Кіріспе
Грек мифологиясындағы кек алу құдайы Ежелгі грек діні мен мифінде Немезис (/n//ɛ//m//ə//s//ɪ//s/; Νέμεσις), сондай-ақ Рамнусия (немесе Рамнусия; Ῥαμνουσία) деп аталатын, құдайлар алдындағы мақтан тұтқандық – алғыстықпен жасалған күнәға кек қайтаруды бейнелейтін құдай.
In ancient Greek religion and myth, Nemesis ('/n//ɛ//m//ə//s//ɪ//s/; Νέμεσις) also called Rhamnousia (or Rhamnusia; Ῥαμνουσία), was the goddess who personified retribution for the sin of hubris; arrogance before the gods.
Этимология
Немезис атауы грек сөзі νέμειν, némein, "қарызын төлеу" мағынасын береді, протоиндоеуропа тілінен келген *nem "бөлу, тарату" сөзінен туындаған.
Отбасы
Гесиодтың "Теогония" шығармасына сәйкес, Немезис Никске тиесілі жалғыз балалардың бірі болған. Немезис Океанның, Эребтің немесе Зевстің қызы ретінде сипатталған, бірақ Гигинусқа сәйкес ол Эреб пен Никстің қызы болған. Кейбіреулер оны белгісіз анасымен Зевстің қызы деп есептеген. Византиялық ақын Цецз айтуынша, Бакилид Немезистің Тартардан тельхиндерді дүниеге келтірген.
Бақыт пен жаза
Немезис сөзі бастапқыда жақсылықты да, жамандықты да емес, әрбір адамға лайықты мөлшерде тағдырды бөліп беретін құдайды білдірді. Кейін Немезис осы әділ пропорцияның бұзылуынан туындаған ашу-ызаны, оны жазасыз қалдыруға болмайтын әділдік сезімін көрсете бастады. О.Групе (1906) және басқалар осы атауды "әділ ашу сезімімен" байланыстырады. IV ғасырдан бастап Немезис, Тағдырдың кездейсоқтығын теңестіретін әділ тұлға ретінде Тихемен қатар қарастырылды. Құдайдың жазалауы – гректердің дүниетанымындағы маңызды тақырып, Софоклдің трагедиялары мен көптеген басқа әдеби шығармалардың ортақ тақырыбын құрайды. Гесиод былай дейді: «Өлімді Никс Немезисті дүниеге әкелді, ол өлімге тәуелді адамдарға азап келтіреді» («Теогония», 223, бірақ бұл жол кейіннен қосылған болуы мүмкін). Немезис Киприя эпосының бір фрагментінде одан да нақты бейнеленген. Ол – кешірімсіз әділдік: Зевстің Олимп құрылымындағы әділдігі, бірақ оның бейнесі Кибела, Рея, Деметр және Артемида сияқты басқа да құдайларға ұқсас болғандықтан, одан бұрын пайда болғаны анық. Грек трагедияларында Немезис көбінесе қылмыстың кекшісі және мақтанғанының жазалаушысы ретінде бейнеленеді, сондықтан ол Ате мен Эринияларға жақын. Оны кейде Адрастея деп атаған, бұл «құтылу жоқ» дегенді білдіреді; оның «Эринис» (кешірімсіз) эпитеті Деметрге және Фригия ана құдайы Кибелеге ерекше тән.
Немезис пен Зевс
Кейбір сирек кездесетін дәстүрлерде, Троялық Еленаның анасы – өлтірілген спарталық патшайым Леда емес, Немезис болып табылады. Бұл әңгіме алғаш рет "Илиадаға" кіріспе болып саналатын, қазіргі кезде жоғалған "Киприя" эпосында кездеседі. Оның авторы, Кипрлік Стасинусқа сәйкес, Елена Зевстің Немезисті зорлауынан туған. Зевс Немезиске ғашық болды, бұл жерде ол оның өзінің қызы ретінде бейнеленген, және оны қуды, бірақ ол ұяттан қашып кетті. Ол Зевстен қашу үшін бірнеше түрге айналды, бірақ ол соңында оны қолға түсіріп, күшпен зорлады. Аполлодор бір рет қазға айналуын, ал Зевс оны аңдап, зорлап, Спарта патшайымына берілген жұмыртқа тудырғанын айтады; Елена жұмыртқадан шығып, Леда тәрбиеледі. Тағы бір нұсқада Зевс Немезиске құмарлық танытты, бірақ оны өзімен бірге болуға көндіре алмады. Сондықтан ол Афродитаны бүркітке айналдырып, оны қуғызып, өзі қарлығашқа айналды. Немезис, бақытсыз қарлығашқа ашылықпен қарап, оны құшағына алып, терең ұйқыға кетті. Ұйықтағанда Зевс оны зорлап, кейін жұмыртқа тудырып, Гермес арқылы Ледаға жеткізді. Леда содан кейін Еленаны өз баласы ретінде өсірді. Эратосфеннің "Катастеризми" еңбегінде бұл нұсқаны Кратин ұсынған.
