Канададағы еврей қауымдастығының тарихы мен қалыптасуы

Кіріспе

Канадалық яһудилер, мәдениеті, ұлты немесе діні бойынша, Израиль, АҚШ және Франциядан кейін ғана әлемдегі төртінші ірі яһуди қауымын құрайды. 2021 жылғы Statistics Canada мәліметтері бойынша, Канадада 335 295 яһуди тұрады. Бұл Канада халқының шамамен 1,4% құрайды. Канададағы яһуди қауымының басым бөлігін ашкенази яһудилері құрайды. Басқа яһуди ұлттық топтары да өкілдік етілген, оларға сефарди яһудилері, мизрахи яһудилері және Бене Исраил кіреді. Яһуди дініне кіргендердің саны яһуди канадалық қауымдастығын құрайды, ол яһуди мәдени дәстүрлерінің кең ауқымын және яһуди діни салттарының толық спектрін көрсетеді. Олар азшылық болғамен, алғашқы яһуди иммигранттары губернатор Эдвард Корнуоллиспен бірге Галифакс, Жаңа Шотландия (1749 ж.) қаласын құруға келгеннен бері елде ашық өмір сүріп келеді.

Ұйым

Бірінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде Канадада шамамен 100 000 еврей өмір сүрді, олардың үштен екі бөлігі Монреаль мен Торонтода тұрды. Еуропалық босқындардың балалары көбінесе сатушы болып бастап, кейін дүкендер, бөлшек және көтерме сауда сияқты кәсіптерге қол жеткізді. Канадалық еврейлер Канаданың киім және тоқыма өнеркәсібінің дамуында маңызды рөл атқарды. Көптегені тер төгіп жұмыс істейтін шеберханаларда еңбек етті, ал кейбіреулері өндіріс орындарына иелік етті. Еврей саудагерлері мен жұмысшылары қалалардан кішкентай қалаларға таралып, бара жатқан жерлерінде синагогалар, қауымдық орталықтар мен мектептер салды. Халық саны арта келе, Канадалық еврейлер көптеген бағыттардың арасында қауым ретінде ұйымдасуға кірісті. Канадалық еврейлер конгресі (CJC) 1919 жылы бірнеше кіші ұйымдардың бірігуі нәтижесінде құрылды. CJC-нің мақсаты – Канадалық еврейлердің ортақ мүдделерін қорғау және иммигрант еврейлерге көмектесу болды. Ең ірі еврей қауымы Монреальде орналасқан, ол сол кезде Канададағы ең үлкен, ең бай және ең әлемдік қала еді. Монреальдегі еврейлердің көп бөлігі 20 ғасырдың басында идиш тілінде сөйлейтін ашкеназилер болды, бірақ олардың балалары француз тілінен гөрі ағылшын тілін таңдады. Корольдік атқыштар полкінің майоры Бен Дункельман 1944-1945 жылдары Солтүстік-Батыс Еуропадағы науқандарда батыл және жауынгерлік қабілеті үшін жоғары наградаларға ие болған әскер болды. 1943 жылы Монреальдегі виски тағдырлы Сэмюэл Бронфманның әйелі Саидье Роснер Бронфман үй шаруасындағы еңбегі үшін MBE (Британ империясының орденінің мүшесі) атағымен марапатталды. Саидье Бронфман Монреальде 7000 әйелді шетелдегі канадалық әскерлерге сыйлық жинау үшін ұйымдастырды, осы еңбегі үшін король Георг VI оны құрметпен атады. 1939 жылы Канада 908 еврей босқыны бар «Сент-Луис» кемесін кері қайтарды. Олар Еуропаға оралғанда, 254-і концлагерлерде қайтыс болды. Жалпы алғанда, Канада 1930-1940 жылдары кең таралған антисемитизм ахуалында бар болғаны 5000 еврей босқынын қабылдады. Антисемитизмнің ең айқын көрінісі 1944 жылғы Квебек сайлауында болды. Ұлттық одақтың жетекшісі Морис Дюплесси Квебектегі антисемиттік көзқарастарға сүйенді, Уильям Лайон Маккензи Кінгтің Доминион үкіметі мен Квебектің либерал премьері Аделард Годбудың Холокосттан кейін Квебекке 100 000 еврей босқынын орналастыру үшін «Халықаралық сионисттік бауырластықпен» құпия келісім жасасқандығы туралы жаңсақ мәлімдеме жасады, олар федералды және провинциялық либералдық партияларды қаржыландыруға уәде берді. Дюплессис өзі еврейлерден ақша алмастайтынын және сайланса, еврей босқындарын Квебекке әкелу жоспарын тоқтататынын мәлімдеді. Дюплессистің Квебекке 100 000 еврей босқынын орналастыру жоспары туралы айтқандары мүлдем жалған болғанымен, оның әңгімесіне Квебек тұрғындары кеңінен сенеді, бұл оның сайлауда жеңіске жетуіне көмектесті. АҚШ-тағыдай, Холокост туралы жаңалықтарға қауымның реакциясы ондаған жылдар бойы баяу болды. Биалисток (2000) 1950 жылдары қауымда талқылау «іс жүзінде болмады» деп жазды. Жеті канадалық еврейдің бірі аман қалғандар немесе олардың балалары болғанымен, көпшілігі «не болғанын білгісі келмеді, ал аман қалғандардың көбі оларға айтуға батыл болмады». Ол талқылауға басты кедергі «оқиғаны түсінуге келмейтін нәрсе» екенін айтты. 1960 жылдары қауым антисемитизмнің әлі де бар екенін түсінген кезде хабардарлық пайда болды.

