Кіріспе
13 ғасырдағы түрік несториан монахы, саяхатшы және дипломат. Раббан Бар Саума (сирия тілінде: ܪܒܢ ܒܪ ܨܘܡܐ, ; 1220 – 1294 қаңтар), сондай-ақ Раббан Саума немесе Раббан Чаума деп те белгілі, Қытайдағы Шығыс шіркеуінің (несториан) дипломаты болған уйғыр немесе онгуд монахы. Ол Юань Қытайынан Иерусалимге шәкірті Маркоспен (кейін Патриарх Яхбаллаха III) жасаған қажылық сапарымен танымал. Жолдағы әскери жағдайлардың нашарлауына байланысты олар мақсаттарына жете алмады, бірақ көп жылдар бойы Ильханаттың билігіндегі Бағдадта болды. Жасырақ Маркос ақырында Шығыс шіркеуінің патриархы Яхбаллаха III болып сайланды және кейіннен өзінің ұстазы Раббан Бар Сауманы Еуропаға моңғол елшісі ретінде тағы бір миссияға жіберуді ұсынды. Қартайған монах франко-моңғол одағын құру мақсатымен көптеген еуропалық монархтармен және Папамен кездесті. Миссия сәтті аяқталмады, бірақ Бағдадтағы соңғы жылдары Раббан Бар Саума өмірінің саяхаттарын жазды. Оның сапарлары туралы жазған еңбегі қазіргі тарихшылар үшін ерекше қызығушылық тудырады, себебі ол крест жорықтары аяқталған ортағасырлық Еуропаның суретін, өткір зиялы, кең көзқарасты және мемлекеттік қайраткерлік қасиеттері бар бақылаушының көзімен көргендей бейнелейді. Бар Сауманың саяхаттары Марко Полоның Еуропаға оралуынан бұрын болған, ал оның жазбалары Шығыстың Батысқа деген көзқарасын көрсетеді.
Ерте өмір
Раббан ("Біздің Ұстазымыз"; мысалы, яһудилердегі "Рабби" – "мырза") Бар Саума шамамен 1220 жылы қазіргі Пекин қаласында немесе оның жанында дүниеге келді, сол кезде ол Чжунду деп белгілі болған, кейін моңғол билігі тұсында Ханбалық деп аталды. Бар Хебрейустың сөзіне қарағанда, оның тегі ұйғыр. Қытай деректері оның шығуын Өнгүд деп сипаттайды, ол түркі халықтарының бірі және Юань заңдары бойынша "моңғол" кастасының мүшелері ретінде жіктелген. Бар Саума есімі арамей тілінде "Ораза ұлы" деген мағынаны білдіреді, бірақ ол бай отбасында дүниеге келген. Ол "Шығыс шіркеуінің христиан" дінін ұстанды, 20 жасында аскет-монахқа айналды, содан кейін ондаған жылдар бойы дін мұғалімі болып жұмыс істеді.
Иерусалимге сапар
Орта жаста Раббан Бар Саума мен оның жас шәкірттерінің бірі Раббан Маркос Юань Қытайынан Иерусалимге қажылық сапарына шықты. Олар бұрынғы Тангут елі, Хотан, Кашгар, Сырдария өзені бойындағы Тараз, Хорасан (қазіргі Ауғанстан), Мараға (қазіргі Әзірбайжан) және Мосул арқылы Грузия Корольдігінің Ани қаласына жетті. Оңтүстік Сирияға қарайтын жолдардағы қауіп туралы ескертулер оларды мақсаттарынан бұрды. Раббан Бар Саума көптеген көмекшілермен және 30 шабандоз жануармен сапар шекті. Серіктестерінің арасында Шығыс христиан шіркеуінің (архаон) Сабадин; Тома де Анфусис (немесе Томасо д'Анфосси), ол аудармашы ретінде көмектесті және сонымен қатар танымал Генуя банктік компаниясының мүшесі болды; және Uguetus немесе Ugeto (Угетто) есімді итальяндық аудармашы бар еді. Бар Саума еуропалық тілдердің бірін білмеген болуы мүмкін, бірақ ол қытай, түрік және парсы тілдерін жақсы білгені белгілі, сондай-ақ сирия тілінде оқи білген. Еуропалықтар онымен парсы тілінде сөйлесті. Ол Армения арқылы Жерорта теңізі империясына немесе Рум сұлтандығы арқылы Қара теңіздегі Симиссоға, содан кейін қайықпен Константинопольге дейін жол жүрді, онда ол Андроник II Палеологпен кездесті. Бар Сауманың жазбаларында әдемі Ая София туралы ерекше қызығушылықпен айтылған. Оңтүстік Францияның Гаскония аймағында, сол кезде Англияның билігінде болған, Бар Саума Англия королі Эдуард I-мен, әдетте Бордо астанасында кездесті. Эдуард елшілікке ынтамен жауап берді, бірақ үйдегі, әсіресе Уэльс және Шотландиямен болған қақтығыстарға байланысты әскери одаққа қосыла алмады. Римге оралғаннан кейін Бар Саума жаңадан сайланған Папа Николай IV-тің жылы қабылдауына ие болды, ол оған 1288 жылы Пальма жексенбісінде қасиреттілікке қатысуға мүмкіндік берді, бұл оған Латын христиандығының астанасында өзінің қасиреттілік мейрамын өткізуге мүмкіндік берді. Жіберілген хаттарға 1289 жылы Аргун жауап берді, оларды Иль хандарының дипломатиялық өкілі, генуэздік саудагер Бускарелло де Гизолфи жіберді. Филипп