Кіріспе

Діни орденнің мүшесі, әсіресе католик және Шығыс православие шіркеулерінде. Лайықты бауыр – діни бауырластарға қатысты, әсіресе католик шіркеуінде, қолмен жұмыс істеуге және әлеуметтік мәселелерге ден қоюға бағытталған, хор монахтарынан немесе дервиштерден (фриарлардан) олар хорда дұға оқымағандықтарымен, ал дін қызметкерлерінен қасиетті санға ие болмағандықтарымен (немесе оған дайындалмағандықтарымен) ерекшеленеді. Әйелдердің діни институттарында осыған баламасы – лайықты әпке. Лайықты бауырлар бастапқыда белгілі бір қолөнерде шеберлік танытқан немесе діни сан алуға қажетті білімі болмаған адамдарға діни орден өміріне қатысуға және оған үлес қосуға мүмкіндік беру үшін құрылған.

Тарих

Батыстың ертедегі монахтық дәстүрінде, дінге кірмейтіндер мен хорға қатысатындар арасында ешқандай айырмашылық болған жоқ. Әйгілі Бенедикттің көптеген монахтары діни қызметкерлер емес еді, олардың барлығы қол еңбегімен айналысты. “Conversi” деген сөз, әдетін өмірінің соңында қабылдағандарды белгілеу үшін ғана қолданылды, оларды “oblati” мен “nutriti”-ден ажырату үшін. Бірақ, 11-ғасырдың басына қарай оқуға жұмсалатын уақыт едәуір артты, сондықтан монахтардың үлкен бөлігі діни шынққа ие болды, тіпті көптеген сауатсыз адамдар да діни өмірді қабылдады. Сонымен қатар, монастырьдің жалдамалы қызметшілері – “famuli”-лердің мәртебесін реттеу және олардың кейбіреулерін монастырь отбасына қосу қажет болды. Осылайша, Италияда лайықтар (lay brothers) құрылды, және біз Дижондағы Сент-Бениньон аббаттығында Вильгельм Дижондық (1031 ж. қайтыс болды) және Ричард Вердендік (1046 ж. қайтыс болды) кезінде ұйымдастыруға ұқсас әрекеттерді көреміз, ал Хиршау аббаттығында аббат Вильгельм (1091 ж. қайтыс болды) “fratres barbati” және “exteriores”-қа арнайы ереже берді. Атап айтқанда, Грандмонтта лайықтардың орденнің мүлкін толық бақылауы ауыр бұзылыстарға және, ақырында, орденнің құлауына әкелді. Ал цистерциандардың дана ережелері осы қауіптен сақтады және кейінгі ордендер үшін үлгі болды. Англияда бенедиктиндер лайықтарды аз қолданды, себебі жалдамалы қызметшілердің көмегіне көбірек сенді. Дегенмен, олар Кентерберидегі Сент-Августин және Вестминстердегі Сент-Петр аббаттықтарының дәстүрлерінде еске алынады. 1965 жылы Екінші Ватикан Кеңесі “Perfectae Caritatis” құжатын жариялады, ол барлық діни институттарды өздерінің харизмаларын қайта қарауға және жаңартуға шақырды. Одан кейінгі реформалар мен тәжірибелердің бөлігі ретінде, киім және рухани тәртіп бойынша дінге кірмейтіндер мен хорға қатысатындар арасындағы көптеген айырмашылықтар жойылды немесе азайтылды. Көптеген діни институттарда дінге кірмейтіндер мен хорға қатысатындар бірдей киім киеді.

Жас бауырлас ретінде өмір сүру

Көптеген діни ордаларда лайықты бауырластар кездесті. Олар жұмысшы таптан шыққан, сондай-ақ, иманды және еңбекқор адамдар еді. Олар қасиетті сан алу үшін қажетті білімді ала алмаса да, діни өмірге құштарлық танытып, өздерінің біліктіліктері арқылы орденге үлес қоса алды. Бірі қолөнер шеберлері болса, енді бірі ордендердің материалдық мүлкінің басқарушылары еді. Әсіресе, цистерциандардың лайықты бауырлары ауыл шаруашылығында өте шебер болды және құнарлы жерлерді өңдеуге үлкен үлес қосты. Кейде лайықты бауырлар киімдерімен айырмашылығымен ерекшеленетін: мысалы, цистерциандық лайықты бауырлар бұрын ақ емес, қоңыр түсті тоға киіп, қара сқапулярмен бірге жүретін; ғибадатханада олар плащ киетін, ал капюшон кимейтін; Валломбросан лайықты бауырлары капоттың орнына шапан киетін, ал тоғалары қысқарақ болатын; ағылшын бенедиктин лайықты бауырлары хор монахтарының капюшонынан өзгеше пішіндегі капюшон киетін, және капюшонсыз болатын; Доминикан лайықты бауырлары ақ емес, қара сқапуляр киетін. Кейбір ордендерде олар күн сайын Баталы Марияның Кішкентай офисін оқуға міндеттелген, бірақ көбінесе олардың егістіктегі жұмыстары (сонымен қатар шіркеуден алыс болулары) Сағат Литургиясына қатысуға мүмкіндік бермейтін. Олардың орнына лайықты бауырлар "Пәтер", "Аве" және "Глория" дұғаларын оқитын.

Қауымдық әпкелер

Лайық әйелдер көптеген әйелдер ордендерінде кездесетін, ал олардың пайда болуы, лайық ер бауырлар сияқты, хор монахиняларына таңғы құлшылық пен оқуға артық уақыт беру қажеттілігінен және сауатсыз адамдарға діни өмірге қатысуға мүмкіндік беруден туындады. Олар да хор әйел бауырларынан өзгеше киім киетін, ал олардың міндетті күнделікті дұғалары кішкентай таңғы құлшылық немесе белгілі бір мөлшерде дұғалардан тұратын. Лайық бауырлар жүйесі лайық ер бауырлар жүйесінен бұрын пайда болған сияқты, алғаш рет тоғызыншы ғасырдағы Әулие Денис туралы агиографияда тіркелген. Ерте орта ғасырларда әйелдер монастырларына қарасты лайық ер бауырлар және ерлер монастырларына қарасты лайық әйелдер туралы да мәлімделген. Екі жағдайда да екі жынысты адамдар қатаң түрде бөлек, әртүрлі ғимараттарда орналастырылған. Алайда, бұл тәртіп бұдан көп бұрын жойылған.