By the outbreak of World War I, there were approximately 100,000 Canadian Jews, of whom three quarters lived in either Montreal or Toronto. Many of the children of the European refugees started out as peddlers, eventually working their way up to established businesses, such as retailers and wholesalers. Jewish Canadians played an essential role in the development of the Canadian clothing and textile industry. Most worked as labourers in sweatshops; while some owned the manufacturing facilities. Jewish merchants and labourers spread out from the cities to small towns, building synagogues, community centres and schools as they went. As the population grew, Canadian Jews began to organize themselves as a community despite the presence of dozens of competing sects. The Canadian Jewish Congress (CJC) was founded in 1919 as the result of the merger of several smaller organizations. The purpose of the CJC was to speak on behalf of the common interests of Jewish Canadians and assist immigrant Jews. The largest Jewish community was in Montreal, at the time the largest, wealthiest and most cosmopolitan city in Canada. The vast majority of Montreal's Jews who arrived in the early 20th century were Yiddish speaking Ashkenazim but their children chose speak English rather than French. Major Ben Dunkelman of the Queen's Own Rifles regiment was a soldier in the campaigns of 1944–45 in northwest Europe, highly decorated for his courage and ability under fire. In 1943, Saidye Rosner Bronfman of Montreal, the wife of the whiskey tycoon Samuel Bronfman was appointed MBE (Member of the Order of the British Empire) for her work on the home front. Saidye Bronfram had organized 7, 000 women in Montreal to make packages for Canadian soldiers serving overseas, for which she was recognized by King George VI. In 1939, Canada turned away the MS St. Louis with 908 Jewish refugees aboard. It went back to Europe where 254 of them died in concentration camps. And overall, Canada only accepted 5,000 Jewish refugees during the 1930s and 1940s in a climate of widespread anti Semitism. A most striking display of antisemitism occurred with the 1944 Quebec election. The leader of the Union Nationale, Maurice Duplessis appealed to anti Semitic prejudices in Quebec in a violently anti Semitic speech by claiming that the Dominion government of William Lyon Mackenzie King together with Liberal Premier Adélard Godbout of Quebec had secretly made an agreement with the "International Zionist Brotherhood" to settle 100,000 Jewish refugees left homeless by the Holocaust in Quebec after the war in exchange for the "International Zionist Brotherhood" promising to fund both the federal and provincial Liberal parties. By contrast, Duplessis claimed that he would never take any money from the Jews, and if he were elected Premier, he would stop this alleged plan to bring Jewish refugees to Quebec. Though Duplessis' claims about the alleged plan to settle 100,000 Jewish refugees in Quebec was entirely false, his story was widely believed in Quebec, and ensured he won the election. As in the United States, the community's response to news of the Holocaust was muted for decades. Bialystok (2000) wrote that in the 1950s the community was "virtually devoid" of discussion. Although one in seven Canadian Jews were survivors or their children, most "did not want to know what happened, and few survivors had the courage to tell them". He argued that the main obstacle to discussion was "an inability to comprehend the event". Awareness emerged in the 1960s, as the community realized that antisemitism remained.