Кіріспе

Ағылшын балалар авторы және редакторы (1775–1851)

Мэри Марта Шервуд (туған аты Батт; 6 мамыр 1775 – 22 қыркүйек 1851) – он тоғызыншы ғасырғы ағылшын балалар жазушысы. Оның төрт жүзден астам еңбегінің ішіндегі ең танымалдары – «Кіші Генри мен оның тасымалдаушысының тарихы» (1814) және «Генри Милнердің тарихы» (1822–1837) мен «Фэрчайлд отбасының тарихы» (1818–1847) сериялары. Оның евангелизмі алғашқы жазбаларында көрініс берді, бірақ кейінгі еңбектерінде үй шаруасы сияқты Виктория дәуіріндегі кең таралған тақырыптарды қамтиды. Мэри Марта Батт капитан Генри Шервудқа үйленді және он бір жыл бойы Үндістанға көшіп барды. Ол евангелистік христиан дініне келді, әскер офицерлерінің балалары мен жергілікті үнді балаларына арналған мектептер ашты, есінен танылған немесе жетім қалған балаларды асырады және жетімдер үйін құрды. Ол әскери лагерьдегі балалар үшін көркем әдебиет жазуға шабыттанды. Оның еңбектері Ұлыбританияда жақсы қабылданып, Шервудтар 1816 жылы медициналық себептермен елге оралды. Ол интернат мектеп ашып, балалар журналын басқарды және балалар мен кедейлерге арналған жүздеген трактаттар, романдар және басқа да шығармалар жариялады, бұл оның АҚШ пен Ұлыбританияда танымалдығын арттырды. 1851 жылы Мидлсекс штатының Твикенхем қаласында қайтыс болды. Шервудтың мансабы үш кезеңді қамтиды: романтикалық кезең (1795–1805), евангелистік кезең (1810 шамамен 1830), онда ол ең танымал және ықпалды шығармаларын жазды, және евангелистік кезеңнен кейінгі кезең (шамамен 1830–1851). Оның жазбаларындағы тақырыптарға «адамның туа біткен бұзылуы туралы сенімі», әдебиеттің қоғамның барлық деңгейлері үшін «катехизистік пайдалылығы бар» деген сенімі, «отбасы өмірінің динамикасы» негізгі христиандық қағидаларды бейнелеуі керек деген сенімі және оның «күшті» антикатолицизмі кірді. Шервуд алты жасқа толмаған кезде, жазуға үйренбей жатып, аңыздарды ойлап шығарып, анасынан оларды көшіріп алуын өтінді. Оның ағасы оның тұрақты серігі болды. Ол сабақ оқыған кезде қоржында тұруға мәжбүр болды.

