Кіріспе

Юрги немесе Усиньш күні – ежелгі латыш көктем мерекесі, ол 23 сәуірде христиан шіркеуінің қасиетті Георгийге арналған тойымен бірге келеді. Бұл мерекеден кейін піегуля және мал бағу маусымының басталуын білдірді. Күн күнтізбесі бойынша Юрги күні көктемгі күн тойы (Лиелдес) мен жазғы күн тойы (Яни) арасындағы орта нүкте саналады, ал Юлиан күнтізбесі бойынша 6 мамырда тойланады. 19 ғасырда жеке тәуелділік жойылғаннан кейін, Юрги латыш мәдениетінде шарттық қатынастарды аяқтау күні ретінде қалыптасты.

Христиандық мерекелердің шығу тегі

Христиан шіркеуі осы күнді император Диоклетианның алғашқы шейіттерінің бірі – әулие Георгийдің құрметіне тойлайды. Крест жорықтарынан кейін, Еуропаға Георгий ат үстінде аждаһамен, оның ішінде – жазық дін мен жамандықтың символымен шайқасқандығы туралы аңыз тарады. Аңыз бойынша, ол атты жауынгер, қару-жарақ шебері және тіпті қарақшылардың меценаты болған. Эстонияда Георгий жылқы құдайы болса, Ресейде Георгий жылқының ғана емес, сонымен қатар малшылардың да қасиеттісі саналады.

Усиньшпен қарым-қатынасы

Латвия халық дәстүрлерінде Әулие Георгий немесе Юрғи жылқының қамқоршысы ретінде сипатталады. Христиан діні латыш халық дәстүрлеріне Әулие Георгийді Ūsiņš орнына қою арқылы әсер еткен деп саналады. Вальмира қаласындағы дәстүрлер туралы сауалнамалардың бірінде бір ескерту сақталған. Бұрын Юрғи күні Ūsiņš күні деп белгіленген.

Юрги күнінің дәстүрлері мен наным-сенімдері

Ескі тұрақтан кеткенде адамдар қоштаспайтын, себебі жаңа тұрақта бақытсыз болмас үшін. Жүгірткі күні жаңа үйге көшкенде, ескі үйдің шөбін алып, қораға шашып тастайтын, кетіп бара жатқан адамға ешқандай қарғыс тимеуі үшін. Басқалары ескі үйден тастар алып, жаңа үйдің қорасына лақтырып, өздерін қандай да бір жаман сиқырдан сақтау үшін жасаған. Жаз жақындағандықтан, Жүгірткі күні сұлулық пен денсаулықты сақтаумен қатар, көнуге қатысты да маңызды, алайда көбінесе күйіп қалмауға баса назар аударады. Егер Жүгірткі күні қар жауса, ауызды жуады, әйтпесе жумайды, себебі күйіп қалмас үшін солай жасау керек. Жүгірткіге дейін бақаның шағылымен жуыну қажет. Сондай-ақ, шәрбатты ішу алдында ауызды жуып, осылай істеуге болады. Адамдар құмырсқалардың үйіне түкіріп, құмырсқалардың қышқыл шашып беттеріне тиеді деп сенген, оның күйіктерден және шекпендерден ем болатынына сенеді. Сондай-ақ, Жүгірткіге дейін жалаң аяқ жүріп, сыбызғы тартса, ыстықтан сақтайды деп сенген. Жұрт Жүгірткіге дейін алғашқы дүркіреген даусты естігенде, жерден тас алып, маңдайынан үш рет сүйреп, қайтадан жерге қоятын. Бұл бас ауырмауы үшін жасалған. Жүгірткі жылы күндердің бірі саналады, және Құдай Яков, Микель және Мартин күндері үш суық тасты лақтыған, бірақ оларды Жүгірткі, Алғашқы өнім және Яни күндері жылығаннан кейін қайтарып алған деп сенген. Уақытты болжайтындар Жүгірткіге дейін қанша күнге шұғыла түсетінін бақылап, осылайша Яков күніне дейін қарабидай жинауға қанша күн кететінін есептеп шығарған. Жүгірткі таңында желді тексерген, егер Жүгірткіде жел соқса, онда жыл бойы жел соғады дегенді білдіреді. Егер Жүгірткіде жаңбыр жауса, онда жаз ылғалды болады, сондықтан орман шалғынында дәрілік шөптер өспейді деп саналған. Егер Жүгірткі жұма күніне келсе, онда ол бақытсыз жыл, ал дүйсенбі күніне келсе, бақытсыз жаз болады. Адамдар Жүгірткі күні тоқудан қашқан, себебі тоқыса, көп дауыл болады деп сенген. Сондай-ақ, тілек айтуға болмайды, әйтпесе ашулы иттің үйіне келеді деп ойлаған. Егер далада от жанып тұрса, олардың үйі де өртеніп кетеді дегенді білдіреді. Жүгірткі таңында күн шыққанда, ешқандай қызыл гүл өспеуі үшін, далаға аяқпен жүріп, жерді жыртып өтеді. Ертеңгі Жүгірткі таңында пеш салып, от жағып, түтін шығарған. Кім бірінші жасаса, сол бақытты болады.

Юридистің күні

Юрги күніндегі нан дөңгелек пішінді болуы керек еді, себебі бұл жылқы мен сиырдың өсуіне көмектеседі деп сендірілді. Жұмыртқа желінетін немесе сиырдың арқасына домалатылған, осылайша сиырдың семіретініне сенеді. Көбінесе қымыз дайындалады, ол үйлесімділікті нығайтуға және бейтаныс адамдарды мүмкіндігінше ұзақ қалдыруға маңызды рөл атқарады. Юргиде жаңа үйге кіргенде үй шаруасын жүргізуші әйел қонақтарға жеу үшін капуста пісіріп беретін, осылайша қонақтар үйде ұзақ қалсын үшін. Ал егер балық берілсе, қонақтар үйден тез шығып кететін. Юрги күнінде ескі қоныстанғанда капуста пісірілсе, жаңа үйге келгенде жұмыртқа қуырылып, балапандардай бейбіт өмір сүру үшін дайындалған. Алғаш рет сиырларды бағуға шыққанда үй иесі бағушыға көптеген жұмыртқа берді. Жұмыртқаның саны бағылған сиырдың санына байланысты болды. Жұмыртқа қайнатылып, жылқының атымен белгіленетін, содан кейін жылқының иесіне берілетін. Жұмыртқадан қабығы шешілген, егер жақсы түсіп кетсе, жылқының жақсы екенін, ал егер нашар болса, оны сыйға берудің жақсы екенін білдіретін. Піегуляда pantāga пісіріледі, бұл дәстүрлі Юрги тағамы. Ол қазық немесе балқының ойығына құйылады, содан кейін үстіне үлкен тас қойылып, ойық жабылады немесе алдымен кішкентай ойық жасау үшін тістеліп, топырақпен толтырылады, содан кейін pantāga Ūsiņšқа ұсынылады. Тек содан кейін оны жеуге болады. Pantāga пісіру үшін тек қайнатылған және шикі жұмыртқа ғана қажет. Pantāga от үстінде еркектер тарапынан пісірілді.