Түркия мен Сириядағы түрік тілдес сирийліктердің туроё тілі – неоарамей тілінің орталық диалекті. Діни облыста қолданылады, қазірде әлсіз тіл санатында.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Орталық неоарам тілі
Central Neo Aramaic language
Туройо, сондай-ақ Сурайт немесе қазіргі Суриойо деп те аталады, – Орталық неоарам тілі. Бұл тіл дәстүрлі түрде Түркияның оңтүстік-шығысындағы Тур Абдин аймағында және Солтүстік Сирияда қолданылады. Туройо тілінде сөйлейтіндердің көпшілігі Сирия Православ Шіркеуінің жаттықтары, бірақ Ассур Шығыс Шіркеуінің және Халдей Католик Шіркеуінің Туройо тілінде сөйлейтін жаттықтары да бар, әсіресе Мидят және Камишли қалаларынан. Бұл тіл сонымен қатар диаспорада, қазіргі ассириялықтар/сириялықтар арасында да қолданылады. Ол осал тіл ретінде жіктеледі. Көптеген сөйлейтіндер әдебиет және құлшылық үшін Классикалық Сирия тілін пайдаланады. Туройо Батыс неоарам тілімен өзара түсініспейді, себебі олар мың жылдан астам уақыт бұрын бөлініп кеткен; оның ең жақын туыстары – Млахо және Солтүстік-Шығыс неоарам тілінің батыс нұсқалары, мысалы, Сюрет.
Turoyo , also referred to as Surayt , or modern Suryoyo , is a Central Neo Aramaic language traditionally spoken in the Tur Abdin region in southeastern Turkey and in northern Syria. Turoyo speakers are mostly adherents of the Syriac Orthodox Church, but there are also some Turoyo speaking adherents of the Assyrian Church of the East and the Chaldean Catholic Church, especially from the towns of Midyat and Qamishli. The language is also spoken throughout diaspora, among modern Assyrians/Syriacs. It is classified as a vulnerable language. Most speakers use the Classical Syriac language for literature and worship. Turoyo is not mutually intelligible with Western Neo Aramaic, having been separated for over a thousand years; its closest relatives are Mlaḥsô and western varieties of Northeastern Neo Aramaic like Suret.
Этимология
Турайо термині "тау" дегенді білдіретін "тур" сөзінен туындаған, осылайша қазіргі Түркияның оңтүстік-шығысындағы Тур Абдин тау аймағындағы белгілі бір неоарамикалық тілді көрсетеді (содан Түрабдин арамей тілі пайда болған). Тілдің басқа, көбірек қолданылатын атаулары – Сурайт немесе Сурайё. Сурайт термині оның сөйлеушілері өз тілінің жалпы атауы ретінде, қазіргісі немесе тарихисы ретінде жиі пайдаланады. Сонымен қатар, тілді жаңғыртуға бағытталған Еуропалық Одақ қаржыландырған бағдарламада да, Турайоға қарағанда Сурайт қолданылады, себебі Сурайт – тілдің сөйлеушілері қолданған тарихи атауы, ал Турайо – оны басқа неоарамикалық тілдерден және классикалық сирия тілінен ажырату үшін қолданылатын академиялық атау. Дегенмен, әсіресе диаспорада бұл тіл көбінесе Surayt, Suryoyo (немесе Surayt, Sŭryoyo немесе Süryoyo диалектіге қарай) деп аталады, яғни жалпы алғанда "сириялық" дегенді білдіреді. Сирия тілінің батыс түрлерінің бірі ретінде дамығандықтан, Турайо кейде Батыс неосирия тілі деп те аталады.
Term Ṭuroyo comes from the word ṭuro, meaning 'mountain', thus designating a specific Neo Aramaic language of the mountain region of Tur Abdin in southeastern part of modern Turkey (hence Turabdinian Aramaic). Other, more general names for the language are Surayt or Suryoyo. Term Surayt is commonly used by its speakers, as a general designation for their language, modern or historical. It is also used by the recent EU funded programme to revitalize the language, in preference to Ṭuroyo, since Surayt is a historical name for the language used by its speakers, while Turoyo is a more academic name for the language used to distinguish it from other Neo Aramaic languages, and Classical Syriac. However, especially in the diaspora, the language is frequently called Surayt, Suryoyo (or Surayt, Sŭryoyo or Süryoyo depending on dialect), meaning "Syriac" in general. Since it has developed as one of western variants of the Syriac language, Turoyo is sometimes also referred to as Western Neo Syriac.