Шервуд пен оның әпкесі Люси Литтлтонның білімі XVIII ғасырдың соңындағы қыздар үшін кең таралған: Шервуд латын және грек тілдерін үйренді және оған әкесінің кітапханасында еркін оқуға рұқсат берілді. Шервуд өзінің өмірбаянында он үш жасқа келгенде толық бойына жеткенін, бірақ анасы оны балаша киюді жалғастырғанын, сондықтан ол кітап пен қуыршақпен бірге орманға жасырынғанын айтады. Балалық шағы жалғыздыққа толып өткеніне қарамастан, ол Рединг Аббидегі француз эмигранттары басқарған және Джейн Остин де оқыған Мадам Сент-Квентиннің қыздар мектебіне баруды ұнатыпты. Бриджнортта Шервуд сезімтал романдар жазуға кірісті; 1802 жылы ол «Маргаританы» 40 фунтқа Мистер Хэзердке сатты, ал «Сьюзан Грейдің тарихын», Памела сияқты романды, 10 фунтқа сатты. Балалар әдебиеті ғалымы Джиллиан Эйвери «Фэрчайлд отбасы» «кейіннен Алисаның ағылшын балалық шағының бір бөлігі болғандай» болды деп мәлімдеді. Кітап танымал болғанымен, кейбір деректер оқырмандар оны Шервуд қалағандай түсіндірмегенін көрсетеді. Мысалы, лорд Фредерик Гамильтон «аяқ-түлік пен сусынның көп болғанын, дұғаларды үнемі өткізіп алуға болатынын және онда жерлеу туралы үш-төрт өте жарқын жазба жазылған» деп жазады. «Фэрчайлд отбасы» ХХ ғасырда дидактикалық ретінде беделге ие болғанымен, ХІХ ғасырдың басында оны керемет реалистік деп қарастырған. Шарлотта Мэри Йонг (1823–1901), балалар әдебиетін де жазған сыншы, «Шервудтың жаңа қуыршақтарда болған құштарлығын» және балалардың «қателіктерін» мақтапты. ХХ ғасырғы сыншылардың көпшілігі, соның ішінде оны «жаман кітап» деп атаған Джордж Оруэлл, Фэрчайлдтердің өлі денесімен бірге гиббетке сапарларын көрсетіп, кітаптың қаталдығын айыптады. Бірақ Катт және басқалар мәтінде ядролық отбасының оң бейнесі, әсіресе Шервудтың ата-аналардың өз балаларын тәрбиелеу жауапкершілігіне баса назар аударғаны кітаптың тартымдылығы үшін маңызды болды деп санайды. Ол Шервудтың «Фэрчайлд отбасы» сияқты кітаптар арқылы Викториялық өмірдің үйдегі үлгісіне тигізген «әсерін» тым жоғары бағалай алмайтындығын айтады. «Фэрчайлд отбасы» өте табысты болды, сондықтан Шервуд 1842 және 1847 жылдары екі жалғасын жазды. Бұл оның өзгеріп жатқан құндылықтарын, сондай-ақ Виктория дәуірінің құндылықтарын көрсетеді. Бір қызығы, I бөлімдегі қызметшілер «отбасының бір бөлігі» саналса, III бөлімде олардың уәдешіл, мақтанышпен сөйлейтін әріптестері шетке шығарылады. Сериядағы ең кең тақырыптық өзгеріс – евангелизмнің жоғалуы. I бөлімдегі сабақтар балалардың «адамның бұзылуын» көрсетеді және оқырманды соңғы өмір туралы ойлауға итермелейді, ал II және III бөлімдерде «сыйлылық» және ата-анаға бағыну сияқты басқа Виктория дәуірінің құндылықтары көрінеді. Доусон бұл айырмашылықты ата-аналардың ыстыққа басқандығы тұрғысынан сипаттайды: II және III бөлімдерде Фэрчайлд ата-аналары I бөлімдегіден гөрі жұмсақ тәсілдерді қолданады.

1820 және 1830 жылдардағы евангелистік трактаттар әдебиеті

1820 және 1830 жылдары Шервуд кедейлер үшін көптеген үнқатыстар жазды. Оның орта тапқа арналған романдары сияқты, олар "жеке төзімділік, Құдайға сенім және адамның дүниедегі орнын қабылдау сабақтарын" үйретті. Олар жеке тәжірибеге және Құдаймен жеке қарым-қатынасқа баса назар аударғандықтан, оқырмандарды өздерінің жетістіктерін немесе сәтсіздіктерін "ірі экономикалық және саяси күштерге" жатқызудан тыйды. Бұл тұрғысынан олар Ханна Мордың жазған көптеген "Cheap Repository Tracts" кітаптарына ұқсады. XIX ғасырдағы әйелдер әдебиетін зерттеуші Линда Петерсонның пікірінше, Шервудтың үнқатыстары дүниедегі нәрселердің өткіншілігін көрсету үшін Киелі кітаптың "түсіндіру аясын" пайдаланады. Мысалы, "Лондон көшелерінде каретамен саяхат" (1819) шығармасында Джулияға анасымен дүкендерге баруға рұқсат беріледі, егер ол "көшеде ақылды болып, жеке ләззатқа құмарланбаса" ғана. Ол бұл уәдесін орындай алмайды, әр дүкеннің терезесіне қызыға қарайды және анасынан көрген әр нәрсені сатып алуын сұрайды. Сондықтан анасы оған әр дүкеннен бір затты таңдауға рұқсат береді. Джулия көк атлас бут, қалам, гүлді жаңа шляпа және тағы да басқа заттарды таңдайды. Екеуі жаназа бюросына жеткенде оның көңіл-күйі мүлдем төмендеп, анасы айтқан нақылдың мәнін түсінеді: ол табын шығарып тұрған қабірді көріп, "құмарлықпен өмір сүрген адам тірі болғанда да өлген" (Бірінші Тимофей 5:6) екенін сезінеді.

