, сол кездегі саясат ассимиляцияны қадағалап отырды. Осы кезеңде олар өздерінің келісімшарт бойынша аң аулау және балық аулау құқықтарын қорғау үшін АҚШ Жоғарғы Сотына «Меномини тайпасы АҚШ-қа қарсы» (1968) ісін қозғады, бұл іс үнді заңдарындағы маңызды оқиғаға айналды. Висконсин Жоғарғы Соты мен АҚШ-тың Талаптар соты бұрынғы резервациялық жерлерінде меномине тайпасының аң аулау және балық аулау құқықтарына тоқтатудың әсері туралы қарама-қайшы пікірлер білдірді. АҚШ Жоғарғы Соты тайпаның тоқтату салдарынан дәстүрлі аң аулау және балық аулау құқықтарын жоғалтпағанын анықтады, өйткені Конгресс осы құқықтарды өз заңнамасында нақты тоқтатқан жоқ. Тайпа 1973 жылы Конгресс актісі арқылы федералды тануын қайта алды және 1975 жылы резервациясын қайта құрды. Ол сайланған үкіметті құратын жазбаша конституция бойынша жұмыс істейді. Тайпа 1979 жылы Үнді істері бюросынан (BIA) тайпалық үкімет пен басқаруды өз қолына алды.

Шолу

Меномине – Солтүстік Американың Алгонкиан тілдер отбасының бір бөлігі, қазір Ұлы көлдер аймағында және Атлантика жағалауында орналасқан көптеген тайпалардан құралған. Олар қазіргі Мичиган мен Висконсин штаттарының тарихи тайпаларының бірі; еуропалық отарлау кезеңінде шамамен 900 км² аумақты мекендеген. Олардың бұл аймақта 1000 жылдан астам уақыттан бері қоныс тепкені белгілі. Кейбір деректер бойынша, олар Ежелгі мыс мәдениетінің және осы аймақта 10 000 жылдан бері тұрған басқа да жергілікті халықтардың ұрпақтары. Олар өздерін Киаш Мачтивук (kee ahsh mah che te wuck) деп санайды, яғни «Ежелгілер» деген мағынаны білдіреді. Олардың резервациясы, дәстүр бойынша, олардың жаратылған жерінен батысқа қарай 60 миль жерде орналасқан. Олар Меномини өзенінің Мичиган көлінің Грин-Бей шығанағына құятын жерінде пайда болды, кейіннен сол жерде Висконсин штатының Маринет қаласы өркендеді. Өздерін «Mamaceqtaw» деп атайды, яғни «халық». «Menominee» атауы – олардың өзіндік атауы емес. Оны еуропалықтар батысқа қарай жылжу кезінде алғаш кездескен Алгонкиан тайпасы – Оджибве халқынан қабылдады, олар оларға Меномине туралы айтқан. Оджибве тайпасының аты «жабайы күріштің адамы» дегенді білдіреді, себебі олар жабайы күрішті ең маңызды тағамдық өнімдерінің бірі ретінде өсірген. Тарихи тұрғыдан алғанда, Меномине бейбіт, достық және қонақжай халық ретінде танымал болған, басқа тайпалармен жақсы қарым-қатынас құрғандығы үшін беделді болған. 800-900 жылдар аралығында Висконсиннің оңтүстігінде Онеота мәдениеті пайда болған кезде, Меномине олармен орман мен су ресурстарын бөліскен. Меномине – Солтүстік-Шығыс орманды аймақтарының тайпасы. Олар алғаш рет 17 ғасырдың ортасында Висконсин штатындағы колониялық дәуірде еуропалық саяхатшылармен кездесіп, Солтүстік Америкадағы кейінгі кезеңдерде олармен байланыс жасаған. Осы кезеңде олар көптеген ауылдарда тұрған, оларды француздықтар тері саудасы үшін аралаған. Антрополог Джеймс Муни 1928 жылы тайпаның 1650 жылы 3000 адамнан тұрғанын бағалаған. Олардың тағамдарынан әрқайсысы жыл сайын тойланып тұрады. Этнолог Джеймс Муни Меномине туралы мақала жазды, ол 1913 жылы шыққан «Католик энциклопедиясында» жарияланды, онда олардың ұрпақтары мен мұрагерлігі аналық желі арқылы жүреді деп қате ақпарат берілген. Мұндай аналық туыстық жүйе көптеген басқа да Американың жергілікті халықтарының арасында, соның ішінде басқа Алгонкиан тайпаларында да кең таралған.

