Кіріспе
Маратхи әдебиеті – Маратхи тілінің әдебиеті, негізінен Үндістанның Махараштра штатында сөйленетін және Деванагари және Моди әрпімен жазылатын үнді-арий тілі.
Ежелгі дәуір
Махараштри пракриті – Нармада және Годавари өзендерінің жағалауында сөйленген оңтүстік пракриті. Махараштри – Веда санскритінің бір тармағы. Махараштринің жеке тіл ретінде қолданылуының ең алғашқы мысалы шамамен б.з.д. 3 ғасырға жатады: Пуна облысының Джуннар ауданындағы Нанегхат үңгірінде табылған тас жазуы Махараштри тілінде, брахми жазуымен жазылған. Маратхи тіліне классикалық мәртебе беру үшін Махараштра штатының үкіметі тағайындаған комиссия, маратхи тілі кем дегенде 2300 жыл бұрын болған деп мәлімдеді. Махараштриден туындаған маратхи тілі алғаш рет 739 жылы Сатарада табылған мыс тақташада кездеседі. 11 ғасырдың екінші жартысына жататын бірнеше жазуларда маратхи тілінде мәтін бар, ол әдетте санскрит немесе пракрит тіліне қосымша жазылған. Тек маратхи тіліндегі ең ерте жазулар Шилахара әулетінің билігі кезінде шығарылған, соның ішінде Райгад ауданының Ақши талукасынан 1012 жылға жататын тас жазу және 1060 немесе 1086 жылғы Диведен табылған мыс тақташа жазуы бар. 1118 жылғы Шраванабелаголадағы маратхи жазуы 2 жолдан тұрады және Хойсалалардың берген үлесі туралы мәліметтерді қамтиды. Бұл жазулар 12 ғасырда маратхи тілінің қалыпты жазу тілі болғанын көрсетеді. Дегенмен, 13 ғасырдың соңына дейін маратхи тілінде жазылған әдебиеттің қандай да бір мысалы табылмады және оны Маханубхава және Варкари секталарының әулие-ақындары жазған. Ядав патшаларының соңғы үш билеушісінің кезінде астрология, медицина, Пураналар, Веданта, патшалар мен сарайдағылар туралы өлеңдер мен прозадан тұратын көптеген әдеби шығармалар жасалды. Налопакьяна, Рукминисваямвара және Шрипатидің «Джиотишаратнамала» (1039) – бірнеше мысал. Маханубхава сектасының Баскарабхатта Борикар – маратхи тілінде гимндер жазған алғашқы ақын. Днянешвар (1275–1296) – кең оқырмандар қауымына танымал және зор ықпал еткен алғашқы маратхи әдебиетінің қайраткері. Кейбір ертерек зерттеушілер оны 12 ғасырға жатқызып, Вивекасиндуды маратхи тіліндегі алғашқы әдеби кітап деп санады, оны 1188 жылға датарлады. Алайда, көптеген тілдік тарихшылар Мукундраджаны 14 ғасырға немесе одан кейінгі кезеңге жатқызады: Вивекасинду Лилачарита мен Днянешвариден кейін жазылған болуы мүмкін.
Декан сұлтандықтары кезеңі
Бахмани сұлтандығының (1347-1527) және Бижапур сұлтандығының (1527-1686) алғашқы жылдары маратхи тіліндегі әрекет салыстырмалы түрде шектеулі болды. Днянешвардың басты ізбасары, Варкари ақыны Экнатх (1533-1599) осы кезеңдегі маратхи әдебиетінің көрнекті тұлғасы еді. Ол Деканға исламдық шапқышылықтан кейін ұмытылып қалған Днянешваридің нақты, өңделген нұсқасын қолжетімді етті.