1830-шы жылдардағы католикке қарсылық

Шервудтың католиктерге қарсы көзқарасы ең айқын түрде 1820 және 1830 жылдардағы шығармаларында көрінеді. 1820 жылдары Ұлыбританияда католиктер кеңірек азаматтық құқықтар үшін күресіп, осы кезеңде Шервуд оларға қарсы ең тұрақты шабуылдарын жасады. 1829 жылы Рим католиктеріне жеңілдік беру туралы заң қабылданғанда, Шервуд және онымен бірдей ойдағы көптеген адамдар католиктердің үкіметте күшейе алатын ықпалынан қорқып, католицизмнің болжамды қауіптерін көрсету үшін «Виктория» (1833), «The Nun» (1833) және «The Monk of Cimies» (1834) кітаптарын жазды. «Монах» романы Эдмунд Этеррингтонның Англия шіркеуінен бас тартып, католик шіркеуіне қосылу туралы шешімін бірінші тұлғада баяндайды. Монах болған кезде ол әріптес монахтарын қынжырлайды, кісі өлтіруді жоспарлайды және жас әйелді адастырады. Кейбір евангелистер оның католиктердің эмансипациясы туралы пікірлерімен келіспеді және бұл кітаптар оларға ұнамады; бір евангелистік сыншы «The Monk of Cimies» романын «әділ емес және иландырмайтын» деп сипаттады.

