Латвия мифологиясындағы "Мате" – 60-70 қадиыр құдайларға қолданылған "ана" атауы. Бұл құдайлар табиғат құбылыстарының анасы саналған, бірегей латыш мифологиясының бөлігі.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Латвия мифологиясында "ана" термині "Мате" деп аталады, кейде ағылшын тілінде "Mahte" деп жазылады. Бұл термин шамамен алты жүзден жеті жүзге дейін әйел құдайларға қолданылған. Көбінесе немесе барлық жағдайларда олар нақтырақ бөлінген құдайлар болғандықтан, бұл термин нақты құбылыстардың ана құдайына сіңірген. Профессор Лотте Моцтың сөзінше, ғалым Харальдс Биезайс Балтық дінінде кем дегенде 70 кейіпкердің Мате атағымен байланысты екенін айтқан.
Term for "mother" in Latvian mythology
In Latvian mythology, the term Māte stands for "mother", sometimes written in English as Mahte. It was an epithet applied to some sixty seventy goddesses. They were clearly distinct goddesses in most or all cases, so the term definitely referred to the mother goddess of specific phenomena. According to professor Lotte Motz, scholar Haralds Biezais mentioned there were at least 70 characters in Baltic religion identified with the title of Mate.
Шолу
Латвиялық этнограф Петерис Шмитс Махтелердің латыш мифологиясына ғана тән құбылыс екенін, балтық көршілерінде (пруссиялықтар мен литвалықтарда) немесе басқа да үнді-еуропа мифологияларында оларға балама жоқ екенін атап көрсетті. Мириам Роббинс Декстердің сөзіне сәйкес, бұл құдайларға "ана" деген сипаттамамен жүгінілген, және олар "орман, егістік, сүт, теңіз, малға жауапты қасиетті әйелдер немесе рухтар" болған. Дэвид Адамс Лиминг бұл қасиетті әйелдердің "табиғаттың түрлі аспектілерін – дала, саңырауқұлақ, бұлан және т.б. бейнелейтінін" айтты. Ғалым Эльза Кокаренің пікірінше, кейбір Махте қасиетті әйелдерінің шынайылығы күмәнді, бірақ олардың көптеген дайналарда (латыш халық әндерінде) кездесуі олардың нақты екенін көрсетеді.
Latvian ethnographer Pēteris Šmits noted that the Mahtes seem to be a phenomenon exclusive to Latvian mythology, with no equivalent either in its Baltic neighbours (Prussian and Lithuanian), nor in other Indo European mythologies. According to Miriam Robbins Dexter, these deities were called upon with the epithet "mate" 'mother' and were "goddesses or spirits responsible for the forests, for the fields, for milk, for the sea, for cattle". Similarly, David Adams Leeming remarked that these goddesses "represent[ed] various aspects of nature—fields, mushrooms, elks, and so forth". According to scholar Elza Kokare, the authenticity of some Mahte deities is dubious, but some are firmly established due to a great number of mentions in the dainas (Latvian folksongs).
Аналардың рөлі
Балтық және латыш фольклоры туралы зерттеулерде кейбір Махте тұлғалары осы құбылыспен байланысты қасиетті күштердің жиынтығын құрайды деп көрсетілген. Сондай-ақ, осы аналық культтен "латыштардың негізгі ана қасиеттері – өлім, теңіз, орман және жел қасиеттері" туындағаны айтылады.
Scholarship on Baltic and Latvian folklore remarks that some of the Mahte characters comprise a complex of deities related to that phenomenon. It is also remarked that, out of this mother cult, "the main
Latvian mother deities are those of the dead, the sea, the forest, and the wind".
Өлім мен өмірден кейінгі өмір
Мысалы, Земес Мате ("жер анасы") құдайы өлгендерді қабылдап, олардың билеушісі және қамқоршысы ретінде әрекет еткен. Латвия дайналарында Земес Мате басқа Мате ("Аналар") – Велу Мате ("Өлі жандардың анасы") және Кари Мате ("Қабірлердің анасы") сияқты тұлғалармен байланысты. Зерттеуші Элза Кокаренің сөзінше, Земес Мате мен Кари Мате өлгендердің соңғы тоқырауы болып табылады, олар денелерін күзетіп, қабірлерінің кілтін сақтайды. Жеке тұлға ретінде Земес Мате адамның мәңгілік демалатын орны ретінде шақырылады. Тағы бір тұлға – Veļu māte немесе Vélių motę ("өлгендердің жандары/рухтарының анасы"), этимологиялық тұрғыдан литва тіліндегі veles 'өлгендердің көлеңкелері', velionis 'өлген адам' және латыш тіліндегі Vels 'жер асты құдайы' (ғалым Мария Гимбутас атап өткендей) және, осыған байланысты, славян Veles құдайымен – жер асты әлемінің иесімен байланысты. Ол хтондық құдай және "өлілердің патшайымы" деп есептеледі, ол оларды зиратта қарсы алады. Тағы бір тұлға – Nāves māte ("Өлім анасы"), ғалым Николай Михайловтың пікірінше, словен тіліндегі navje сөзімен байланысты, бұл сөз славян халық әңгімелеріндегі Nav-қа, өлгендерді білдіретін атауға қатысты. Ол сондай-ақ Naves mate латыш тіліндегі Velu mate және литва тіліндегі Veliona сөздерінің тағы бір атауы болуы мүмкін екенін айтты. "Nāve" сөзі латыш тілінде "өлім" дегенді білдіреді. Өлгендерге табынумен байланысты басқа да құдайлар – Капу-Мате ("Қабір анасы", "Қабірдің анасы" немесе "Қырымдық ана") және Смилшу-Мате ("Құм анасы" немесе "Құм төбесінің анасы") болды.