Мараттар дәуірі
Маратхалар, маратхи тілінде сөйлейтін жергілікті халық, 17 ғасырда Шиваджи Махараджтың басшылығымен өз мемлекетін құрды. Осы кезеңде маратхи әдебиетінің дамуы қарқындады. Шиваджидің замандастары Тукарам мен Самарт Рамдас Маратха мемлекетінің алғашқы кезеңіндегі белгілі ақындар болды. Тукарам (1608–1650) – Бхакти қозғалысымен байланысты ең көрнекті маратхи варкари рухани ақыны және кейінгі Маратха қоғамына зор әсер етті. Оның замандасы Самарт Рамдас маратхи тілінде «Дасбодх» және «Маначе Шлок» шығармаларын жазды. 18 ғасырда Ваман Пандиттің «Ятартхадипика», Рагхунатх Пандиттің «Наладамайанти Сваямвара», «Пандава Пратап», «Харивижай», Шридар Пандиттің «Рамвижай» және Моропанттың аудармасы «Махабхарата» сияқты бірнеше танымал туындылар жарық көрді. Ежелгі маратхи әдебиетінің тарихи бөлімі бахарлар мен катавалардан тұрады. Кришна Дайарнава мен Шридар Пешва билігі тұсындағы басқа да көрнекті ақындар еді.
Британдық кезең
Британдық отаршылдық кезеңінде маратхи грамматикасы христиан миссионері Уильям Кэридің күш-жігерімен қалыптастырылды. Кэридің сөздігінде сөздердің саны аз болды, ал маратхи сөздері сол кезде кең таралған Моди әрпінің орнына деванагари әрпінде жазылды. Кэри 1811 және 1820 жылдары Библияның Ескі және Жаңа өсиеттерін маратхи тіліне аударды. Маратхи-ағылшын тілдеріндегі ең толық сөздікті 1831 жылы капитан Джеймс Томас Мольсворт және майор Томас Кенди құрастырды. Кітап жарық көргеннен кейін шамамен екі ғасыр өткен соң да басылып келеді. Отаршылдық билік Мольсворттың жетекшілігімен маратхи тілін стандарттау жөнінде жұмыс істеді. Олар бұл міндетті орындау үшін Пунаның брахмандарына жүктеді және қаладағы осы касталар қолданған санскриттің үстемдік құратын диалектін маратхи тілінің стандартты диалекті ретінде қабылдады. Христиан миссионерлері маратхи әдебиетіне батыстық үлгілерді енгізді. Осы кезеңде маратхи драмасы маратхи тіліне зор көмек көрсетті. Бұл жерде «Сангит Натия» немесе мюзиклдер деп аталатын тағы бір жанр пайда болды. Алғашқы пьеса В. А. Бхаведің 1843 жылы жазған «Сита Сваямвар» пьесасы болды. Кейін Кирлоскар (1843–85) және Г. Б. Девал (1854–1916) романтикалық сезім мен әлеуметтік мазмұн әкелді. Алайда Кришнажи Прабхакар Хадилкар (1872–1948) өзінің тыйым салынған «Кичака Вадх» (1910) пьесасымен саяси пьеса жазу үрдісін қалыптастырды. Одан кейін Рам Ганеш Гадкари, Прахлад Кешав Атре сияқты көрнекті тұлғалар келді. Маратха империясымен байланысты тарихи оқиғаларға негізделген пьесалар Башир Момин Каватекардың танымал драмалары «Бангале Свапна Махараштра» және «Ведат Маратхе Вир Даудале Саат» 1970 жылдары сахнаға шықты, ал 1980 жылдары Бабасахеб Пурандаренің эпикалық «Жанта Раджа» пьесасы қойылды. Кешавсута, Балакави, Говиндаградж сияқты заманауи ақындар және Рави Киран Мандалының ақындары (Мадхав Джулиан сияқты) романтикалық және викториялық ағылшын поэзиясының ықпалымен поэзия жазды. Ол көбінесе сезімтал және лирикалық болды. Белгілі сатирик және саясаткер Прахлад Кешав Атре өзінің «Жендучи Пхуле» жинағында осы поэзия түрінің пародиясын жасады. Сане Гуруджи (1899–1950) маратхи тіліндегі балалар әдебиетіне үлес қосты. Оның ең маңызды туындылары – «Шьямчи Ай», «Астик Анд Годе Шевата». Ол көптеген батыс классикаларын аударып, оларды «Годе Гошти» (Тәмді әңгімелер) атты кітапта жариялады.