Отарлаушылық

Үндістанда болған кезінде Шервуд отаршылдық өмірге негізделген бірқатар мәтіндер жазды. Оның ең танымал туындысы – «Кішкентай Генри мен оның тасымалдаушысының тарихы» (1814) кітабы, онда өлім төсегінде жатқан жас британдық баланың өміріне қамқорлық жасаған үнді адамы Бузиді дінге көндіргені айтылады. Бұл кітап үлкен сәттілікке ие болды, 1850 жылға дейін 37 рет басылып, француз, неміс, испан, хиндустани, қытай және сингаль тілдеріне аударылды. Шервудтың әңгімесі реализм мен сезімталдықты үйлестіреді, оқырмандарын хиндустани сөздерімен және ол сезінген шынайы үнді өмірінің сипаттамаларымен таныстырады. Катт түсіндіргендей, «Осы туындысымен некролог трактаты (әдетте дінге қайта оралу мен христиандық өлімді баса көрсеткен) романтиканың түсіне енді». Шервуд сондай-ақ «Кішкентай Люси және оның Дхае» (1825) атты ұқсас мазмұндағы әңгіме жазды. «Индиялық паломник» (1818) кітабы Шервудтың діни көзқарастарының бір жағын көрсетеді: «Бір Құдайға сенгендері үшін мұсылмандар мен яһудилер индустардан жақсырақ қаралады, ал рим-католиктер индустардан да жақсырақ қаралады». «Индиялық паломник» Үндістанда жарық көрмесе де, Ұлыбритания мен Америкада танымал болды. Шервуд британдық отбасылардың үнді қызметшілері үшін, британдық кедейлерге арналған жазулар стилінде мәтіндер жазды. Солардың бірі – «Ая мен ханым» (1813) кітабында ая немесе қызметші «ашкөз, өзімшіл, жалқау және сенімсіз болып бейнеленген. Оның жұмыс берушілері оның кемшіліктерін жақсы біледі, бірақ оған төзімділік танытады». Үндістердің мәдени сезімтал және реалистік бейнесі «Бузидің соңғы күндері» (1842) кітабында көрінеді, ол «Кішкентай Генри мен оның тасымалдаушысының тарихы» кітабының жалғасы болып табылады. Бұл кітапта дінге көшкеннен кейін Бузи отбасы мен қоғамнан қуылған болады. Шервудтың Үндістан туралы жазбалары оның Үндістан халқынан жоғары тұру сезімін көрсетеді, сондықтан оның туындыларында субконтинент моральдық тұрғыдан бұзылған және реформаға мұқтаж ел ретінде бейнеленген. Жастарға Үндістанға көшіп кетудің қауп-қатері туралы ескерту үшін ол «Джордж Десмондтың тарихы» (1821) кітабын жазды. Шервудтың кітаптары бірнеше буын британдық жастардың санасын қалыптастырды. Катттың айтуынша, Шервудтың Үндістанды бейнелеуі жас британдық оқырмандарға қолжетімді болған санаулы туындылардың бірі болды, сондықтан мұндай балалар «миссиялардың дұрыстығына берік сенімділікке ие болды, бұл Ұлыбритания жауапты болған шетелдік халыққа деген шынайы қамқорлықты және мейірімділікті сіңіргенмен, үнді дәстүріне деген кез келген жасырын құрметті жойды». Нандини Бхаттачарья постколониалдық талдау арқылы Шервудтың евангелизм мен оның колониализмі арасындағы күрделі байланысты атап көрсетеді. Ол Шервудтың евангелистік әңгімелері колониялық «әйелдік бейнеге деген сенімсіздікті» терең көрсетеді деп санайды, бұл «Кішкентай Генри мен оның тасымалдаушысының тарихы» кітабындағы өліп бара жатқан баланың бейнесімен ұсынылған. Генри «колонизатордың жалпыға бірдей болмыс туралы қиялына қарсы, сол қиялдың өзін еліктеп, оны жоятын, өзінен төмен тұлғаны қалыптастырады». Бірақ Бхаттачарьяның пікірінше, Шервуд толыққанды колониалдық немесе постколониалдық мәтін жасай қоймайды, Генри сияқты балалардың өлімі балама сананың жетілу мүмкіндігін жояды.

Кейінгі жазбалары: Викториандық дәуір

1830 жылға қарай Шервудтың шығармалары евангелизмнен алшақталып, дәстүрлі викториялық сюжеттер мен тақырыптарды көрсете бастады. Мысалы, "Gipsy Babes" (1826) шығармасы, мүмкін, Уолтер Скоттың "Guy Mannering" (1815) романынан шабыттанған, "адамдық сезімдерге" ерекше мән береді. 1835 жылы ол жасөспірімдерге арналған "Шанти - Blacksmith" атты готикалық роман жазды, оны Катт "керемет және қызықты оқиға" деп сипаттайды және жанрдың троптарын пайдаланады: "жоғалған мұрагер, қираған қамал, қарапайым көмекшілер мен адал қызметшілер, зұлым және құпиялы цыгандар, тұтқын және қастандық". 1835 жылы Шервуд "Кэролайн Мордаунт" романын жариялады, ол жас әйелдің гувернантка болуға мәжбүр болуы туралы. Оның ата-анасы оның жас кезінде қайтыс болады, бірақ, әйқайына орай, туыстары оның білімін төлейді, осылайша ол өзінің күнкөрісін табуға мүмкіндік алады. Роман оның көңілді, қанағаттанбаған қыз кезінен сенімді, қанағаттанған әйелге дейінгі жолын баяндайды; ол мақтанқор ақсүйектердің, бос әдебиетшілердің және догматикалық евангелистердің тілегіне бейімделуге үйренеді. Ол өзінің тәуелді жағдайында толық бақытқа жете алмайтынын түсінеді. Алайда, осыны мойындағаннан кейін, ол Құдайды табады, ал соңғы тарауда идеалды күйеуге ие болады, осылайша оған толық бақыт сыйланады. Катттың пікірінше, осы шығармаларында Шервуд Джейн Остин мен Джейн Тейлордан жаңа "жанды, әзіл-қалжыңды және сатирикалық" стильді алған. "Кэролайн Мордаунт" сияқты кейінгі және оның ертеректегі евангелистік мәтіндерінде Шервуд викториялық жобаға сәйкес гендерлік рөлдерді бекітті; оның кейінгі еңбектерінде әр жыныс үшін рөлдер одан да қатаң және тар сипатталған болса, оның ертеректегі еңбектері, мысалы, "Фэрчайлд отбасы" демаркацияларды ұсынды: Люси мен Эмили тігуді және үйді ұстауды үйренеді, ал Генри бақшаға қарап, латын тілін оқыды.