For instance, goddess Zemes Mate ('earth mother') was associated with receiving the dead and acting as their ruler and guardian. In Latvian dainas, Zemes Mate is associated with fellow Mahte ("Mothers") Velu Mate ('Mother of Dead Souls') and Kari Mate ('Mother of Graves'). According to researcher Elza Kokare, Zemes Mate and Kari Mate act as the resting places of the dead, guarding its body and holding the key to their graves. As an individual character, Zemes mate is invoked as a person's final resting place. A second personage is named Veļu māte or Vélių motę (Mother of the souls/spirits of the deceased), etymologically connected to Lithuanian veles 'shades of the dead', velionis 'dead person' and Latvian Vels 'god of the underworld' (as mentioned by scholar Marija Gimbutas) and, by extension, with some relation to Slavic Veles, deity of the underworld. She is considered to be a chthonic goddess and "queen of the dead", who welcomes them at the cemetery. Another figure named Nāves māte ("Mother Death") was presumed by scholar Nikolai Mikhailov to be connected to Slovenian word navje, an etymon related to the Nav of Slavic folklore, a designation for the dead. He also cited the possibility that Naves mate is another name for Latvian Velu mate and Lithuanian Veliona. The word nāve also means 'death' in Latvian. Other deities connected with the worship of the dead were Kapu māte ('Mother of Graves', 'Mother of the Grave' or 'Graveyard Mother') and Smilšu māte ('Mother of Sand' or 'Mother of the Sand Hillock').
Табиғат әлемі
Махте бейнелерінің тағы бір тобы табиғат әлемімен байланысты, мысалы, Вежу Мате ("Жел анасы"); Межа мате ("Орман анасы"; литвалық Медеинаға сәйкес), жабайы жануарлар мен өсімдіктердің қорғаушысы; Миглас мате ("Тұман анасы") және Лиэтус мате ("Жаңбыр анасы"). Вежу Мате (немесе Вежа Мате) желдің құдайы және ауа райының иесі деп есептеледі.
Another set of Mahte figures relate to the natural world, such as Veju Mate ("The Mother of Winds"); Meža mate ("Mother of the Forest"; counterpart to Lithuanian Medeina), protectress of wild life; Miglas mate ("Mother of the Fog") and Lietus mate ("Mother of Rain"). Veju Mate (or Veja mate) is said to be the goddess of winds and ruler of the weather.
Су айдындары
Тағы бір топ бірнеше су құдайларынан тұрады: Юрас Мате ("Океан анасы", "Теңіз анасы" немесе "Теңіз шешесі"), су құдайы; Уденс Мате ("Су шешесі"); Упес Мате ("Өзен шешесі"), Бангу Мате ("Тұлпар шешесі"; литвалық Бангпутиге сай). Юрас Мате теңіздерді құдай ретінде билейді делінеді. Бангу Мате құдайлығы Су шешесі мен Теңіз шешесінің жақында ғана пайда болған, поэтикалық атауы саналады.
Another group is composed of several water divinities: Juras Mate ("Mother Ocean", "Mother of the Seas" or "Sea Mother"), a goddess of waters; Udens Mate ("Mother of Waters"); Upes Mahte ("Mother of Rivers"), Bangu Mate ("Mother of Waves"; counterpart to Lithuanian Bangputys). Juras Mate is said to rule the seas as a goddess. Deity Bangu mate is considered to be a recent and more poetical appellation of the Mother of the Water and Mother of the Sea.
Үй шаруашылығы және үй
Литвалық ғалым Мария Гимбутас латыш дәстүрлерінде Габияның – үй мен отбасының қорғаушысы, ошақтың құдайы – қарсы тұратын түрі ретінде Угус мате ("От анасы") бар екенін көрсетті. Үй шаруасымен және тұрмыстық істермен байланысты басқа да құдайлар – Маяс гарс ("Үй рухтары") және Пиртс мате ("Баньенің анасы").
Lithuanian scholar Marija Gimbutas pointed out that Latvian traditions contain a Uguns mate ('Mother of the Fire') as a counterpart to Lithuanian Gabija, a deity of the hearth and protectress of house and family. Other deities associated with the household and domestic affairs are Mãjas gars ("Spirits of the House") and Pirts mate ("Mother of the Bathhouse").
Ауыл шаруашылығы
Егіншілік пен ауыл шаруашылығымен байланысты Махте құдайларының ішінде Лаука мате ("Егістік жердің анасы") бар, оған егін егу кезінде табынушылық етеді дейді.
Mahte deities related to fields and agriculture include Lauka mate ("Mother of the Plough Land"), a deity said to be worshipped at ploughing time.