Кіріспе

Гурмет (/US//ɡ//ɔːr/'/m//eɪ/, /UK/'/ɡ//ɔːr//m//eɪ/) – жоғары сапалы тағам мен сусын, немесе haute cuisine аспаздық өнерімен байланысты мәдени ұғым. Ол жоғары деңгейдегі тазартылған және күрделі тағам дайындау техникаларымен, сондай-ақ әдемі безенілген, бірнеше түрлі, көбінесе аса дәмді курстардан тұратын теңдестірілген тағамдармен сипатталады. Тарихи тұрғыдан алғанда, тағамға қолданылатын ингредиенттер аймақ үшін сирек кездесетін, сонымен қатар жергілікті саясат пен діни ғұрыптардың да әсері болуы мүмкін. Бұл термин мен оған байланысты сипаттамалар көбінесе талғампаз және құштар адамдарды сипаттау үшін қолданылады. Гурмет тағамдары көбінесе шағын порциялармен, әрі жоғары деңгейдегі, сәнді мекемелерде ұсынылады, олар әулетті және ерекше клиенттерге қызмет көрсетеді. Гурмет тағамдарын дайындауда жаңа, экзотикалық және қымбат ингредиенттер, материалдар мен дәстүрлерді енгізетін, сондай-ақ тамақ пісіру мен дайындаудың жоғары деңгейдегі, күрделі, ресми және әсем техникаларын қолданатын мәдени алмасу жиі кездеседі.

Терминнің шығу тегі

Гурман сөзі француз тілінен аударғанда шарап сатушымен жұмыс істейтін шарап брокері немесе шараптың дәмін татып көруші деген мағынаны білдіреді. Фриан бұрын дәмді тағамдарды, олар негізінен тойындыру үшін емес, ләззат алу үшін жейтін білгіш адамды атау үшін қолданылған. "Жақсы гурман", - деп жазған консервативті XVIII ғасырдың Dictionnaire de Trévoux сөздігі, бұл сөздің бастапқы мағынасын қолданып, "міндетті түрде le goût friand-қа ие болуы керек", яғни талғампаздыққа ие болуы керек. Бұл ләззат көзді қуантумен де байланысты: "Мен рагу жақсы көремін, мен оған құмармын", - деді Джакомо Казанова, "бірақ егер ол жақсы көрінбесе, маған дәмсіз болып сезінеді". XVIII ғасырда гурман мен гурман сөздері шектен тыс тамақтанып, тойып жеудің жаман сипаттарын білдірді, және бұл мағынаны қазірде тек гурман ғана сақтап қалған. Гурманды Гримад де ла Рейньер мырза беделді етіп көрсетті, оның "Альманах де Гурман" кітабы, іс жүзінде алғашқы мейрамханалар жөніндегі нұсқаулық, 1803 жылдан 1812 жылға дейін Парижде жарық көрді. Бұрын тіпті либералды "Энциклопедия" да "Gourmandise" деген мақаласында "жақсы тағамға деген нәзік және бақылаусыз құштарлық" деп түсіндіріп, ежелгі Спарта мен Рим Республикасын Сибаристің ысырапты өмірімен салыстыратын сынға толы суреттермен адамгершілікке шақыруды ұсынған. Иезуиттердің "Dictionnaire de Trévoux" сөздігі энциклопедиялықтарды сынап, оқырмандарына тамаққұмарлықтың жеті өлімдік күнәлардың бірі екенін еске салды.

Қатысушы терминдер

Гурман термині тамақ және оны дайындау өнері мен шеберлігін жақсы білетін, талғампаз және дәмді ажырата алатын адамды білдіруі мүмкін. Гурман сөзі көбінесе көп мөлшерде тамақтанатын адамды көрсетеді. Эпикур – гурманға ұқсас, бірақ бұл сөз кейде артық талғампаздық сипаттерін білдіруі мүмкін. Гурман шеф – жоғары деңгейдегі аспаздық таланты мен шеберлігімен ерекшеленетін аспазды атау үшін қолданылады.