Мәдениет

Дәстүрлі меномини рухани мәдениеті жасөспірім шағына келген жастарға арналған өткел қадаларын қамтиды. Мұндай шаралар бірнеше күн бойы ашараза тұрып, кішкентай, уақтап оқшауланған вигвамда тұрудан тұрады. Осы кезеңнің бір бөлігі ретінде жастар өз армандарын түсіндіру үшін әрқайсысы жеке-жеке ақсақалдармен кездеседі, сондай-ақ өткел қадаларын аяқтағаннан кейін қандай ересектерге тән жауапкершіліктерді өз мойнына алу керектігі туралы ақпарат алады.

Этноботаника

Меноминилердің дәстүрлі тағамдарына жергілікті тағамдар, мысалы, Allium tricoccum (рамптар немесе жабайы сарымсақ) кіреді. Sagittaria cuneata (қиыр картоп) тұқымдасының қайнатылған, тілімделген картоптары дәстүрлі түрде бірге байланып, қысқа сақтау үшін кептіріледі. Uvularia grandiflora (қоңырау гүлі) тарихи түрде ауырсынуды және ісінуді емдеу үшін қолданылған. Pseudognaphalium obtusifolium, ssp obtusifolium (қоянның темекісі) де дәрілік мақсатта қолданылады. Taenidia integerrima (парсы тұқымдасына жататын) өкпе ауруларына ем ретінде тамырдан жасалған тұндырма түрінде, ал тамырдың қайнатылған суы "бронхит ауруларына" қолданылады; жақсы иісіне байланысты басқа да емдік шөптермен бірге қолданылады. Олар Abies balsamea (бальзамдық шырша) ағашының ішкі қабығын дәрі-дәрмектерге хоштандыру үшін пайдаланады, көкірек ауыруына ішкі қабықтың тұндырмасын ішеді және суық тигенде және өкпе ауруларында ағаштан сығылған балзамын қолданады. Сондай-ақ, олар ішкі қабығын белгісіз ауруларды емдеу үшін балауса ретінде қолданады. Өсімдіктің бөртпесінен шыққан шайырды жараларға жағады.

Тарих

Бұрын бұл тайпа Висконсинден Мичиганның Жоғарғы түбегіне дейінгі кең аумақты иеленді. Тарихи деректерге Мичиган штатындағы миссионер дін қызметкері Фредерик Бараганың 1878 жылғы сөздігінде жазған мәліметтер кіреді: Мишинмакинаго; pl. g.—Бұл атау кейбір ерекше үндістерге берілген (Отчипве [Оджибве] тайпасының айтуынша), олар орман ішінде қайықпен жүзеді, кейде оқ атысқан дыбысы естіледі, бірақ оларды ешқашан көруге болмайды. Осы сөзден Макинака ауылының немесе Мичиллимакинаканың атауы шыққан. Маеканеа – меномини тілінде «тасбақа» деген сөз. Джон Рид Свантонның «Солтүстік Американың үнді тайпалары» (1952) кітабында «Висконсин» бөлімінде: «Меномине», – «Мишилимакинак» деп аталатын бір топ туралы жазылған. Мишилимакинак сондай-ақ Мишинимакинаго, Mǐshǐma‛kǐnung, Ми ши не маки наву го, Мисилимакинак, Тейодондорагие деп те аталады. Меномине – Мичиган көлі аймағының ең алғашқы тұрғындары Хопвелл тайпасының жерін мекендеген Кейінгі ормандық үндістердің ұрпақтары. Хопвелл мәдениеті шамамен 800 жылдары төмендеген кезде, Мичиган көлі аймағы ақырында Кейінгі ормандық үндістердің мекеніне айналды. Француз тері саудагерлері, саяхатшылары мен зерттеушілері олардың ұрпақтарымен кездесті: меномине, чиппева (оджибва), оттава, потаватоми, саук, фокс, винебаго және миами. Француз зерттеушісі Жан Николе 1634 немесе 1638 жылдары Мичиган көліне жеткен алғашқы еуропалық адам деп есептеледі.