Тарих
Туройо тілі мың жылдан бері Тур Абдин және оның төңірегіндегі жазықта сөйленіп келе жатқан шығыс арамей тілінің диалектілерінен пайда болған. Дегенмен, бүгінгі Урфа қаласымен белгілі Эдессада қолданылған, шығыс орта арамей тілінің бір түрі – классикалық сирия тілі де оған әсер еткен. Тур Абдиннің Эдессаға жақын орналасуы және екі тілдің де түбірлерінің ұқсас болуы Туройо тілінің классикалық сирия тіліне, Солтүстік-Шығыс неоарамей тілдеріне қарағанда жақындығын көрсетеді. Туройо тілінің отаны – Түркияның оңтүстік-шығысындағы Тур Абдин аймағы. Бұл аймақ сириялық православие христиандарының тарихи ошағы болып табылады. Сириялық геноцидке дейін Туройо тілінде сөйлейтін көпшілік сириялық православие шіркеуінің жаттықтарын ұстанған. 1970 жылы осы аймақта 20 000-ға жуық Туройо тілінде сөйлейтін адам бар екені есептелді, бірақ олар бірте-бірте Батыс Еуропа және әлемнің басқа аймақтарына қоныс аударды. Қазіргі күні Туройо тілінде сөйлейтін диаспораның саны 250 000-ға жетеді. Бүгінде Тур Абдинде жүзден аспайтын адам ғана Туройо тілінде сөйлейді. Бұрын Туройо тек ауызша қолданылып, жазба тіл ретінде қалыптаспаған, ал Ктхобонойо (классикалық сирия тілі) жазба тіл ретінде пайдаланылған. 1880 жылдары батыстық миссионерлердің ынтасымен Туройо тілін Сирия әліпбиімен, сондай-ақ Батыс Сирия Ктхобонойосы үшін қолданылатын Серто және Эстрангело шрифттерімен жазуға әртүрлі талпыныстар жасалған. Тілді зерттеу жөніндегі алғашқы маңызды еңбектердің бірі 1881 жылы шығыстанушылар Эуген Прим мен Альберт Социн тарапынан жарияланды, олар оны неоарамей диалектісі ретінде жіктеді. Алайда, 20 ғасырдағы өз отандарының тұрақсыздығына байланысты көптеген Туройо тілінде сөйлейтін адамдар әлемнің түкпір-түкпіріне (әсіресе Сирия, Ливан, Швеция және Германияға) эмиграциялады. Швеция үкіметінің барлық балаға ана тілінде білім беру саясаты Туройо тіліндегі оқу материалдарын дайындауға себеп болды. Осылайша Юсуф Ишақ латын әліпбиіне негізделген Туройо әліпбиін жасады. Силас Өзель Германияда Туройо үшін жеке латын әліпбиін құрды. Ишақтың әліпбиін таныстыратын оқулықтар мен жаттығу кітаптарының сериясы «Токсу Корена!» («Кел, оқийық!») деп аталды. Бұл жоба 4500 жазбадан тұратын швед тіліндегі «Turoyo» сөздігін де шығарды: Svensk turabdinskt Lexikon: Leksiqon Swedoyo Suryoyo. Туройо тілінің тағы бір ескі ұстазы, жазушысы және аудармашысы – Юханун Өзель (1934 жылы Майденде туған), ол 2009 жылы Бенджамин Бар Шабо мен Яхкуп Билгикпен бірлесіп, «арамалық-сириялық тілінің» негізін құрайтын Серто (Батыс сириялық) және латын шрифттерімен «Пешитта» Киелі кітабын Туройо тіліне аударды. 2023 жылы ИЖ зерттеушілер тобы Туройо тілі үшін алғашқы аударма моделін аяқтады.
