Кіріспе

Бұршақ тұқымдас өсімдіктердің түрі

Pueraria montana – Fabaceae тұқымдасына жататын өсімдік түрі. Кем дегенде үш кіші түрі (немесе сорттары) белгілі. Ол Pueraria туысының басқа түрлерімен (P. edulis және P. phaseoloides) тығыз байланысты, ал «кудзу» деген жалпы атау осы түрлердің барлығына және олардың араласу нәтижесінде пайда болған будандарына қолданылады. Олардың арасындағы морфологиялық айырмашылықтар айқын емес, олар бір-бірімен шағылыса алады және АҚШ-қа әкелінген кудзу популяцияларының тегі бірнеше түрден тұратын болып көрінеді.

Сипаттама

Бұл маусымдық өрмелегіш өсімдік, қолайлы беттер (ағаштар, жартастар, қабырғалар) болған жерде биікке өседі, ал тік беттер болмаған жағдайда жер жабушы ретінде өседі. Бұл көп жылдық жүзім, түйіртәрізді тамырлары және қара қоңыр, жіп тәрізді сабақтары бар, олардың ұзындығы 30 метрге жетеді. Ол жылына 5 метрге дейін өседі және 30 метрге дейін биіктікке жете алады. Сабақтары айқын түрде түкті. Pueraria montana Шығыс Азияға тән, негізінен Қытай, Жапония және Кореяның субтропикалық және қоңыржай аймақтарында өседі, үш жапырақтан тұратын жапырақтары бар. Әр жапырақ үлкен, жұмыртқа тәрізді, әрқайсысы екі-үш бөліктен тұрады және төменгі жағында түк бар. Бұл түр атмосфералық азотты бекіте алады, бұл нашар топырақта өсімдікке жапырақ азотының 95% дейін жеткізеді. Сонымен қатар, құдзу жүзімінің түйіндері топыраққа тиген кезде тамырланып, өсімдіктің топыраққа бекінуін күшейтеді.

Ішкі түрлер мен сорттар

Пуэрария Монтана вәріанты chinensis (Ohwi) Sanjappa & Pradeep
Пуэрария Монтана вәріанты lobata (Willd.) Sanjappa & Pradeep
Пуэрария Монтана вәріанты thomsonii (Benth.) Wiersema ex D. B. Ward

Таксономия

Латын тіліндегі montana деген есім тауларды немесе таулардан тегін білдіреді.

Қолданылуы

Кудзу «жартылай жабайы» түр ретінде танылады, себебі ол мыңдаған жылдар бойы адамдар тарапынан өсіріліп, селекцияланған, бірақ өсірілген түрлері ешқашан жабайы популяциялардан толық оқшауланбаған, нәтижесінде жабайы және өсірілген кудзу арасында үнемі алмасу жүріп отырады. Осының салдарынан кудзудің гендік қоры әртүрлі, қуатты және өсімдіктің адаммен байланысына күшті әсер етеді. Кудзудің негізгі қолданылуы – тағамдық, талшықтық және емдік өсімдік ретінде. Кудзудің крахмалды тамыры Қытайда 540 жылға дейін сона тамақ ретінде қолданылып келген, осы мақсатта арнайы сорттар өсірілген, және тарихта болған ашаршылықтар кезінде қытай халқының тамақтануын қамтамасыз еткен. Кудзу крахмалы – арророта, тапиока немесе картоп крахмалы сияқты қоюлатушы немесе гельдейтін зат ретінде қолданылады, сонымен қатар денсаулыққа пайдалы тағам ретінде көптеген артықшылықтары бар деп есептеледі. Кудзу Қытай, Жапония және Кореяда әлі де тағам ретінде қолданылады. Кудзу крахмалы – көптеген жапондық кондитерлік өнімдері мен тәттілердің маңызды құрамы болып табылады, оның берік тұру қабілеті және мөлдір түрі үшін бағаланады. Одан қамыр дайындалып, кеспе ұнға айналдырылады. Кудзу сонымен қатар маңызды емдік өсімдік саналады және кейде денсаулық сақтау дүкендерінде қосымша ретінде сатылады. Кудзу матасы «ко пу» деп аталады, археологиялық мәліметтерде ко пу Қытайда кем дегенде 6000 жыл бұрын қолданылғаны көрсетілген. Чжоу әулетінен ХХ ғасырдың басына дейін кудзу Қытайда қолданылатын үш негізгі тоқыма материалының бірі болды, қалғандары – жібек және рами. Кудзу маталарының бағасы арзан және кең таралған, сауданың маңызды бөлігін құрағандықтан, Чжоу әулеті кудзумен байланысты мәселелермен айналысатын арнайы кеңсе құрған.