Нарцисс
Немезис Нарцисске оның көкіректігі үшін құдайлық кешірімсіз жаза берді. Ол нимфа Эхоның махаббатын қабылдамағаннан кейін, Немезис оны өз суретін көрген көлге жетеледі, онда ол оған ғашық болып, соңында қайтыс болды.
Аура
Ноннның "Дионисиада" эпосында Артемиданың қызметшілерінің бірі Аура, оның құдайының бойжеткендігіне күдік келтірді. Аура оның әйелге тән, келбетті дене бітіміне байланысты, мұндай келбеті бар ешқандай құдай немесе әйел бойжеткен бола алмайды деп айтты және өзінің жіңішке, жігіттей келбетінің арқасында құдайдан жоғары екенін мәлімдеді. Артемида ашуланып, Немезиске барып, кек алуын сұрады. Немезис құдайға Аура жазасын тартатынын және жазасы – оның мақтан тұтқан бойжеткендігінен айырылатынын уәде берді. Содан Немезис махаббат құдайы Эростың көмегіне жүгінді, ол Диониске жебесімен соқты. Дионис Аураға жанданып ғашық болды, ал ол оның қылықтарын қабылдамағанда, оны мас етіп, байлап, есінен танығанда зорлады, осылайша Немезистің жоспары орындалды.
Жергілікті құлшылық
Афинада Немезия (кейбірлер оны Генесиямен байланыстырады) атты мереке өткізілді. Оның мақсаты – өлгендердің кек алуынан сақтану болды, себебі олардың құлшынымы ең болмаса бір жолмен ұмытылса, тірілерді жазалауға қабілетті деп есептелді (Софокл, Электра, 792; Э. Род, Психе, 1907, i. 236, I-ескертпе).
Рамондық
"Рамус құдайы" ретінде Немезис құрметке бөленіп, солтүстік-шығыс Аттикадағы Рамус ауданындағы ежелгі қасиетті орында құрбандықтар шалынып, ырыздастырылды. Ол жерде ол әлемді айналып тұратын ежелгі мұхит өзені – Океанның қызы болды. Паузанияс оның сол жердегі ескерткіш мүсінін атап өткен. Онда бұғы тәждері мен кішкентай Никелер болды және ол Марафон шайқасынан кейін (б.з.д. 490 ж.) Федий жасаған, өзінің жеңіске жеткендерін еске түсіру үшін әкелген, бірақ мақтандығынан асығыс қылған парсылардың Парос мраморынан қашалған.
Смирна
Смирнада Немезистің екі түрі болған, олар Артемидаға қарағанда Афродитаға көбірек ұқсаған. Осы екіжақтылықтың себебін түсіндіру қиын. Олардың құдайдың екі қырын – мейірімділікті және кешірімсіздікті, немесе ескі қаланың және Александр қайта құрған жаңа қаланың қасиетті қорғаушыларын бейнелейтіні болжанады. 250-51 жылдардағы "Декиандық қуғын-сүргін" кезінде болған Пионийдың шейіт болғандығы туралы жазбаларда, осы Немезистердің ғибадатханасының құрбандық тұғырына құрбан шалу рәсіміне қатысқан Смирналық христиан туралы айтылады.
Рим
Немезис бұрғылау алаңының (Немезис Кампестрис ретінде) бірнеше қамқоршы құдайларының бірі болған. Қазіргі заманғы зерттеулер, гладиаторлар, venatores және bestiarii сияқты арена қызметкерлерінің оның құлшылығына жеке немесе кәсіби тұрғыдан берілген деген бұрынғы кең таралған пікірді қолдамайды. Керісінше, ол бір жағынан императорлық жазаны, екінші жағынан императорлық қаржыландырылатын сыйлықтарды таратқан "Императорлық Фортунаның" бір түрін білдіргендей. Екеуі де Рим ареналарында өткізілетін танымал гладиаторлық ойындардың (Ludi) функциялары болды. Ол императорлық монеталардың бірнеше мысалында Немезис Пакс ретінде бейнеленген, көбінесе Клавдий мен Адриан тұсында. III ғасырда барлық билікті Немезис Фортунаға сенудің дәлелдері бар. Оған Адрианның босатылған құлдарынан құралған қоғам табынған. Аммиан Марцеллин Галл Цезардың өлімі туралы айтқаннан кейін оны Әділет туралы сырға салуда пайдаланған.