Кіріспе

Құранның 19-шы тарауы Мәрьям ( مريم, Maryam; арабша "Мариям" сөзінің синонимі) – Құранның 98 аяты бар 19-шы тарауы (сūrah). Құранның 114 тарауы көлемі бойынша шамамен реттелген. Бұл тарау Исаның (Иса) анасы Мәриямның есімімен аталады, христиан дініндегі Құдай анасы Мәриям деп белгілі. Онда Исаның дүниеге келуіне дейінгі оқиғалар баяндалады, бұл оқиғалар христиан Библиясының Лұқа кітабының 1-тарауында келтірілген. Сүре мәтіні Исаак, Яқып, Мұса, Һарон, Ысмайыл, Идрис, Адам, Зәкәрия және Нұх сияқты көптеген белгілі пайғамбарлар туралы айтады. Бірмингем Құран қолжазбасында соңғы сегіз аят (Q19:91–98) сақталған, олардың радиокөміртектік жасы 568 жылға дейін/56 б.ж. және 645/25 а.һ. аралығында. Сана қолжазбасында 578 жылға дейін/44 б.ж. және 669/49 а.һ. аралығында жазылған 2–28 аяттар бар. Ислам дәстүрінде (асбаб әл-нузул) бұл "Мекке сүресі" саналады, яғни Мединадағы кейінгі аяттарға қарағанда ертерек түскен деп есептеледі. Теодор Нөлдеке бойынша бұл сүре 58-ші болып түскен. Египеттік дәстүрлі хронология бойынша ол 44-ші болып саналады.

1 "Сырлы хаттар"

Бұл тарау Бисмилламен және "сырлы әріптермен", яки мукаттаатпен басталады: Каф; Ха; Я; 'Айн; және Сад. Мұсылмандар бұл әріптерді Құранның ерекше белгілері деп есептейді және олардың ішінде терең құпиялар жасырылғанына сенеди, олардың нақты мағынасы Мұхаммедтен басқа ешкімге ашылмаған. Қалған 97 аятты түрліше жіктеуге болады.

240 Иса

Бірінші бөлім, 2–40 аяттар, Захария пайғамбардың және оның ұлы Яхияның дүниеге келуі, Мәриямның және оның ұлы Исаның дүниеге келуі туралы баяндамамен басталады. Сондай-ақ, Исаның Ислам бойынша кім екендігі жөнінде түсіндірме беріледі, ол христиандардың Ол – Құдайдың ұлы деген пікірін жоққа шығарады.

28 Һаронның әпкесі

19:28-де ол "Аронның қарындасы" деп аталған. Құранда "أخ" сөзі туыстық байланысты немесе ортақ ата-текті білдіргенде бірнеше рет кездеседі. Сахих хадистерде Нажрандық христиан осы аят туралы сұрағанда Мұхаммед (с.ғ.с.): "Олар балаларына бұрынғы пайғамбарлар мен ізгі адамдардың есімдерін қойған" деді. Бұл аят Мұсаның емес, пайғамбар Мәриямды нақты Аронмен байланыстырады, өйткені Мұсаның өзі Құранда маңызды тұлға. Sahih International бойынша, араб тіліндегі мәтін Аронның ұрпағы екенін көрсетеді: "Эй, Аронның қарындасы [яғни, ұрпағы], әкең жаман адам емес еді, анаң да адал емес еді." Мәриямның шежіресі Киелі кітапта белгісіз, бірақ оның туысы Елизавета Аронның ұрпағы болған. Шығыстанушы Джордж Сэйл былай жазады: "Кейбір христиан жазушылары Құранның осы тұста нақты жалғандыққа ұшырағанын айтады, бірақ мұсылмандар айыптаудан қашып құтылуы мүмкін деп қорқамын, олар оны бірнеше жауап арқылы істейді. Бір топ Мәриямның Арон есімді ағасы болған дейді, олардың әкесі бір, анасы басқа; енді бірі Мұсаның ағасы Арон туралы айтылып отыр деп санайды, Мәриям оның қарындасы деп аталуының себебі – оның левилік руынан болуы (Елизаветамен туыстығынан көрініп тұрғанындай) немесе салыстыру мақсатында; үшіншілері бұл оның замандасы болған, жақсы немесе жаман қасиеттерімен көзге түскен басқа Арон болуы мүмкін, және олар оны мақтау немесе кінәлау арқылы оған теңестірген."