Мұра

XIX ғасырдың соңында Ұлыбританияның білім беру жүйесі секулярландырылған сайын, Шервудтың евангелистік кітаптары негізінен кедейлерді оқытуға және жексенбілік мектептерде пайдаланылды. Оның миссионерлік әңгімелері барлық шығармаларының ішінде ең ықпалдысы болды, себебі Катттың сөзімен айтқанда, олар "миссионерлік рухты сақтап, [XX ғасырға] дейін жалғасқан Үндістанға қатысты әкелік көзқарасты нығайтты, олар үлкен сұранысқа ие болды" және "Шервуд ханымның кейбір ізбасарларының әңгімелерін тым қарапайымдауы нәсілдік басымдық туралы қате пікір қалыптастыруына себеп болды". Олар Шарлотта Мария Таккерге ("А. Л. О. Е.") және тіпті, мүмкін, Рудьярд Киплингке де әсер етті. АҚШ-та Шервудтың ерте туындылары танымал болды және 1840 жылдарға дейін қайта басылды; одан кейін Луиза Мей Алкотт сияқты авторлармен американдық балалар әдебиетінің өзіндік дәстүрі қалыптаса бастады. Шервуд Виктория дәуіріндегі отбасы идеологиясын дамытуға да зор үлес қосты. Катт "барлығын білетін Виктория дәуіріндегі ата-ана Шервуд ханымның туындысы емес, өзі викториялықтардың өзінің туындысы, алайда, ата-ананы отбасындағы Құдайдың өкілі ретінде бейнелеу арқылы ол осы идеяны сіңіріп, дамытты" деп мойындайды. Шервудтың ерте әңгімелерінде өлімнің жиі кездесуі және оның осы дүниедегі және соңғы өмірдегі салдарының жарқын бейнеленуі XX ғасырдың сыншыларын оның туындыларын сынауға итермеледі. Дегенмен, Шервудтың әңгімелері Чарльз Кингсли және Шарлотта Мэри Йонг сияқты басқа жазушылардың стильдеріне әсер етті. Джон Раскин Генри Милнерді өзінің "Претерита" (1885–1889) атты фантастикалық автобиографиясының негізі ретінде пайдаланған деген болжам бар. Шервудтың әртүрлі жанрлардағы тәжірибелері басқа жазушыларға балалар көркем әдебиетінің инновациялық формаларын іздеуге мүмкіндік берді. Оның үгіттерді шебер пайдалануы реформалық әдебиетті жақындатып, Гарриет Мартино сияқты радикалдарды да сол жанрды қолдануға ынталандырды, бірақ қарама-қарсы мақсаттармен. Шервудтың туындыларының танымалдығы мен кейінгі жазушыларға тигізген әсері туралы Жанис Доусон былай деп жазады: "Оның кітаптары қазір кеңінен оқылмаса да, ол XIX ғасырдың балалар әдебиетінің ең маңызды авторларының бірі саналады".