Журналистиканың басталуы
1832 жылғы 6 қаңтарда Эльфинстон колледжінің Балшастри Жамбекары алғашқы маратхи тіліндегі ағылшын тіліндегі екі апталық журнал – «Дарпанды» шығара бастады. 1841 жылғы 24 қазанда Говинд Витал Кунте «Прабхакар» журналын іске қосты. Кунте – маратхи тіліндегі алғашқы кәсіби журналист. «Прабхакар» Үндістан өнері мен мәдениетін мақтап, дәріптеді. 1842 жылы американдық миссионерлер «Днянодайя» атты маратхи тіліндегі журналды шығара бастады, ол индуизм дінін сынағанмен, ғылым мен технологияға қатысты мақалалар да жариялады. Журнал бүгінге дейін басылып келеді. «Джньян Пракаш» журналы 1849 жылғы 12 ақпанда Пуна қаласында құрылды. Алғашқы жылдары оны Кришнарадж Тримбак Ранаде редакциялады. 1904 жылға дейін апта сайын шығарылып тұрды, содан кейін күнделікті басылымға айналды. 1951 жылы жабылды. Журнал білім беру және әлеуметтік реформаларды қолдады. Маратхи тіліндегі танымал романист Хари Нараян Апте де оның редакторы болып қызмет етті. Оның бірнеше авторларының арасында Махадев Говинд Ранаде және Гопал Кришна Гокхале болды. 1862 жылы Бомбей қаласында екі тілді «Индупракаш» журналы жарық көрді. Оны М.Г. Ранаде редакциялады. Журнал индуизмдегі консерватизмді сынап, әлеуметтік реформаларға шақырды. 1877 жылы Джотиба Пхуле мен Кришнарао Бхаскар Далит халқының жағдайын жақсарту қозғалысы аясында «Динбанду» журналын іске қосты. «Динбанду» – Пхуле құрған «Сатьяшодак Самадж» қоғамының органы болды. Басқа да маңызды маратхи мерзімді басылымдары: «Жаганмитра» (Ратнагириден), «Шубх Сучак» (Сатарадан), «Вартаман Дипика» және «Вартаман Сангра». 1881 жылғы 4 қаңтарда Бал Гангадар Тилак Гопал Ганеш Агаркармен бірге «Кесари» журналын шығара бастады. 1887 жылы Агаркар Гопал Кришна Гокхалемен бірге екі тілді «Суджет Сударак» журналын іске қосты. Агаркар 1895 жылы қайтыс болғаннан кейін журнал жабылды. 1889 жылы К. Навалькар британдық және басқа еуропалықтардың жасаған зұлмыларын жариялау мақсатымен «Вартахар» апталық газетін шығара бастады. 1890 жылы Хари Нараян Апте «Карманук» отбасылық ойын-сауық газетін шығарды, онда ғылымға қатысты мақалалар жарияланды. Сондай-ақ 1890 жылы Анандрао Рамачандра Дхарандар жаңа ай мен толық ай күндері шығатын «Бхут» газетін іске қосты. Бұл – саяси және әлеуметтік мәселелерге арналған карикатураларды жариялаған алғашқы маратхи газеті. Газет өте танымал болды, бірақ 1904 жылы жабылды.
