1803 ж. Гаити революциясының шешуші Вертьер шайқасы. Жан-Жак Дессалин басқарған халық азаттық күресінде Наполеон әскерін жеңіп, Гаити тәуелсіздігіне қол жеткізді.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1803 жылғы Гаити революциясының шайқасы
1803 battle of the Haitian Revolution
Вертиер шайқасы – Гаити революциясының соңғы маңызды шайқасы және Жан Жак Дессалин басшылығымен өткен революцияның соңғы кезеңі. Бұл шайқас 1803 жылдың 18 қарашасында құлдардан құралған гаити армиясы мен аралды қайта бағындыруға ниеттенген Наполеонның француз экспедициялық әскерлері арасында болды. Вертиерс Гаитидің Норд департаментінде орналасқан, бұрын Кап-Франсуа деп аталған Кап-Айтиен қаласының оңтүстігінде жатыр. 1803 жылдың қазан айының соңына қарай, экспедициялық әскерлермен күрескен күштер Сент-Домингтің көп бөлігін басып алған еді. Француз әскерлерінің бақылауында Моле-Сент-Николас (Ноаилл басқаратын) және Кап-Франсуа ғана қалды, онда француз генералы Рошамбо 5 000 әскермен қоршауға түскен.
The Battle of Vertières was the last major battle of the Haitian Revolution, and the final part of the Revolution under Jean Jacques Dessalines. It was fought on 18 November 1803 between the enslaved Haitian army and Napoleon's French expeditionary forces, who were committed to regaining control of the island. Vertières is situated just south of Cap Haïtien (known then as Cap Français), in the Département du Nord, Haiti. By the end of October 1803, the forces fighting the expeditionary troops had already taken over most of the territory of St. Domingue. The only places controlled by the French forces were Môle St. Nicolas, held by Noailles, and Cap Français, where, with 5,000 troops, French General Rochambeau was at bay.
Өмірбаян
1802 жылы революциялық көшбасшы Туссен Лувертюр Наполеон әскерлеріне тұтқынға түсті. Оны түрмесіне апаратын кемеде, өліміне дейін, Лувертюр былай деді: «Мені құлату арқылы Сен-Домингдегі қаралардың бостандық ағашының діңін ғана кесіп тастады. Ол тамырларынан жаңадан өсіп шығады, себебі олар көп және терең». Лувертюр қайтыс болғаннан кейін Жан Жак Дессалин француздарға қарсы күресті жетекшілік етіп, бостандық үшін күресті жалғастырды.
In 1802, the revolutionary leader Toussaint Louverture was captured by Napoleon's troops. From the ship that would lead him to his prison cell, and eventual death, Louverture said: “In overthrowing me, you have done no more than cut down the trunk of the tree of black liberty in St. Domingue. It will spring back from the roots, for they are numerous and deep.” After L'Ouverture’s death, Jean Jacques Dessalines continued the fight for liberty by leading the resistance to the French.
Шайқас
Дессалин Вертьер шайқасынан бұрын француз армиясын көптеген рет жеңген. 1803 жылғы 17-18 қараша түнде гаитиліктер азаған қаруларын Бреда бекінісін жару үшін орналастырды, ол Лувертур Франсуа Капуаның қолында көлікші болып жұмыс істеген жерде орналасқан. Француз сыбызғысы дабыл қаққанда, гаитилік көтерілісші Клерво бірінші оқты атты. Капоис зор атқа мініп, сол жақтағы бекіністерден оқ жаудырған қалың оққа қарамастан, гаитилік жарты бригадасын алға жетеледі. Шарьерге жақындау Вертьер бекінісінің қаруларымен ұзын шатқал арқылы жүрді. Француз оқтары гаитилік колоннадағы бірнеше сарбазды өлтірді, бірақ сарбаздар қатарларын жабыстырып, өлгендердің үстінен өтіп, ән салды. Капоистің атына оқ тиді, ат құлап, Капоисті үстінен лақтырып жіберді. Капоис өзін жинап, қылышын тартып, оны басынан айналдырып, "Алға! Алға!" (En avant! En avant!) деп айқайлап, жүгіріп кетті. Рошамбо Вертьер бекінісінің қабырғасынан бақылап тұрды. Капоис шабуылға шыққанда, француз барабандары кенеттен от тоқтату туралы бұйрық берді. Соғыс бірден тоқтады. Бір француз офицері атына мініп, батыл Капоис ла Мортқа (Капоис Өлімге) қарай бетке бұрды. Ол жоғары дауыспен: "Генерал Рошамбо өзін осындай даңққа ие болған генералға құттықтауларын жолдайды!" деді. Содан кейін ол гаитилік жауынгерлеріне сәлем беріп, өз орнына қайтып, шайқас қайта басталды. Генерал Дессалин ең жас генерал Габарттың басқаруымен резервтерін жіберді, ал Рошамбоның гранадиерлер гвардиясы Жан-Филипп Дау соңғы шабуылға дайындалды. Бірақ Габарт, Капоис және Клерво, соңғысы қолында француз мылтығымен және бір эпаулеті оқтан жарылған күйде, күйреген қарсы шабуылды тойтарды. Кенеттен нөсер жаңбыр, күркіреу және молния шағылысы майданды суға батырды. Дауылдың қорғанысында Рошамбо жеңілгенін және Сен-Доминг Франциядан жоғалғанын білгенде Вертьерден шегінді.
