Кіріспе

Knife in the Water (Nóż w wodzie) – 1962 жылы түсірілген поляк психологиялық триллері. Фильмнің сценарийін Роман Полански жазған, режиссурасы да оған тиесілі, бұл оның толық метражды фильмдегі дебюті. Басты рөлдерді Леон Нимчик, Жоланта Умечка және Зигмунт Маланович сомдаған. Сюжеті бойынша, күйеу мен әйелі қайықпен саяхатқа шығады, оларға жас автостопкер қосылады, ол олардың арасындағы қарым-қатынасты шиеленістіре түседі. Фильм «Оскар» сыйлығының «Ең үздік шетелдік фильм» номинациясына ұсынылған және бүгінгі күнге дейін Поланскидің поляк тіліндегі жалғыз толық метражды фильмі болып табылады. «Knife in the Water» шығуынан бері киносыншылардың жоғары бағасын алды және Поланскидің ең жақсы фильмдерінің бірі саналады. Американдық режиссер Мартин Скорсезе осы туындыны поляк киносының шедеврлерінің бірі деп мойындады және 2013 жылы «Мартин Скорсезе таныстырады: поляк киносының шедеврлері» фестивалі аясында АҚШ, Канада және Ұлыбританияда Анджей Вайданың «Күл мен алмастар» және «Көктемгі жаугершіліктер» сияқты фильмдермен бірге көрсетуге таңдады.

Сюжет

Анджей (Леон Нимчик) мен Кристана (Йоланта Умечка) көлге жүзуге бара жатқанда, жол ортасында автостоппен жүретін жас жігітті (Зигмунд Маланович) кездестіреді. Ол жігітті қасына шақырады. Олар көлге жеткенде, Анджей жігітті тастап кетпей, бірге қайыққа жүзуге шақырады. Жас жігіт бұл ұсынысты қабыл алады, ал теңізде көп нәрсені білмейтіндіктен, Анджейден көптеген қиын сабақ алуы керек. Осы арада Анджей мен автостопкердің арасындағы қысым бірте-бірте көбейіп, олар Крыстинаның назарын аударуға тырысады. Атауы фильмдегі үлкен бұрылыс нүктесіне сілтеме жасайды, ол Анджей жасөспірімді соңғысының бағалы қалта пышағымен мазақтайды, ол кездейсоқ теңізге жоғалады. Анджей мен автостопкердің арасында ұрыс басталып, автостопкер суға құлайды. Анджей әйелімен оны іздеп, таба алмады, өйткені ол жүзе алмайтынын айтқан еді. Анджей әйелімен не істеу керектігін талқылап, жағаға жүзіп барып, полиция шақырады. Жас жігіт Анджейдің кеткенін білгенде, көлдегі бояудың артына жасырынғаннан шығып, яхтаға қарай жүзіп келеді. Сол жерде ол Кристаны жылаңаш күйінде кептіріп жатқан көрді. Ол яхтаға отырды, ал Кристина оған Анджей сияқты жаман екенін айтады, бірақ жыныстық тартылыс жеңіп, экраннан тыс жыныстық қатынасқа түседі. Кристана кемежайға қайта оралады, ал Анджей пайда болып, қайтадан басқаруды қолға алмайынша, адам секіріп түсіп, өз жолына кетеді. Ол жас жігіттің жоғалғанын полицияға хабарлауды қалайды. Кристайна оған жігіт қайта оралып, ол оған опасыздық жасағанын айтады. Анджей не нәрсеге сену керектігін білмейді, ал жол қиылысында, үйге қайту үшін бір жолды бұрып, полиция бөлімшесіне бару үшін басқа жолды бұрып, көлік қозғалмайды.

Талдау

Кино профессоры Чарльз Дерри "Судағы пышақ" фильмінің басқа триллерлерден өзгеше екенін, себебі ол "триллер жанрындағы күтілетін зорлық-зомбылықты ұстап тұрады, [және] оның сюжеті зорлық-зомбылықтың керісімен аяқталады: толық қозғалмау сахнасы, онда әйелге күйеу басты кейіпкер үшін ешқандай әрекет қабылдауға болмайды".

Даму

Полански, Якуб Голдберг және Джерзи Сколимовский жазған фильмнің сценарийі бастапқыда Польша Мәдениет министрлігі тарапынан "әлеуметтік тұрақтылықтың жетіспеуі" себептерімен қабылданбады. Туған жері Польшада қаржыландыру ала алмағандықтан, Полански сценарийді Францияда түсіруге бейімдеді, алайда өндіріс сонда да қаржыландыруды қолдау таппады. Сценарийге бірнеше шағын түзетулер енгізгеннен кейін – көбінесе "әлеуметтік тұрақтылықты" көрсететін диалог үзінділері, "Мәдениет министрлігін жұбату" мақсатында – Полански жобаны ұлттық кино кеңесіне қайта ұсынды, ол оны өндіріске қабылдады.

Түсірілім

"Судағы пышақ" 1961 жылы Поланскимен түсірілді, онда барлығы үш актер жұмыс істеді. Екі актердің (Кристина рөлін сомдаған Йоланта Умечка және жас жігіттің рөлін сомдаған Зигмунт Маланович) бұрын кәсіби актерлік тәжірибесі болған жоқ. Польшаның Мазур көлдері аймағында, су үстінде (көбінесе желкенді қайық пен құтқару салдың ішінде) түсірілген фильм техникалық тұрғыдан қиынға соқты. Желкенді қайық үш актерге арналғандай кең болғанымен, түсіру тобы үшін тығыз болды, сондықтан олар көбінесе суретке түсіру үшін қауіпсіздік белбеулерімен қайықтың шетіне ілініп тұруға мәжбүр болды.

Музыка

Кшиштоф Комеда фильмнің музыкасын жазды, ал негізгі саксофонист Бернт Розенгрен болды.

Шығару

"Knife in the Water" фильмі 1962 жылдың 9 наурызында Польшада көрсетілімге шықты. Ал АҚШ-та ол келесі жылы, 1963 жылдың 28 қазанында тұңғыш рет көрсетілді.

Сыни қабылдау

"Судағы пышақ" 1963 жылы "Оскар" сыйлығының "Ең үздік шетел тіліндегі фильм" номинациясына ұсынылды, бұл осындай құрметке ие болған алғашқы поляк фильмі болды. Time журналы халықаралық киноға арналған санының мұқабасына Үмечка мен Маланович өзара сүйкімділікке ұмтылып тұрған кадрын пайдаланды. Фильм 1962 жылы Венеция кинофестивалінде FIPRESCI жүлдесін жеңіп алды. Бұл фильм ең жақсы дебюттік фильмдер тізіміне енгізілді және 2010 жылы Empire журналының "Әлемдік киноның 100 ең үздік фильмі" тізімінде 61-орынды иеленді. Rotten Tomatoes агрегаторында фильмге 34 сын бойынша 97% мақұлдау көрсеткіші берілген, ал орташа бағасы 8.3/10 құрайды. 2014 жылы Мартин Скорсезе "Судағы пышақ" фильмін АҚШ және Канадада өткен "Мартин Скорсезе ұсынады: Польша киносының шедеврлері" атты поляк фильмдері фестивалінің аясында көрсету үшін таңдады. 2015 жылы Польшаның Лодзь қаласындағы Кинематография мұражайы жүргізген сауалнама бойынша "Судағы пышақ" барлық уақыттағы ең ұлы польшалық фильмдердің төртіншісі деп танылды.

Үй медиасы

Knife in the Water 1996 жылы VHS форматында, ал 2003 жылы The Criterion Collection DVD форматында шықты.