Еуропадағы алғашқы кездесу

1634 жылы меномине және хо-чанк халқы (жақында Висконсинге көшіп келген потаватоми тобымен бірге) француз зерттеушісі Жан Николеттің жақындауына және жағаға қонуына куә болды. Кейіннен осы аймақта қазіргі Грин-Бей (Висконсин штаты) қаласының жанында орналасқан Ред-Бэнкс (Red Banks) қаласы пайда болды. Қытайға Солтүстік-Батыс жолын іздеген Николе, қытайлықтарды тауып, оларды әсерлендіруді үміттенеді. Қайық жағаға жақындағанда Николе қытайлық жібек салтанатты шапанды киіп, қайықтың ортасына тұрып, екі мылтықпен оқ атты. Пьер Франсуа Ксавье де Шарлево, француз католик дін қызметкері, профессор, тарихшы, жазушы және зерттеуші, Висконсин мен Луизиана арқылы жасаған саяхаттарының егжей-тегжейлі күнделігін сақтап қалды. 1721 жылы ол меномине халқына кездесті, оларды ол "мальомин" ( "peuples d'avoines" немесе жабайы бидай тайпасы) деп атады, бұл француз тіліне оджибве тайпасынан алынған:

Бірнеше лигадан кейін біз шағын аралдың алдынан өттік, ол шығанақтың батыс жағында жатыр және өзеннің сағасын көзден жасырды, сол өзенде мальомин тайпасының ауылы орналасқан, біздің француздар оларды "peuples d'avoines" немесе жабайы бидай тайпасы деп атайды, бәлкім олар негізінен осы астықпен тіршілік етеді. Бүкіл тайпа тек осы ауылдан ғана тұрады, ол да көп емес. Олардың барлық Канадада ең жақсы және ең әдемі адамдар екеніне өкінуге болады. Олар тіпті потаватоми тайпасынан да ірілеу. Олардың түпкі тегі бірдей және Нокет тайпасымен, сондай-ақ Сарысудағы (Falls) үндістермен бірдей тілде сөйлейтініне мен сенімдімін.

19 ғасыр

Бастапқыда 1812 жылғы соғыста бейтарап болған Меномини тайпасы кейін британдықтар мен канадалықтармен одақтасып, Макинак аралы шайқасында Форт-Маккинакты қайтаруға тырысқан американдық әскерлерді жеңуге көмектесті. Келесі онжылдықтарда Меномини тайпасына аймаққа жаңа еуропалық-американдық қоныс аударушылардың енуі қысым жасады. Қоныс аударушылар алғаш Мичиганға келді, онда Жоғарғы жарты аралда ағаш өңдеу және пайдалы қазбаларды өндіру жұмыс күшін тартты. Ғасырдың ортасына қарай қоныс аударушылардың саны арта түсті. 1820 жылдары Меномини тайпасына Нью-Йорктен келген, христиан дініне өткен Стокбридж-Мунси индейлерінің өкілдері, өздерінің пайдалануына немесе бөлісуіне жер беру туралы ұсыныс жасады. Меномини тайпасы 1821 жылдан 1848 жылға дейін жасалған жеті келісім арқылы Мичиган мен Висконсин штатындағы жерлерінің көп бөлігін АҚШ үкіметіне сатты, алғашқыда Мичигандағы жерлерін сатты. АҚШ үкіметі Висконсин штаты құрылып жатқан кезде оларды батысқа көшіруді қалап, барлық индейлердің жер талаптарын жоюды көздеді. Басшы Ошкош Кроу өзеніндегі ұсынылған жерді қарап, аң ауруға қазіргі жерлері жақсырақ екенін айтып, оны қабылдамады. Меномини тайпасы қазіргі резервациясы болған Волф өзенінің жанындағы жерлерін сақтап қалды. Тайпа Висконсин штатында пайда болған және дәстүрлі мекендерінде өмір сүруде. Округтың резервацияға кірмейтін шағын бөліктері резервациядан гөрі тығыз қоныстанған, 2020 жылғы халық санауы бойынша округтың 4255 тұрғынының 1223-і (28,7%) осы бөлікте, ал резервацияда 3032 (71,3%) тұрғын бар. Ең көп халқы бар қауымдастықтар – Легенд көлі және Кешена. 20 ғасырдың соңынан бері резервация мүшелері осы қауымдастықтарда табыс табу үшін бірнеше құмар ойындары ойнайтын орындарды ашты. Олар ағылшын тілімен қатар алгонкин тілдерінің бірі – меномини тілінде де сөйлейді. Қазіргі кезде тайпаның халқы шамамен 8700 адамды құрайды.