Turoyo has evolved from the Eastern Aramaic colloquial varieties that have been spoken in Tur Abdin and the surrounding plain for more than a thousand years since the initial introduction of Aramaic to the region. However, it has also been influenced by Classical Syriac, which itself was the variety of the Eastern Middle Aramaic spoken farther west, in the city of Edessa, today known as Urfa. Due to the proximity of Tur Abdin to Edessa, and the closeness of their parent languages, meant that Turoyo bears a greater similarity to Classical Syriac than do Northeastern Neo Aramaic varieties. The homeland of Turoyo is the Tur Abdin region in southeastern Turkey. This region is a traditional stronghold of Syriac Orthodox Christians. The Turoyo speaking population prior to the Syriac genocide largely adhered to the Syriac Orthodox Church. In 1970, it was estimated that there were 20,000 Turoyo speakers still living in the area, however, they gradually migrated to Western Europe and elsewhere in the world. The Turoyo speaking diaspora is now estimated at 250.000 Today only hundreds of speakers remain in Tur Abdin. Until recently, Turoyo was a spoken vernacular and was never written down: Kthobonoyo (Classical Syriac) was the written language. In the 1880s, various attempts were made, with the encouragement of western missionaries, to write Turoyo in the Syriac alphabet, in the Serto and in Estrangelo script used for West Syriac Kthobhonoyo. One of the first comprehensive studies of the language was published in 1881, by orientalists Eugen Prym and Albert Socin, who classified it as a Neo Aramaic dialect. However, with upheaval in their homeland through the twentieth century, many Turoyo speakers have emigrated around the world (particularly to Syria, Lebanon, Sweden and Germany). The Swedish government's education policy, that every child be educated in his or her first tongue, led to the commissioning of teaching materials in Turoyo. Yusuf Ishaq thus developed an alphabet for Turoyo based on the Latin script. Silas Üzel also created a separate Latin alphabet for Turoyo in Germany. A series of reading books and workbooks that introduce Ishaq's alphabet are called Toxu Qorena!, or "Come Let's Read!" This project has also produced a Swedish Turoyo dictionary of 4500 entries: the Svensk turabdinskt Lexikon: Leksiqon Swedoyo Suryoyo. Another old teacher, writer and translator of Turoyo is Yuhanun Üzel (born in Miden in 1934) who in 2009 finished the translation of the Peshitta Bible in Turoyo, with Benjamin Bar Shabo and Yahkup Bilgic, in Serto (West Syriac) and Latin script, a foundation for the "Aramaic Syriac language". A team of AI researchers completed the first translation model for Turoyo in 2023.
Диалектілері
Туройо араб, күрд, армян және түрік тілдерінен сөздер қабылдаған. Туройо тілінің негізгі диалектісі – Түркияның Мардин провинциясының шығысындағы Мидят (Медйоо) диалектісі. Әрбір ауылдың өзіне тән диалектілері бар (сәйкесінше Мидво, Кфарзойо, `Иварнойо, Нихлойо және Излойо). Барлық туройо диалектілері бір-бірін түсінуге мүмкіндік береді. Мидият қаласы мен ауылдар арасында диалектілік айырмашылықтар бар, ал жеке ауылдар арасындағы ерекшеліктер шамалы. Диярбақырдағы екі ауылда сөйленген, туройо тіліне жақын млахсо тілі қазір жойылып кеткен деп есептеледі.
Turoyo has borrowed some words from Arabic, Kurdish, Armenian, and Turkish. The main dialect of Turoyo is that of Midyat (Mëḏyoyo), in the east of Turkey's Mardin Province. Every village have distinctive dialects (Midwoyo, Kfarzoyo, `Iwarnoyo, Nihloyo, and Izloyo, respectively). All Turoyo dialects are mutually intelligible with each other. There is a dialectal split between the town of Midyat and the villages, with only slight differences between the individual villages. A closely related language or dialect, Mlaḥsô, spoken in two villages in Diyarbakır, is now deemed extinct.
Әліпби
Туройо тілі латын және сирия (серто) әріптерімен жазылады. Төмендегі орфография 2015 жылдың 27-30 тамызында Кембридж университетінде өткен Халықаралық Сүрәйт конференциясының нәтижесі болып табылады. Сириялық евангелистік қозғалыс 2012 жылы Kole Ruhonoye деп аталатын жинақта 300-ден астам туройо әндерін жариялаған, сондай-ақ төртінші Евангелияны – Марк және Жохан Евангелияларын аударып, оларды жариялаған. Бұл әліпби Юханун Бар Шабоның туройо тіліндегі Жаңа Пешиттаның жобалы аудармасында, Sfar mele surtoṯoyo – Суреттік сөздікте және Бенджамин Бар Шабоның «Әлистің ғажайыптар еліндегі оқиғалары» кітабында қолданылады. 1970 жылдары педагог Юсуф Исхақ туройо тілін жүйелі түрде латын орфографиясына енгізуге тырысты, нәтижесінде [toxu qorena] атты оқулықтар сериясы жарық көрді. Бұл жүйе Швециядан тыс жерлерде қолданылмаса да, басқа туройо тілінде сөйлейтін адамдар цифрлық платформаларда тілді қолдану үшін өздерінің стандартталмаған латын әріптерін жасады. Швеция үкіметінің «ана тілінде білім беру» жобасы туройо тілін араб, түрік және күрд тілдері сияқты иммигрант тілі ретінде қарастырып, мектептерде оқытуды бастады. Швед Ұлттық оқу-әдістемелік институтының қызметкерлері латын әліпбиіне негізделген алфавит, грамматика, сөздік, оқулықтар және оқу материалдарын жасады. Діни және саяси қарсылықтарға байланысты жоба тоқтатылды. Әдебиеттің белгілі туындыларын аудару бойынша да жұмыстар жүргізілуде, оның ішінде Арамей студенттік қауымдастығының «Кішкентай ханзада» аудармасы, Нисбин қорының «Сүбірік» және «Қызыл қалпақ» аудармалары бар.