Өңірлік айырмашылықтар

Гурмандық деп есептелетін нәрсе уақыт пен географиялық аймаққа байланысты әртүрлі. Тарихи тұрғыдан алғанда, гурмандық немесе дәмділік сол аймақтың халқы қандай ингредиенттерге қол жеткізе алатынына және оларды қаншалықты оңай алуға болатынына байланысты болды. Мысалы, балыққа қол жеткізбейтін аймақта теңіз өнімдері салтанатты тағам болып есептеледі, ал мұхит немесе үлкен өзенге жақын жерде олай емес. Гурмандық тағам әрқашан қымбат болғандықтан, әлемнің көптеген бөліктерінде байлыққа ие адамдар оны құрметтеуге бейім болды. Бұл қымбаттық сол кездегі аймақта белгілі бір тағамға қажетті ингредиенттердің жетіспеуінен туындады. Сондықтан оларды алыс елдерден әкелу қажет болды, бұл саудагерлерге түрлі тәуекелдер әкелді. Саудагерлер ауа райының қолайсыздығына, ұрыларға, бұзылған жабдықтарға, делдалдарға және тауардың жеткізілуін кешіктіруге немесе тоқтатуға әкелетін басқа да факторлармен күресуге мәжбүр болды, бұл олардың өмірі мен ырысы үшін қауіпті болды. Осы себепті олар жоғары баға сұрады. Мыңжылдықтар бойы халықтың шамамен 10% олардың заманында гурмандық деп саналатын тағамдарды жей алды. Әлем халқының 80% азық-түлік өндірісімен айналысып, тірі қалу үшін қарапайым тағамдар жеді. Тамаққа әсер ететін маңызды факторлардың бірі – діни және мәдени сенімдер мен әдет-ғұрыптар. Мысалы, яһуди және ислам мәдениеттерінде не жеуге болатыны ғана емес, сонымен қатар тағамды қалай дайындауға және оны немен үйлестіруге болатыны туралы қатаң ережелер бар. Белгілі бір тағамдарды жеу үшін олар кошер (яһудилер үшін), джатка (индустар үшін) және халал (мұсылмандар үшін) болуы керек. Буддизмнің вегетариандыққа шақыруы да буддистердің тамақтануын шектейді. Бұл практикалар мен сенімдер қоғамда не жеуге болмайтынын, сонымен қатар не жеуге болатынын анықтайды. Мысалы, буддистер ақуыз қажеттілігін толықтыру үшін тофу дайындап жейді. Ашока буддизмді шын ниетпен ұстанғандықтан, бұл оның саясатына әсер етті. Колумбиялық алмасу Иберия империясының кеңеюінен бастап Жаңа дүниеге және Еуропаға көптеген ингредиенттер мен стильдерді әкелді. "Gourmet" – АҚШ-та жоғары сапалы тағам өнімдерін өндіретін салалық жіктеу. 2000 жылдары американдық гурмандық нарықта үлкен өсім байқалды, бұл табыс деңгейінің жоғарылауына, дәмнің жаһандануына және денсаулық пен тамақтану мәселелеріне байланысты. Кофе сияқты жеке тағам және сусын санаттары көбінесе стандартты және "гурмандық" суб-нарықтарына бөлінеді.

Гурмандық қызығушылықтар

Кейбір шаралар, мысалы, шарапты дәмдеу іс-шаралары, өзін гурман немесе тағамға құмар деп санайтын адамдарға арналған. Телевизиялық бағдарламалар (мысалы, Food Network сияқты) және Gourmet журналы сияқты басылымдар көбінесе гурманды тағам туралы мақалалармен және материалдармен қамтамасыз етеді. Гурмандық туризм – тамақ немесе шарап дәмдеуге, мейрамханаларға немесе тамақ және шарап өндірісіне демалыс үшін саяхаттайтын адамдарға қызмет көрсететін арнайы сала.

Қарым-қатынас ұғымдары

Foodie сөзін бұқаралық ақпарат құралдары көбінесе gourmet сөзінің әңгімелесу стиліндегі синонимі ретінде қолданады, бірақ бұл өзгеше ұғым (тамаққа құмар адам немесе тамақ әуесқойынан мүлдем ерекшеленеді). Foodie сөзін Гаэль Грин «Нью-Йорк» журналында, ал Пол Леви мен Энн Барр, «The Official Foodie Handbook» (1984) кітабының авторлары бір уақытта қолданған.