Ағаш кесу туралы дау

Меноминелер дәстүрлі түрде ағаш кесуді тұрақты жолмен жүзеге асырып келген. 1905 жылы қорған жеріне дауыл соғып, көптеген ағаштарды құлатты. Меноминелердің ағаш кесу зауыттары құлаған ағаштардың барлығын шіріп кетпес бұрын жинап үлкермегендіктен, АҚШ Орман шаруашылығы қызметі олардың орманды басқаруға кірісті. Рудың және сенатор Роберт М. Ла Фоллетт ағаның тұрақты өнімділік саясатын қолдау ниетіне қарамастан, Орман шаруашылығы қызметі 1926 жылға дейін резервация жерлерінде толық кесу жүргізіп, сатуға жарамды ағаштардың 70 пайызын кесіп тастады. Ішкі істер министрлігі аумақты қайта бақылауға алды, себебі ол резервацияны Меноминелер үшін сенімді сақтайды. Келесі он екі жыл ішінде сатуға жарамды ағаштарды кесу көлемі 30 пайызға дейін төмендетілді, бұл орманның қайта жаңаруына жағдай жасады. 1934 жылы Меноминелер АҚШ-тың Ауданы бойынша Орман шаруашылығы қызметіне қарсы сотқа шағымданып, олардың саясаты олардың ресурстарына ауыр зиян келтіргенін мәлімдеді. Сот олармен келісіп, 1952 жылы талапты шешіп, Меноминелерге 8,5 миллион доллар өтемақы төледі.

ХХ ғасырдың аяқталу дәуірі

Меноминелер Екінші дүниежүзілік соғысқа АҚШ-тың басқа азаматтарымен бірге әскери қызметке қатысқан американдықтардың арасында болды. 1950 жылдары федералды үнді саясаты АҚШ үкіметі мен негізгі мәдениетке "ассимиляцияға дайын" деп саналатын тайпалар арасындағы "ерекше қарым-қатынасты" тоқтатуды көздеді. Меноминелер өздерінің тәуелсіз мемлекет мәртебесін жоятын тоқтату шараларына іріктелінді. Сол кезде Орегон штатындағы Кламат тайпасынан басқа ешқандай тайпа тоқтатуға іріктеле қоймады. Үнді істері бюросы (BIA) Меноминелердің ағаш өнеркәсібіне экономикалық жағынан жеткілікті тәуелсіздігі бар екенін сендірді, федералдық көмек пен бақылаусыз табысқа жете алады. Тоқтату алдында олар ең бай американдық үнді тайпаларының бірі болған. 1954 жылы Конгресс Меноминелер резервациясын бірте-бірте тарату туралы заң қабылдады, ол 1961 жылдың 30 сәуірінде олардың тайпалық мәртебесін тоқтатты. Ортақ тайпалық мүлік Menominee Enterprises, Inc. (MEI) корпорациясына берілді. Оның күрделі құрылымы және екі трасты болды, олардың бірі – First Wisconsin Trust Company, BIA тағайындады. First Wisconsin Trust Company әрқашан өз акцияларын бірыңғай блок ретінде дауыс берді және MEI басқару операцияларын бақылауға ие болды. Бұл өзгеріс тайпа мүшелерінің өмір сүру деңгейінің төмендеуіне әкелді; аудандық шұғылдар аурухана мен кейбір мектептерді жабуға мәжбүр болды, өйткені өздеріне қызметтер ұсыну немесе аудандық деңгейде оларға келісім-шарт жасау үшін конверсияның шығындарын жабу қажет болды. Меномине округі сол кезде Висконсин штатының ең кедей және ең сирек қоныстанған округі болды, ал тоқтату аймаққа кері әсер етті. Тек қолөнер және өнім ғана қауымды қамтамасыз ете алмады. Салық базасында өнеркәсіп болмағандықтан, Меноминелер негізгі қызметтерді қаржыландыра алмады. 1954 жылы 10 миллион долларды құраған MEI қаражаты 1964 жылға қарай 300 000 долларға дейін азайды. Қаржылық қиындықтарға тап болған, ақ нәсілділер басымдығы бар MEI 1967 жылы ақша табу үшін бұрынғы тайпалық жерлерді түпкілікті емес американдықтарға сатуды ұсынды, бұл Меноминелер арасында күшті наразылық тудырды. Бұл үнділік белсенділіктің кезеңі болды, қауым мүшелері саяси егемендікті қайтару үшін ұйымдастыру науқанын бастады. Белсенділердің қатарында Ада Дир болды, ол кейіннен федералды деңгейдегі жергілікті американдықтардың жақтаушысы болды (1993–1997). 1970 жылы белсенділер "Меномине акционерлерінің құқықтары мен бірлігін анықтау" (DRUMS) тобын құрды. Олар MEI-дің тайпалық жерлерді үнді емес әзірлеушілерге сатуын тоқтатты және MEI директорлар кеңесін табысты бақылауға алды. Сонымен қатар, олар Конгрессті өздерінің мәртебесін заңмен федералды түрде мойындалған егеменді тайпа ретінде қалпына келтіруге көндірді. Сонымен қатар, президент Ричард Никсон білім беру мүмкіндіктерін және діни қорғауды арттырумен қатар, үнді тайпаларының өзін-өзі басқаруын арттыру үшін федералды саясатты қолдады. Ол 1973 жылдың 22 желтоқсанында Висконсин штатының Меномине тайпасын федералдық тану туралы заңға қол қойды. Егеменді тайпа резервацияны қайта ұйымдастыру жұмыстарын бастады, оны 1975 жылы қайта құрды. Тайпа мүшелері 1976 жылы тайпалық конституцияны жазып, бекітті және 1979 жылы BIA қызметкерлерінің орнын басқан жаңа тайпалық үкіметті сайлады.

