Кіріспе

Эпанадиплозис (көне грек тілінен ἐπαναδίπλωσις/epanadíplôsis, ἐπί/epí – “үстінде”, ἀνά/aná – “қайта”, және διπλόος/diplóos – “екі есе”, “бірден-бірге қайталау”) – бұл сөздік фигура, онда бір сөз алдыңғы сөйлемнің басында қолданылғандай, келесі сөйлемнің соңында да қолданылады. Оған қарама-қарсы фигура – анадиплоз. Ол мелодикалық және ырғақты үйлесімділікке мүмкіндік береді, соның арқасында мәнге назар аударуға немесе қызық әсер тудыруға болады. Эпанадиплозис сөзді, сөздер тобын немесе идеяны күшейту үшін де қолданылуы мүмкін. Эпанадиплозис – көптеген әдеби жанрларда қолданылатын повестьтік фигура, оны “повестьтік эпанадиплозис” деп атайды. Бұл сюжеттің соңында (немесе түйіндемесінде) бастапқы көріністің немесе мотивтің (инципит) қайталануы. Бұл повестьтің өзіне-өзі жабық екенін көрсетеді.

Анаплодиплоз

Айнап-алып айтылу (лат. anadiplosis), грек тіліндегі ἀνάπλωσις ("түсіндіру") және διπλόη ("екіге бөлінген нәрсе") сөздерінен шыққан, – бұл әдетте роман сияқты туындыны бастағандай аяқтауды білдіретін сөз тіркесі. Ол туындының басында сипатталған бастапқы мотивті, оқиғаны немесе құрылымды соңында қайталаудан тұрады. Айнап-алып айтылу – "толық шеңбер құру" жолы. Романның (немесе фильмнің) соңында оқырман немесе көрермен туындының басындағымен бірдей немесе ұқсас жағдайға тап болады, бұл туындыға белгілі бір тереңдік сыйлайды. Ол туындыға тұтастай алғанда сюжеттік байланыс береді және, ең бастысы, цикл және мәңгілік қайта оралу әсерін тудырады. Бір жағынан, бұл оқиға табиғаттағы циклдар, мысалы, жыл мезгілдерінің алмасуы немесе ұрпақтардың із кесіп жүруі туралы айтады. Автор үшін бұл біз қайтадан бастаған жерімізге оралдық дегенді ирониялық түрде білдіруі мүмкін, ал осы аралықта болғанның бәрінің маңызы шамалы. Немесе бұл туындының симметриясын, реттелігін құруға бағытталған эстетикалық тәсіл болуы мүмкін.

Роман

Эмиль Золаның "Жерминал" романының басы мен эпилогы эпанадиплозис құрайды: бір кейіпкер бір жолмен жалғыз жүреді. Алғашқы бетте ол суық түні кеншілер өңіріне келеді: «Жұмысы мен жатағы жоқ жұмысшының бос санасында бір ғана ой болды – таң атқаннан кейін суық азаяр деген үміт», ал соңғы бетте ол Монсудан кетеді, бірақ күн сәулесінде және үмітпен: «Осы үмітке толы Этьен, жаңа маусымның қуанышында көздерін оңға да, солға да тікелей қарамай, баяу қадам басады». Көптеген романдарда анаплодиплозис қолданылады. Олардың ішінде Бернадин де Сент-Пьердің "Пол мен Виржиния" (1788), Реймонд Квенноның "Ле Шиен" (1933), Джеймс Джойстің "Финнеганс Уэйк" (1939), Пауло Коэльоның "Алхимик" (1988), Антон Чеховтың "Ормандағы әуежай" (1889), Евгений Ионесконың "Шала сопрано" (1950) және Стивен Кингтің "Қараңғы мұнара" (1982–2004) кіретін шығармалары бар. Примо Левидің әңгімелері мен очерктерінде ("La tregua", "I sommersi e i salvati") – романдық жанрдан шалқап жатқандықтан – повестьтік эпанадиплозис автордың радикалды пессимизмін нығайтады: «Бұрын болған нәрсе қайта орын алуы мүмкін», демек, әр нәрсені қайтадан бастау керек.

Фильмдер мен аудиовизуалдық

П.Р.О.Ф.С. бір студенттің «Эпанадиплоз деген не?» деген сұрағымен басталады. Жауап фильмнің соңында ғана келеді, Лоран Гамелон аттың жанында тұрғанда «Осы – эпанадиплоз» деп айқайлайды. Патрик Шульманның көптеген фильмдері эпанадиплоз құрайды. «Форрест Гамп» желге ұшып бара жатқан қауырсынның кадрымен басталып, сол кадрмен аяқталады. «Адельдің өмірі» кейіпкердің жасөспірім шағында үйінен шығып, автобусқа жетіп алу үшін көшемен жүруімен басталады, ал фильм Адельдің ересек әйел ретінде көрмеден шығып, сол бағыттан үйіне қайтуымен аяқталады. «Ma place au soleil» Париж көшелерімен велосипедпен келе жатқан адамның кадрымен басталып, аяқталады. Lean On: Тим Эремнің режиссерлік еткен Major Lazer (DJ Snake және MØ қатысқан) әнінің клипінде клиптің алғашқы және соңғы кадрлары сарай төбесіндегі роза тәрізді терезенің жоғары және төмен қарауынан тұрады. Роман Полански фильмдері көбінесе эпанадиплозды (немесе анаплодиплозды) сюжеттік байланысты қамтамасыз ету үшін пайдаланады: «Қорқынышсыз вампирлер өлтірушілерінде» шанамен жүру сахнасы вампирлерге қарсы күресті олардың жеңісімен айналдырады; «Өлім және қыз» немесе «Пианист» фильмдеріндегі концерт сахнасы екі сырттай ұқсас көрініс арасындағы қашықтықты көрсетеді, бірақ оларды соғыс зорлық-зомбылығының баянымен бөліп тұрады. Ридли Скотттың «Alien Covenant» фильмі Вагнердің бір музыкалық шығармасымен басталып, аяқталады. «1917» фильмінің басы мен соңы 24 сағат айырмамен, бір кейіпкердің ағашқа сүйеніп ұйықтауымен көрсетіледі. «Орталық» сериалының бірінші эпизоды Индиана штатының үстінен ұшып келе жатқан ұшақтың суретімен басталады, ал стюардесса жолаушыларды терезеден қарауға шақырады. Сол ұшақ соңғы маусымның соңғы эпизодының соңғы секундтарында қайта пайда болады. «Күректі дөңгелектер» фильмі «Менің үйім, менің ережелерім, менің кофеім» деген жазуы бар кружканың кадрымен басталып, аяқталады. Марсель Пагнольдің «Топаз» фильмі басталғанда, адал мұғалім Топаз сыныпта қалған оқушыға диктант жазып отырады. Оқушының жазғанын қарап, Топаз қателерді көріп, «moutons» сөзін дұрыс жазуға көмектескісі келеді: «c'est à dire qu'il n'y avait pas qu'un moutonne, il y avait plusieurs moutonssses». Фильмнің соңында, енді алаяқ болған Топаз, оның жақтасы Мароккодағы жобалары туралы жазып алған жазбаларын көреді – мәрмәр карьерлері, фосфаттар, зәйтүн ағаштары, қойлар – және жауап береді: «c'est à dire qu'il n'y a pas qu'un moutonne, il y a plusieurs moutonssses».