Инвазивті түрлер

Пуэрария монтананың табиғи ареалы Үндістан, Мьянма, Индокитай, Қытай, Корея, Жапония, Таиланд, Малайзия, Тынық мұхиты аралдары және Солтүстік Австралияда кездеседі. Өзінің туған жерінде, ол және оның жақын туысқан түрлері кең аумақтарда таралған; түрлер викарианттық салдарынан генетикалық тұрғыдан айырылып кеткен. Оның жаулап алу қабілеті, жергілікті және жаңадан енген экологиялық орталардың ұқсастығына байланысты болуы мүмкін, бұл оның тіршілік етуге бейімді аймағын, әдетте төтеп бере алмайтын климатты аймақтарға дейін кеңейтеді. Кейбір зерттеушілердің пікірінше, неолит дәуірінен бері кудзу мен адам арасындағы тығыз байланыс болғандықтан, адамдардың жинау жұмысы – кудзуды оның табиғи ареалында тежеп тұратын негізгі экологиялық механизм болып табылады. Шығыс Азияда, кудзу адам үшін құнды өсімдік болғандықтан, мыңдаған жылдар бойы адамдардың таңдауы мен өсіруі өсімдіктің жаңа аймақтарға таралуына және кең, бейімделгіш гендік қорын қалыптастыруына мүмкіндік берді. Алайда, адамдар кудзуға пайда келтірсе де, жүзімдер мен тамырларын үнемі жинау өсімдіктің бәсекеге қабілеттілігін және қарқынды өсуін азайтады, яғни адамдар кудзу үшін биологиялық бақылау құралы ретінде қызмет еткен. Еуропада Пуэрария монтана Швейцария мен Италияның жылы аймақтарында, Маджоре және Лугано көлдерінің жанында өседі. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде кудзу АҚШ Қарулы күштерімен Вануату мен Фиджиге жабдықтарды жасыру үшін әкелінді. Қазір ол ондағы маңызды арамшөпке айналған. Пуэрария монтана Квинслендте де мәселе тудырып отыр. АҚШ-та Пуэрария монтана Техастың шығысынан Флоридаға дейінгі, Солтүстік Мэрилендке дейінгі жағалау штаттарында, сондай-ақ Арканзас, Кентукки, Миссури, Пенсильвания, Теннеси, Вашингтон, округ Колумбия және Батыс Вирджиния штаттарының ішкі аймақтарында кеңінен таралғандығы туралы хабарламалар көп. 2004 жылдан бері кудзу Огайо өзені бойында солтүстікке қарай жылжып, Иллинойс, Индиана және Огайо штаттарында пайда болды. Зардап шеккен штаттардың арасында оңтүстік-шығыстағы үш штат – Джорджия, Алабама және Миссисипиде ең көп тараған.

Биологиялық әртүрлілікке әсері

P. montana агрессивті және өрбуге бейімділігіне байланысты, ол көбінесе жергілікті өсімдіктердің көлеңкеленуіне және қурауына себеп болады, нәтижесінде P. montana монокультурасы қалыптасады. P. montana тарағанда, ол салмағымен өзінің бәсекелестерін басып, көлеңкелеп, жолындағы барлық тіршілікті жояды. Жергілікті өсімдіктер мен ағаштардың үстіне өсіп, олардың күн сәулесі сияқты өмірлік ресурстарға қол жеткізуін кесіп, жас өсімдіктердің өлуіне әкеледі. Бұл жергілікті деңгейде жергілікті биологиялық әртүрліліктің күрт төмендеуіне ұшыратады. Өсімдік түрлерінің биологиялық әртүрлілігінің жоғалтуынан басқа, P. montana жануарларға да кері әсер тигізуі мүмкін. P. montana-ның бақылаусыз және қарқынды өсуі салдарынан қысылған көптеген өсімдік түрлері, осы өсімдіктермен тығыз байланысы бар немесе олармен қоректенетін кейбір жануарларға жағымсыз әсер етеді.

Температура

Жердің жылынуына байланысты түнгі температуралар көтерілуге бейім. Соңғы онжылдықтарда АҚШ-та жиналған деректер мұзды күндердің азаюын, көктемдегі соңғы аяздың ертерек болуын және күздегі бірінші аяздың кешігуін көрсетті. Бұл жағдайлар P. montana-ның таралуына қолайлы жағдай жасайды. P. montana-ның солтүстікке қарай таралуы төмен температуралармен шектеледі деп есептеледі. Суық температуралар олардың жапырақтарының қурауына және жапырақтарының өсуінің тежелуіне әкеледі. Дегенмен, жаһандық температураның үздіріліссіз өсуімен, P. montana жылы күндердің санының артуы нәтижесінде солтүстікке қарай жылдам таралатыны болжанып отыр.