IV-ке жазған хатында Аргун Бар Сауманы атап өтті: "Мәңгілік аспанның күшімен, Ұлы хан Аргун Франция короліне былай деді: Самир Сагура (Раббан Бар Саума) арқылы жіберген сөзіңді қабылдадым. Егер Ил ханның әскері Египетке шабуыл жасаса, сен оларды қолдайсың дедің. Біз де жолбарыс жылының қысының соңында [1290] көкке құлшылық ете отырып, Дамаскіге [1291] көктемнің басында барып, қоныстанғанда қолдау көрсетеміз. Егер сен уәде еткендей әскеріңді жіберіп, аспанға құлшылық ете отырып, Египетті жаулап алсаң, онда мен саған Иерусалимді беремін. Егер әскеріміз уақтылы келмесе, бәрі бекер болады. Егер сен маған өз пікіріңді білдірсең, мен де француз байлығының кез келген үлгісін қабылдауға дайынмын, сен хабаршыларыңа жүктеп бересің. Мен мұны Микерил арқылы жіберіп, былай деймін: "Барлығы аспанның күшімен және патшалардың ұлылығымен белгілі болады". Бұл хат жаздың алтыншы күні, өгіз жылында, Хондлон қаласында жазылған." Франция корольдік мұрағаты.
Rabban Bar Sauma traveled with a large retinue of assistants, and 30 riding animals. Companions included the Church of the East Christian (archaon) Sabadinus; Thomas de Anfusis (or Tommaso d'Anfossi), who helped as interpreter and was also a member of a famous Genoese banking company; and an Italian interpreter named Uguetus or Ugeto (Ughetto). Bar Sauma likely did not speak any European languages, though he was known to be fluent in Chinese, Turkic, and Persian, and he was able to read Syriac. Europeans communicated to him in Persian. He traveled overland through Armenia to either the Empire of Trebizond or through the Sultanate of Rum to the Simisso on the Black Sea, then by boat to Constantinople, where he had an audience with Andronicus II Palaeologus. Bar Sauma's writings give a particularly enthusiastic description of the beautiful Hagia Sophia. In Gascony in southern France, which at that time was in English hands, Bar Sauma met King Edward I of England, probably in the capital of Bordeaux. Edward responded enthusiastically to the embassy, but ultimately proved unable to join a military alliance due to conflict at home, especially with the Welsh and the Scots. Upon returning to Rome, Bar Sauma was cordially received by the newly elected Pope Nicholas IV, who gave him communion on Palm Sunday, 1288, allowing him to celebrate his own Eucharist in the capital of Latin Christianity. The delivered letters were in turn answered by Arghun in 1289, forwarded by the Genoese merchant Buscarello de Ghizolfi, a diplomatic agent for the Il khans. In the letter to Philip IV, Arghun mentions Bar Sauma:
"Under the power of the eternal sky, the message of the great king, Arghun, to the king of France , said: I have accepted the word that you forwarded by the messengers under Saymer Sagura (Rabban Bar Sauma), saying that if the warriors of Il Khaan invade Egypt you would support them. We would also lend our support by going there at the end of the Tiger year’s winter [1290], worshiping the sky, and settle in Damascus in the early spring [1291]. If you send your warriors as promised and conquer Egypt, worshiping the sky, then I shall give you Jerusalem. If any of our warriors arrive later than arranged, all will be futile and no one will benefit. If you care to please give me your impressions, and I would also be very willing to accept any samples of French opulence that you care to burden your messengers with. I send this to you by Myckeril and say: All will be known by the power of the sky and the greatness of kings. This letter was scribed on the sixth of the early summer in the year of the Ox at Ho’ndlon. "|France royal archives
The exchanges towards the formation of an alliance with the Europeans ultimately proved fruitless, and Arghun's attempts were eventually abandoned. However, Rabban Bar Sauma did succeed in making some important contacts which encouraged communication and trade between the East and West. Aside from King Philip's embassy to the Mongols, the Papacy also sent missionaries such as Giovanni da Montecorvino to the Mongol court.