Dessalines defeated the French army numerous times before the battle of Vertières. During the night of 17–18 November 1803, the Haitians positioned their few guns to blast Fort Bréda, located on the habitation where Louverture had worked as a coachman under François Capois. As the French trumpets sounded the alarm, Clervaux, a Haitian rebel, fired the first shot. Capois, mounted on a great horse, led his Haitian demi brigade forward despite storms of bullets from the forts on his left. The approach to Charrier ran up a long ravine under the guns of Vertières. French fire killed a number of soldiers in the Haitian columns, but the soldiers closed ranks and clambered past their dead, singing. Capois' horse was shot, faltered and fell, tossing Capois off his saddle. Capois picked himself up, drew his sword; brandished it over his head and ran onwards shouting: "Forward! Forward!" (En avant! En avant!). Rochambeau was watching from the rampart of Vertières. As Capois charged forth, the French drums rolled a sudden cease fire. Suddenly, the battle stopped. A French staff officer mounted his horse and rode toward the intrepid Capois la Mort (Capois the Death). With a loud voice, he shouted: "General Rochambeau sends compliments to the general who has just covered himself with such glory!" Then he saluted the Haitian warriors, returned to his position, and the fighting resumed. General Dessalines sent his reserves under Gabart, the youngest of the generals, while Jean Philippe Daut, Rochambeau’s guard of grenadiers, formed for a final charge. But Gabart, Capois, and Clervaux, the last fighting with a French musket in hand and with one epaulette shot away, repulsed the desperate counterattack. A sudden downpour with thunder and lightning drenched the battlefield. Under cover of the storm, Rochambeau pulled back from Vertières, knowing he was defeated and that Saint Domingue was lost from France.
Салдары
Келесі күні таңертең генерал Рошамбо Дювейерді Дессалинмен келіссөздер жүргізуге жіберді. Күннің соңына қарай француз тарапының капитуляциялау шарты белгіленді. Рошамбоға әскерінің қалған бөлігін көтеріп, Сен-Домингенің аумағынан кетуге он күн берілді. Жарақат алған француз сарбаздары Францияға қайтарылатыны күтілгендіктен қамауға алынды, бірақ олар бірнеше күннен кейін суға батырылды. Бұл шайқас Дессалиннің 1804 жылғы 1 қаңтарда Гаити Республикасының тәуелсіздігін жариялауына екі айдай уақыт қалғанда өтті. Екінші қайта орналасу кезеңінде Франция корольдығы француз республикасына қарсы күресте қол жеткізген тәуелсіздікті мойындаудан бас тартты. 1826 жылы король Карл X Франция Гаитидің жас республиканың тәуелсіздігін мойындамас бұрын 150 миллион алтын франк көлемінде өтемақы төлеуін талап етті. 1838 жылы шілде монархиясы тұсында король Людовик Филипп осы қарызды 90 миллион франкқа дейін төмендетіп, ол 1900 жылдардың басына дейін Францияға төленіп тұрды. Содан бері 18 қараша Гаитиде Жеңіс күні ретінде кеңінен тойланады.
The next morning, general Rochambeau sent Duveyrier to negotiate with Dessalines. By the end of the day, the terms of the French surrender were settled. Rochambeau got ten days to embark the remainder of his army and leave Saint Domingue. The wounded French soldiers were left behind under lock and key with the expectation that they would be returned to France, but they were drowned a few days later. This battle occurred less than two months before Dessalines' proclamation of the independent Republic of Haiti on 1 January 1804. During the Second Restoration, the kingdom of France refused to recognize the independence acquired against the French Republic. In 1826, King Charles X demanded that Haiti pay a compensation of 150 million gold francs before France would recognize the young republic's independence. In 1838, under the July Monarchy, this debt was reduced by King Louis Philippe to 90 million francs and was paid to France until well into the 1900’s. November 18 has been widely celebrated since then as a Day of Victory in Haiti.