Кіріспе

Латвия мифологиясында "ана" термині "Мате" деп аталады, кейде ағылшын тілінде "Mahte" деп жазылады. Бұл термин шамамен алты жүзден жеті жүзге дейін әйел құдайларға қолданылған. Көбінесе немесе барлық жағдайларда олар нақтырақ бөлінген құдайлар болғандықтан, бұл термин нақты құбылыстардың ана құдайына сіңірген. Профессор Лотте Моцтың сөзінше, ғалым Харальдс Биезайс Балтық дінінде кем дегенде 70 кейіпкердің Мате атағымен байланысты екенін айтқан.

Шолу

Латвиялық этнограф Петерис Шмитс Махтелердің латыш мифологиясына ғана тән құбылыс екенін, балтық көршілерінде (пруссиялықтар мен литвалықтарда) немесе басқа да үнді-еуропа мифологияларында оларға балама жоқ екенін атап көрсетті. Мириам Роббинс Декстердің сөзіне сәйкес, бұл құдайларға "ана" деген сипаттамамен жүгінілген, және олар "орман, егістік, сүт, теңіз, малға жауапты қасиетті әйелдер немесе рухтар" болған. Дэвид Адамс Лиминг бұл қасиетті әйелдердің "табиғаттың түрлі аспектілерін – дала, саңырауқұлақ, бұлан және т.б. бейнелейтінін" айтты. Ғалым Эльза Кокаренің пікірінше, кейбір Махте қасиетті әйелдерінің шынайылығы күмәнді, бірақ олардың көптеген дайналарда (латыш халық әндерінде) кездесуі олардың нақты екенін көрсетеді.

Аналардың рөлі

Балтық және латыш фольклоры туралы зерттеулерде кейбір Махте тұлғалары осы құбылыспен байланысты қасиетті күштердің жиынтығын құрайды деп көрсетілген. Сондай-ақ, осы аналық культтен "латыштардың негізгі ана қасиеттері – өлім, теңіз, орман және жел қасиеттері" туындағаны айтылады.

Өлім мен өмірден кейінгі өмір

Мысалы, Земес Мате ("жер анасы") құдайы өлгендерді қабылдап, олардың билеушісі және қамқоршысы ретінде әрекет еткен. Латвия дайналарында Земес Мате басқа Мате ("Аналар") – Велу Мате ("Өлі жандардың анасы") және Кари Мате ("Қабірлердің анасы") сияқты тұлғалармен байланысты. Зерттеуші Элза Кокаренің сөзінше, Земес Мате мен Кари Мате өлгендердің соңғы тоқырауы болып табылады, олар денелерін күзетіп, қабірлерінің кілтін сақтайды. Жеке тұлға ретінде Земес Мате адамның мәңгілік демалатын орны ретінде шақырылады. Тағы бір тұлға – Veļu māte немесе Vélių motę ("өлгендердің жандары/рухтарының анасы"), этимологиялық тұрғыдан литва тіліндегі veles 'өлгендердің көлеңкелері', velionis 'өлген адам' және латыш тіліндегі Vels 'жер асты құдайы' (ғалым Мария Гимбутас атап өткендей) және, осыған байланысты, славян Veles құдайымен – жер асты әлемінің иесімен байланысты. Ол хтондық құдай және "өлілердің патшайымы" деп есептеледі, ол оларды зиратта қарсы алады. Тағы бір тұлға – Nāves māte ("Өлім анасы"), ғалым Николай Михайловтың пікірінше, словен тіліндегі navje сөзімен байланысты, бұл сөз славян халық әңгімелеріндегі Nav-қа, өлгендерді білдіретін атауға қатысты. Ол сондай-ақ Naves mate латыш тіліндегі Velu mate және литва тіліндегі Veliona сөздерінің тағы бір атауы болуы мүмкін екенін айтты. "Nāve" сөзі латыш тілінде "өлім" дегенді білдіреді. Өлгендерге табынумен байланысты басқа да құдайлар – Капу-Мате ("Қабір анасы", "Қабірдің анасы" немесе "Қырымдық ана") және Смилшу-Мате ("Құм анасы" немесе "Құм төбесінің анасы") болды.

Табиғат әлемі

Махте бейнелерінің тағы бір тобы табиғат әлемімен байланысты, мысалы, Вежу Мате ("Жел анасы"); Межа мате ("Орман анасы"; литвалық Медеинаға сәйкес), жабайы жануарлар мен өсімдіктердің қорғаушысы; Миглас мате ("Тұман анасы") және Лиэтус мате ("Жаңбыр анасы"). Вежу Мате (немесе Вежа Мате) желдің құдайы және ауа райының иесі деп есептеледі.

Су айдындары

Тағы бір топ бірнеше су құдайларынан тұрады: Юрас Мате ("Океан анасы", "Теңіз анасы" немесе "Теңіз шешесі"), су құдайы; Уденс Мате ("Су шешесі"); Упес Мате ("Өзен шешесі"), Бангу Мате ("Тұлпар шешесі"; литвалық Бангпутиге сай). Юрас Мате теңіздерді құдай ретінде билейді делінеді. Бангу Мате құдайлығы Су шешесі мен Теңіз шешесінің жақында ғана пайда болған, поэтикалық атауы саналады.

Үй шаруашылығы және үй

Литвалық ғалым Мария Гимбутас латыш дәстүрлерінде Габияның – үй мен отбасының қорғаушысы, ошақтың құдайы – қарсы тұратын түрі ретінде Угус мате ("От анасы") бар екенін көрсетті. Үй шаруасымен және тұрмыстық істермен байланысты басқа да құдайлар – Маяс гарс ("Үй рухтары") және Пиртс мате ("Баньенің анасы").

Ауыл шаруашылығы

Егіншілік пен ауыл шаруашылығымен байланысты Махте құдайларының ішінде Лаука мате ("Егістік жердің анасы") бар, оған егін егу кезінде табынушылық етеді дейді.