Қазіргі заман (1947-ден қазіргі уақытқа дейін)
Вишну Сахарам Хандекардың (1889–1976) «Яяти» романы 1975 жылы «Жаннапит» сыйлығына ие болды. Ол сонымен қатар көптеген романдар, әңгімелер, эсселер және тағы басқаларын жазды. Оның маңызды туындылары: «Дон Дхрув» («Екі полюс»), «Улька» («Метеорит»), «Крончавадх», «Жалала Мохар», «Амрутвел». 1960-1970 жылдары Маратхи драмасы Васант Канеткар, Кусумаградж және Виджай Тендулкар сияқты әдеби тұлғалардың арқасында гүлденді. Маратхи әдебиетіндегі маңызды парадигмалық өзгеріс 1940 жылдары Б. С. Мардекардың модернистік поэзиясымен басталды. 1950 жылдардың ортасында «кішкентай журналдар» қозғалысы күш алды. Ол конформизмге қарсы, радикалды және тәжірибелік туындыларды жариялады. «Кішкентай журналдар» қозғалысы Далит әдебиетінің дамуына да ықпал етті. Бұл радикалды қозғалыс Бабасахаб Амбедкардың философиясымен шабыттанды және негізінен орта тапқа, қалалық және жоғары касталық адамдардан тұратын әдебиеттік қауымдастыққа қарсы шықты. «Кішкентай журналдар» қозғалысы көптеген белгілі жазушыларды өнеге етті. Бхалчандра Немаде – танымал романист, сыншы және ақын. Шарад Ране – балалар әдебиетінің белгілі өкілі. Арун Колаткар, Дилип Читре, Намдео Дасал, Васант Абаджи Дахаке және Манохар Оак сияқты ақындар да көзге түсті. Бау Падье, Вилас Саранг, Шям Манохар, Сухас Ширвалкар және Вишарм Бедекар – көркем әдебиеттің белгілі жазушылары. Осы кезеңде Махараштраның дәстүрлі театр түрі «Тамаша» Башир Момин Каватекардың өркендеуіне себеп болды. Ол халыққа ойын-сауық үшін «Лавани» және «Ваг-натия» өлеңдерін жазған көрнекті ақын және жазушы еді. Алайда, оның қалыңдық, әйелдердегі ұрық өлтіру, алкоголизм, шарлатандық сияқты заманауи әлеуметтік мәселелерге арналған халық әндері әлеуметтік сананы арттыруға көмектесті, ал оның қысқа пьесалары мен көшедегі қойылымдары санитария, сауаттылық және суды сақтау жөніндегі үкіметтік бастамаларды насихаттады. 1990 жылдары Шридар Тилве мен оның сындық еңбектері, сондай-ақ Сауштав, Абхиданантар және Шабадаведхпен байланысты ақындардың поэзиясымен тағы бір маңызды өзгеріс басталды. 1990 жылдардан кейін «жаңа кішкентай журналдар» қозғалысы күш алды. Постмодернизм мен нативизмге қарсы тұрған Шридар Тилве, Маня Джоши, Хемант Дивате, Сачин Кеткар, Мангеш Нараянрао Кале, Салель Вагх, Мохан Борсе, Нитин Кулкарни, Нитин Арун Кулкарни, Варджеш Соланки, Сандип Дешпанде, Васант Гурджар сияқты ақындар постмодерн өмірдің жаңа салаларын зерттеді. «Абхиданантар» баспасынан шыққан «Тайм энд Спейс», «Популярлы» және «Навта» журналдары, сондай-ақ «Абхиданантар» журналының тұрақты және «Сауштав» мен «Шабдвед» журналдарының эпизодтық нөмірлері Маратхи поэзиясын жаһандық деңгейге көтеріп, жаңа мүмкіндіктер ашты. Қазіргі Маратхи поэзиясындағы тағы бір маңызды толқын – Арун Кале, Бхужанг Мешрам сияқты жаңа Далит ақындары мен Правин Бандекер, Шрикант Дешмух және Верардавал Параб сияқты жаңа «деши» ақындарының туындылары.