Меномини тайпасы АҚШ-қа қарсы (1968)

Меноминилер жеке-жеке мемлекеттік заңдарға бағынған кезеңде, 1963 жылы тайпаның үш мүшесі бұрын 100 жылдан астам уақыт бойы олардың резервациясы болған жерде Висконсин штатының аң аулау және балық аулау заңдарын бұзды деген айып тағылды. Тайпа мүшелерінен айып алынды. Штат сот шешіміне шағым жасағанда, Висконсин Жоғарғы Соты 1954 жылғы Конгресс актісіне сәйкес Меномини тайпасының аң аулау және балық аулау құқықтары жойылды деп шешті. Штат сотының шешіміне байланысты, тайпа АҚШ-тан аң аулау және балық аулау құқықтарының құнына өтемақы төлеуді талап ету үшін АҚШ Талаптар сотында «Меномини тайпасы АҚШ-қа қарсы» (1968) ісін қозғады. Сот тайпа мүшелерінің аң аулау және балық аулау құқықтары сақталғанын және Конгресс осы құқықтарды жоймағанын анықтады. Штаттық және федералдық соттардың қарама-қайшы шешімдері мәселені АҚШ Жоғарғы Сотына жеткізді. 1968 жылы Жоғарғы Сот тайпаның қатысты келісімдерге сәйкес аң аулау және балық аулау құқықтарын сақтап қалғанын, ал Меномини тоқтату туралы заңмен федералдық мойынұстау тоқтатылғаннан кейін, Конгресс осы құқықтарды заңнамасында нақты жоймағандықтан, құқықтар жоғалмағанын мәлімдеді. Бұл Үндістер құқығындағы маңызды іс болып саналады және Американың жергілікті халықтарының аң аулау және балық аулау құқықтарын сақтауға көмектесті.

Үкімет

Бұл тайпа жазбаша конституция бойынша жұмыс істейді. Ол тайпалық кеңес пен төрағаны сайлайды. Меномине тайпасы 1993 жылы Меномине ұлтының колледжін құрды және ол 1998 жылы аккредиттелді. Колледж құрамында Тұрақты даму институты бар. Оның мақсаты – жерде үйлесімді өмір сүру этикасын дамыту арқылы білім беру. Бұл 1970 жылдардың басынан бері құрылған көптеген тайпалық колледждер мен университеттердің бірі және Висконсин штатындағы екі колледждің бірі.

Қазіргі кездегі тайпалық іс-шаралар

Елдің айтарлықтай орман ресурстары бар және ағаш өңдеу бағдарламасын тиімді басқарады. 1870 жылы олардың жерлерін бағалау кезінде, жалпы ауданы шамамен , олар ағаштарды санады. 2002 жылға қарай бұл көрсеткіш өсіп, құрады. Аралық жылдарда олар ден қойды. 1994 жылы Меноминий тайпасы Forest Stewardship Council (FSC.org) ұйымынан сертификат алған Америка Құрама Штаттарындағы алғашқы орман шаруашылығы кәсіпорны болды. 1987 жылдың 5 маусымынан бері тайпа бинго ойындарымен және қонақ үймен байланысты Лас-Вегас стиліндегі ойын казиносын иеленеді және басқарады. Бұл кешен көптеген Меноминий тайпасының мүшелеріне жұмыс орындарын ұсынады; Меноминий казино бинго мейманханасының 500 қызметкерінің шамамен 79 пайызы Меноминий тайпасының мүшелері немесе олардың жұбайлары.