Кіріспе
Ежелгі Римдегі мемлекеттік қазына Aerarium, aes ("бронза, ақша") + ārium ("сақтау орны") - Ежелгі Римде мемлекеттік қазынаны атау үшін қолданылған сөз, сондай-ақ мемлекеттік қаржыны білдіретін екінші мағынасы да бар.
Aerarium, from aes ("bronze, money") + ārium ("place for"), was the name given in Ancient Rome to the public treasury, and in a secondary sense to the public finances.
Аэрариум попули Романи
Римдіктердің басты аэрариумы – Капитолий төбесіндегі Сатурн ғибадатханасының астында орналасқан Сатурни аэрариумы еді. Рим мемлекеті мұнда қаржылық және қаржылық емес мемлекеттік құжаттарды, соның ішінде римдік заңдар мен senatus consulta-ны, мемлекеттік қазынамен бірге сақтады. Заңдар сол жерге сақталғанша күшіне енбеді. Бұдан өзге, Рим легиондарының тулары да мұнда сақталды; Рим республикасы кезінде қалалық квесторлар Сенаттың қадағалауы мен бақылауымен оны басқарды. Классикалық республика кезеңінде Сенаттың қаражатты бөлудегі толық құқығы болды. Цезарь квесторлық басқаруды екі эдильдің басқаруымен алмастырды. 28 жылы Август аэрариумды жыл сайын Сенат экс-преторлардың арасынан таңдап алатын екі praefecti aerarii-ге тапсырды. 23 жылы олардың орнына екі претор (praetores aerarii немесе ad aerarium) тағайындалды, олар қызмет мерзімі ішінде лотерея арқылы іріктелді. 44 жылы Клавдий квесторларды қайта қалпына келтірді, бірақ оларды император үш жылға тағайындады. 56 жылы Нерон екі экс-преторды осы шарттар бойынша таңдады. Уақыт өте келе, провинциялық билеушілердің қазыналары императордың қазынасымен бірігіп, императорлық фискусты құрады. Бірақ, уақыт өте келе императорлардың билігі күшейе түскен сайын, сенаторлық басқару мен провинциялық қазыналар арасындағы бұл айырмашылық маңызсыз болып кетті. Кейінгі кезеңдерде мемлекеттік жазбалардың қаншалықты дәрежеде пайдаланылғаны туралы пікірлер қарама-қайшы: ғалымдар, мысалы, Моммсен, кейінгі империядағы заңның көздері мемлекеттік жазбаларға емес, жеке тұлғалардың, заң мектептерінің және провинциялық әкімшілердің деректеріне негізделгенін дәлелдеді.
Aerarium sanctius (Құдайға бағышталған әуежай)
Жалпы салықтармен қамтамасыз етілетін және күнделікті шығындарға жұмсалатын ортақ қазынадан өзге, Сатурн ғибадатханасында, аэрариум санктумда (немесе санктиустарда) арнайы резервтік қор болды. Бұл қор бастапқыда соғыс олжасынан құралған болуы мүмкін. Кейіннен ол негізінен азат етілген құлдардың құнына бес проценттік салық арқылы толықтырылды. Бұл қор тек өте қажет жағдайларда ғана қолданылуға тиіс болды.
Әскери әуежай
Фискус құрумен қатар, Август 6 жылы әскери қазынаны (aerarium militare) ардагерлердің зейнеткерлік төлемдері үшін қор ретінде құрды. Ол алғаш рет императордың жеке қаражатынан 170 миллион сестерциямен қаржыландырылды, сондай-ақ жаңа салықтар, бес пайыздық мұра салығы және аукциондардан алынатын сатудан бір пайыздық салық түсімдерімен толықтырылды. Оның басқаруы үш praefecti aerarii militaris-тің қолында болды. Бастапқыда олар лотерея арқылы тағайындалды, бірақ кейін император бұрынғы преторлар қатарынан үш жылға тағайындады.
Tribuni aerarii (ауылдық алқаптар)
Трибуни aerarii ("қазына трибундары") көптеп талқыланған. Кейбір зерттеушілер оларды curatores tribuum-мен толықтай бірдей деп есептейді және Сервий ұйымы тұсында тайпалардан соғыс салығын (трибутум) және aerarii-ден жеке бастық салығын жинаған лауазымды тұлғалар болды дейді. Олар сондай-ақ, әр тайпадағы эквиттерге және әскери қызметтегі сарбаздарға жалақы төлеумен айналысты. Аурелия заңымен (б.з.д. 70 ж.) сот төрешілерінің тізімі сенаторлар мен эквиттермен қатар трибуни aerarii-ден де құрылды. Бұл трибундардың жоғарыда аталғандардың жалғасы ма, әлде эквиттермен тығыз байланысты жаңа топ па, немесе тіпті солардың өзі ме – әлі де белгісіз. Осыдан публикумды патрицийлер басқаратын қор деп тұжырымдағандар болды, бірақ бұл пікірге басқалар қарсы шықты.