Turoyo is written both in Latin and Syriac (Serto) characters. The orthography below was the outcome of the International Surayt Conference held at the University of Cambridge (27–30 August 2015). The Syriac evangelical movement has also published over 300 Turoyo hymns in a compedium named Kole Ruhonoye in 2012, as well as translating the four gospels with Mark and John being published so far. The alphabet as used in a forthcoming translation of New Peshitta in Turoyo by Yuhanun Bar Shabo, Sfar mele surtoṯoyo – Picture dictionary and Benjamin Bar Shabo's Alice's Adventures in Wonderland. In the 1970s, educator Yusuf Ishaq attempted to systematically incorporate the Turoyo language into a Latin orthography, which resulted in a series of reading books, entitled [toxu qorena]. Although this system is not used outside of Sweden, other Turoyo speakers have developed their own non standardized Latin script to use the language on digital platforms. The Swedish government's "mother tongue education" project treated Turoyo as an immigrant language, like Arabic, Turkish, Kurdish, and began to teach the language in schools. The staff of the National Swedish Institute for Teaching Material produced a Latin letter based alphabet, grammar, dictionary, school books, and instructional material. Due to religious and political objections, the project was halted. There are other efforts to translate famous works of literature, including The Aramaic Students Association's translation of The Little Prince, the Nisbin Foundation's translation of Cinderella and Little Red Riding Hood.
Фоналогия
Тюройо тілінің фонетикасы классикалық сирия тіліне өте ұқсас. Қосымша фонемалар (мысалы, "judge" сөзіндегідей), (мысалы, "church" сөзіндегідей), (мысалы, "azure" сөзіндегідей) және кейбір жағдайларда (араб тіліндегі ẓāʾ) негізінен басқа тілдерден алынған қарыз сөздерде ғана кездеседі. Тюройо фонологиясының ең ерекше белгісі – жабық буындардағы дауыстылардың қысқаруы. Мұндай қысқарған дауыстылардың фонетикалық мәні бастапқы дауыстының мәніне де, сөйленетін диалектке де байланысты өзгереді. Мидйойо диалектісінде де стресс алдындағы ашық буындардағы дауыстылар қысқарады. Бұл көптеген диалекттерде буындық шва дыбысын тудырады (классикалық сирия тілінде шва буындық емес).
Phonetically, Turoyo is very similar to Classical Syriac. The additional phonemes (as in judge), (as in church) (as in azure) and a few instances of (the Arabic ẓāʾ) mostly only appear in loanwords from other languages. The most distinctive feature of Turoyo phonology is its use of reduced vowels in closed syllables. The phonetic value of such reduced vowels differs depending both on the value of original vowel and the dialect spoken. The Miḏyoyo dialect also reduces vowels in pre stress open syllables. That has the effect of producing a syllabic schwa in most dialects (in Classical Syriac, the schwa is not syllabic).
Синтаксисі
Туройо тілінде номинативтік сөйлемдерде копуланың орнын басатын үш түрлі бөлшектер жиынтығы бар: энклитикалық копула, тәуелсіз копула және күшейтілген тәуелсіз копула. Туройо тілінде энклитикалық емес копула (немесе барлықтық бөлшек) екі бөлшек арқылы білдіріледі: каль және кит.
Turoyo has three sets of particles that take the place of the copula in nominal clauses: enclitic copula, independent copula, and emphatic independent copula. In Turoyo, the non enclitic copula (or the existential particle) is articulated with the use of two sets of particles: kal and kit.