Ғылыми фантастика
Маратхи ғылыми-фантастикалық әдебиеті бай мұраға ие және оны құлшыныспен оқитын көптеген оқырмандары бар. 20 ғасырдың басында маратхи ғылыми фантастикасы көбінесе фантастикамен байланысты болды. 1950 жылдан кейін бірнеше жазушы классикалық ағылшын ғылыми фантастикасын аударуға кірісіп, сонымен қатар өзіндік туындылар жасады. Технология болашақ туралы болжамдар жасау үшін мол мүмкіндіктер ұсына бастағаннан кейін қазіргі заманғы маратхи ғылыми фантастикасы дамыды. 1975 жылдан бері қазіргі заманғы маратхи ғылыми фантастикасы негізгі журналдарда, сондай-ақ ғылым мен технологияға арналған басылымдарда тұрақты түрде жарияланып келеді. Маратхи Виднян Паришад қазіргі заманғы маратхи ғылыми фантастикасын дамытуда үнемі алдыңғы қатарда болып келеді, басылымдар, аудармалар, сын-пікірлер, жазу семинарлары және жыл сайынғы ғылыми фантастикалық байқау арқылы үлес қосады. 1970 жылдан бері үздіксіз өткізіліп келе жатқан осы беделді байқаудан көптеген қазіргі заманғы жазушылар шықты. Алғашқы толқынға Б. Р. Бхагват, Д. П. Хамбете, Нараян Дхарап, Д. Б. Мохаши, Гаджанан Кширсагар және Яшавант Ранжанкар кіреді. Қазіргі заманғы жазушылар: Жаянт Нарликар, Бал Фондке, Ниранажан Гате, Лакшман Лонде, Субход Джаудекар, Арун Манде, Мадхури Шанбах, Шубхада Гогате, Санжай Доле, Д. В. Кулькарни, Арун Саду, Мегхашри Далви, Суда Рисбуд, Смита Потнис, Прасана Карандикар, Ашиш Махабал, Д. В. Джахагирдар, Яшавант Дешпанде.
Энциклопедия
Соңғы ғасырдың шамамен соңғы жүз жылында маратхи тілінде бірнеше энциклопедиялар жасалды. Олардың ішінде Шредхар Венкатеш Кеткардың «Дняанкош», Сиддешваршастри Читраоның «Чарitra Кош», Махадевшастри Джошидің «Бхаратий Санскрутикош», және Лаксманшастри Джошидің «Дхармакош» мен «Маратхи Вишвакош» кіретін еді.
Далит әдебиеті
1958 жылы «Далит әдебиеті» термині алғаш рет қолданылды, Махараштра Далит Сахития Сангхасының (Махараштра Далит Әдебиет Қоғамының) бірінші конференциясы Мумбайда өткен кезде. Бұл қозғалысты 19 ғасырдағы әлеуметтік реформатор Жйотиба Фуле және көрнекті далит көшбасшысы Доктор Бхимрао Амбедкар шабыттандырған болатын. Бабурао Бағұл (1930–2008) – маратхи тіліндегі далит жазуының пионері. Оның алғашқы әңгімелер жинағы «Жехва Ми Жат Чорали» (जेव्हा मी जात चोरली) (Мен Кастамды Жасырғанда), 1963 жылы жарық көрді және қатыгез қоғамды құмарлықпен бейнелеуі арқасында маратхи әдебиетінде қызығушылық тудырып, маратхидегі далит әдебиетіне жаңа серпіліс әкелді. Бірте-бірте Намдео Дхасал (Далит Пантерасын құрған) сияқты басқа да жазушылармен бірге осы далит жазбалары далит қозғалысын күшейтуге жол ашты. Маратхи тілінде жазатын белгілі далит авторларының қатарында Арун Камбле, Шантабай Камбле, Раджа Дхале, Намдев Дхасал, Дая Павар, Аннабхау Сате, Лаксман Мане, Лаксман Гайквад, Шаранкумар Лимбале, Бхау Панчбхаи, Кишор Шантабай Кале, Нарендра Джадхав және Урмила Павар бар.