Еуропалықтармен одақ құруға бағытталған келіссөздер ақырында нәтижесіз аяқталды, ал Аргунның әрекеттері тоқтатылды. Алайда, Раббан Бар Саума Шығыс пен Батыс арасындағы қарым-қатынас пен сауданы ынталандырған маңызды байланыстарды орнатуға қол жеткізді. Филипп патшаның моңғолдарға жіберген елшілігінен басқа, Папалық Монтекорвино сияқты миссионерлерді моңғол сарайына жіберді.
Rabban Bar Sauma traveled with a large retinue of assistants, and 30 riding animals. Companions included the Church of the East Christian (archaon) Sabadinus; Thomas de Anfusis (or Tommaso d'Anfossi), who helped as interpreter and was also a member of a famous Genoese banking company; and an Italian interpreter named Uguetus or Ugeto (Ughetto). Bar Sauma likely did not speak any European languages, though he was known to be fluent in Chinese, Turkic, and Persian, and he was able to read Syriac. Europeans communicated to him in Persian. He traveled overland through Armenia to either the Empire of Trebizond or through the Sultanate of Rum to the Simisso on the Black Sea, then by boat to Constantinople, where he had an audience with Andronicus II Palaeologus. Bar Sauma's writings give a particularly enthusiastic description of the beautiful Hagia Sophia. In Gascony in southern France, which at that time was in English hands, Bar Sauma met King Edward I of England, probably in the capital of Bordeaux. Edward responded enthusiastically to the embassy, but ultimately proved unable to join a military alliance due to conflict at home, especially with the Welsh and the Scots. Upon returning to Rome, Bar Sauma was cordially received by the newly elected Pope Nicholas IV, who gave him communion on Palm Sunday, 1288, allowing him to celebrate his own Eucharist in the capital of Latin Christianity. The delivered letters were in turn answered by Arghun in 1289, forwarded by the Genoese merchant Buscarello de Ghizolfi, a diplomatic agent for the Il khans. In the letter to Philip IV, Arghun mentions Bar Sauma:
"Under the power of the eternal sky, the message of the great king, Arghun, to the king of France , said: I have accepted the word that you forwarded by the messengers under Saymer Sagura (Rabban Bar Sauma), saying that if the warriors of Il Khaan invade Egypt you would support them. We would also lend our support by going there at the end of the Tiger year’s winter [1290], worshiping the sky, and settle in Damascus in the early spring [1291]. If you send your warriors as promised and conquer Egypt, worshiping the sky, then I shall give you Jerusalem. If any of our warriors arrive later than arranged, all will be futile and no one will benefit. If you care to please give me your impressions, and I would also be very willing to accept any samples of French opulence that you care to burden your messengers with. I send this to you by Myckeril and say: All will be known by the power of the sky and the greatness of kings. This letter was scribed on the sixth of the early summer in the year of the Ox at Ho’ndlon. "|France royal archives
The exchanges towards the formation of an alliance with the Europeans ultimately proved fruitless, and Arghun's attempts were eventually abandoned. However, Rabban Bar Sauma did succeed in making some important contacts which encouraged communication and trade between the East and West. Aside from King Philip's embassy to the Mongols, the Papacy also sent missionaries such as Giovanni da Montecorvino to the Mongol court.
Кейінгі жылдар
Еуропадағы елшілік қызметінен кейін Бар Саума өмірінің соңына дейін Бағдадта тұрды. Осы кезеңде ол өзінің саяхаттары туралы естелік жазған болуы мүмкін, ол 1895 жылы француз тілінде, ал 1928 жылы ағылшын тілінде «Құбылай ханның монахтары, Қытай императоры немесе Раббан Сауманың өмірі мен саяхаттары тарихы, моңғол хандарының Еуропа патшаларына елшісі және толық өкілеттігі бар өкілі» және Маркос, кім Мар Яхб Алла III болып Азиядағы Шығыс шіркеуінің патриархы болды, сэр Э. А. Уоллис Будж аударған және редакциялаған түрінде жарық көрді. Бұл шығарма, мыңдаған шақырым қашықтықтағы мәдениеттен келген байқаушының көзімен, крест жорықтарының аяқталу кезеңіндегі ортағасырлық Еуропаның ерекше суреттемесі болып табылады. Раббан Бар Саума 1294 жылы Бағдадта қайтыс болды.