34 Мәриямның рөлі

19-тарау – Құранда әйелдің атымен аталған жалғыз сүрә. Мәриям, осы сүре өз атын алған тұлға. Иса (Ғиса) Мәрияммен туысқандық байланысы арқылы сипатталады. Q19:34-те «Мәриямның ұлы» деген атау, Мәриямның аналық рөліне ерекше мән береді. Көбінесе адамдар әкесінің артынан танылса, оның орнына Мәриямның аналығына назар аудару – ерекше жағдай. Бұл Исаның (Ғисаның) тууының ерекше жағдайлармен байланысты екенін көрсетеді; ол жаратылыс процесі арқылы болған жоқ және әкесі болған жоқ. Бірақ бұл, Исаның (Ғисаның) Құдайдан туғаны туралы христиандық сенімді жоққа шығарады. Мәтін Мәриямның босану кезіндегі азабын егжей-тегжейлі сипаттайды, тіпті оның осындай қыналыстан құтылу үшін ертерек өлгенін қалағанын айтады. Осындай қиын жағдайға қарамастан, Құдай Мәриямның қажеттіліктерін сезімталдықпен қанағаттандырады; Ол оны уайымдамауға шақырып, тамақпен қамтамасыз етеді. Феминистік тұрғыдан қарағанда, босанудың осылай бейнеленуі – осы процестің ерекше маңыздылығын көрсетеді. Басқа ғалымдар Мәриям мен Жәбірейіл періште арасындағы әрекеттесуді сол кездегі дәстүрлі гендерлік рөлдерді көрсететін нәрсе деп санайды. Қайыршы, жалғыз әйел Мәриям періштеге кездескенде, алғашқы реакциясы – жағдайдың лайықты еместігінен сескену және періштенің ниетіне қатысты күмәндану. Ол періштенің Құдайдың елшісі екеніне көз жеткізгеннен кейін ғана оның хабарын ести алады және сұрақ қоя алады. Сирия тілінде (ܡܪܝܡ) «Мәриям» – батаның белгісін білдіретін кең таралған сөз, сондай-ақ «Алла оны жоғарылатады» деген мағынаны да білдіруі мүмкін.

3537 Қалқа күмбезі

Мұсылмандар Иса пайғамбардың Аллаға болған пайғамбарлығын қуаттайтындығын көрсететін Марям сүресінің 19:35–37 аяттары, ең ежелгі исламдық ескерткіш – Құдстағы Сананың қабағындағы жазуларда келтірілген.

4165 Ыбырайым

Екінші бөлім, 41–65 аяттар, Ыбырайымның отбасының бұзық дінінен айырылуы туралы айтады, содан кейін көптеген басқа пайғамбарларға сілтеме жасайды. Мәтін олардың болжамдарын естігендердің түрлі жауаптары мен олардың тағдырларын талқылайды; осы сипаттамалардың барлығында Алланың бірлігіне баса назар аударылады.

6698 Исламның Үштік туралы көзқарасы

Үшінші бөлімде, 66–98 аяттарда, қайта тірілудің шындығы нақтыланады және соңғы сот күнінің, сондай-ақ осы өмірдің суреттері келтіріледі.

9198 Бірмингем қолжазбасы

Бірмингем Құран қолжазбасында 19-тараудың соңғы сегіз аяты (Q19:91–98) сақталған, олар Марям (сонымен қатар 18-тараудың, Аль-Кахф, және 20-тараудың, "Таха" бөліктері). Cadbury Research Library кітапханасында орналасқан, араб тілінде хиджази жазуымен белгісіз жазушылар жазған. Қолжазба радиокөміртектік талдау бойынша 568–645 жылдар аралығында (Ислам күнтізбесі бойынша 56 Б.Х. – 25 А.Х.) жазылғандығы анықталды. Саудтың пікірін Сауд Арабиясынан шыққан Құран тарихының бірнеше сарапшылары қолдады, олар Бірмингем/Париж Құранның Мұхаммедтің өмір кезеңінде жазылу мүмкін еместігін айтады. Олар Мұхаммедтің заманында Құран мәтіндері тарауларды безендірусіз, аяттардың соңын белгілеусіз, түрлі түсті сия қолданбай жазылғанын, сүрелердің белгілі бір реті болмағанын атап өтті. Олардың сөзіне қарағанда, бұл ерекшеліктер халифа Османның кезінде Құранға енгізілген, сондықтан Бірмингем парақтары сол кезде жазылған болуы мүмкін, бірақ одан ертерек емес. Q19:91–92 аяттары, Аллаға "Ұлы" деп сиыну арқылы Троицаға негізделген христиан тәжірибесінен өзгешелік көрсетеді. 91. Олар Мәрмілдің (Алланың) ұлы бар деп айыптайды. 92. Мәрмілге ұл болуға лайық емес. Q19:96 аяты "Иман және ізгі амалдар" қажеттігін көрсетеді. 96. Шын сенген және ізгі амал жасағандарға Мәрміл (Алла) өзінен сүйіспеншілік сыйлайды.