Клод Каюн: Әйел, ер адам және өнердің шекарасын бұзған сурреалист фотограф

Кіріспе

Француз суретшісі (1894–1954)

Клод Кахун (klod ka.œ̃, шын аты Люси Рене Матильда Швоб; 25 қазан 1894 – 8 желтоқсан 1954) – француз сюрреалистік фотографы, мүсіншісі және жазушысы. Швоб 1914 жылы Клод Кахун псевдонімін қабылдады. Кахун түрлі бейнелерді сомдаған жазушы және автопортретші ретінде кеңінен танымал. Ол өзі туралы жазғанда өзін «elle» (ол) деп атаған, ал бұл мақала да солай атауды ұстанады; бірақ оның нақты жынысы өзгермелі екенін де айтқан. Мысалы, «Disavowals» еңбегінде Кахун: «Еркек пе? Әйел пе? Бәрі жағдайға байланысты. Мен үшін ең қолайлы жыныс – осы» деп жазады. Кахунның андрогинды келбеті оның заманының қатаң гендерлік нормаларына қарсы тұрды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Кахун қарсылық қозғалысының мүшесі және пропагандист ретінде белсенділік танытты. Андре Бретон және Батаильмен бірге «Contre Attaque» солшыл тобын құрды; бұл – коммунист жазушылар, суретшілер мен жұмысшылардың бірігі.

Ерте өмір

Кахун 1894 жылы Нант қаласында жақсы жағдайдағы еврей отбасында дүниеге келді. Авангард жазушысы Марсель Швоб оның әйелінің ағасы, ал шығыстанушы Дэвид Леон Кахун оның атасы болды. Кахун төрт жаста болғанда, анасы Мэри Антуанетта Курбебайс психикалық ауруға шалдығып, көбінесе психиатриялық мекемеде қалуға мәжбүр болды. Анасының жоқтығынан кейін Кахун әжесі Матильда тәрбиеледі. Кахун Нант қаласындағы жоғары мектепте антисемитизмге ұшырағаннан кейін Суррейдегі жеке мектепке (Парсонс Мид мектебі) оқуға түсті. Ол Париж университетінің Сорбоннасында білім алды. Кахунның әкесі ажырасқаннан кейін және Мурдың анасы жесір қалғаннан кейін, олар 1917 жылы үйленді, ал Кахун мен Мурдың көркемдік және романтикалық қарым-қатынасы басталғанына сегіз жыл өткен соң жақын қарындастар болды. Өмірінің соңына дейін Кахун мен Мур бірлесіп әртүрлі жазба жұмыстар, мүсіндер, фотомонтаждар мен коллаждар жасады. Олар мақалалар мен романдар жариялады, әсіресе «Mercure de France» журналында, және Анри Мишо, Пьер Морханге және Роберт Десноспен достық қарым-қатынас орнатты. 1922 жылдары Кахун мен Мур өз үйлерінде суретшілер салондарын өткізе бастады. Салонға Анри Мишо, Андре Бретон сияқты суретшілер мен Сильвия Бич, Адриенн Моннье сияқты әдебиеттің кәсіпкерлері жиі қатысты.

Жұмыс

Кахунның туындылары жазу, фотосурет, мүсін және театр өнерін қамтиды, олардың ең есінде қалғаны – сюрреализмнің көрнекі эстетикасын біріктірген жоғары деңгейдегі автопортреттері мен композициялары. 1920 жылдары Кахун авиатор, денди, қуыршақ, дене шынықтырушы, вампир, періште және жапон қуыршағы сияқты түрлі бейнелерде көптеген автопортреттер жасады. Мысалы, бір фотосуретте Кахунның киімдеріне «Жаттығудамын, сүймеңдер» деп жазылған. Осы арқылы оның жеке басы мен гендерлік идентитігі көрінуге мүмкіндік алады, бірақ оны еркектердің көзімен қарап, сексуалдыландыруға және экзотикаландыруға болмайды. Ғалым Миранда Уэлби Эверард Кахунның туындыларындағы театрдың, өнердің және костюмнің маңыздылығы туралы жазды, бұл суретшінің әртүрлі гендерлік өрнектерін қалай бейнелегенін көрсетеді. Кахунның жарияланған жазбаларына «Батыршалар» (1925) кіреді – әйелдердің ертегі кейіпкерлеріне негізделген монологтар жинағы, олар заманауи әйелдер бейнесімен әзіл-қалжыңмен салыстырылған; «Aveux non avenus» (Carrefour, 1930) – фотомонтаждармен суреттелген эсселер мен түстердің жазбаларынан тұратын кітап; сондай-ақ журналдар мен басылымдардағы бірнеше эсселер. 1932 жылы Кахун Революциялық жазушылар мен суретшілер қауымдастығына қосылды, онда Андре Бретон мен Рене Кревельмен танысты. Осыдан кейін Кахун сюрреалистік топпен байланыса бастады және кейіннен бірқатар сюрреалистік көрмелерге қатысты, соның ішінде 1936 жылы Лондонда өткен Халықаралық сюрреалистік көрме (Жаңа Берлингтон галереясы) және Париждің Шарль Раттон галереясындағы «Сюрреалистік объектілер көрмесі». Кахунның Лондон көрмесіндегі фотосуреті, Трафальгар алаңының ортасында тұрған Шила Легге, оның басына гүлдер орнатылып, созылған қолына көгершіндер қонған, көптеген газеттерде жарияланды және кейіннен бірнеше кітаптарда қайта басылды. 1934 жылы Кахун «Париж ашық» атты қысқаша polemik эссе жариялады, ал 1935 жылы Андре Бретон мен Жорж Батайльмен бірге солшыл антифашистік альянс «Contre Attaque» құруға қатысты. Бретон Кахунды «заманымыздың ең қызықты тұлғаларының бірі» деп атады. 1994 жылы Лондондағы Заманауи өнер институты 1927 жылдан 1947 жылға дейінгі Кахунның фотосуреттерінен тұратын көрме ұйымдастырды, сонымен қатар екі жас британдық суретшінің – Вирджиния Нимаркох пен Тацита Диндің туындылары да қойылды. Көрме «Mise en Scene» деп аталды. Сюрреалистік автопортреттерінде Кахун өзін андрогин, нимфа, модель және солдат ретінде бейнеледі. 2007 жылы Дэвид Боуи Нью-Йорктегі Бас теологиялық семинарияның бақшасында Кахунның туындыларынан тұратын мультимедиалық көрме ұйымдастырды. Бұл «Highline Festival» деп аталатын шараның бөлігі болды, онда Air, Laurie Anderson және Mike Garson да өнер көрсетті. Боуи Кахун туралы былай деді: «Оны трансгрессивті деп атауға болады немесе сюрреалистік бейімділіктері бар Ман Рейді киім ауыстырған адам деп айтуға болады. Мен осы туындыны өте ерекше, өте ақымақ деп санаймын. Франциядан және қазіргі Ұлыбританиядан тыс жерлерде ол түпнұсқа сюрреалистік қозғалыстың негізін қалаушы, досы және серігі ретінде лайықты танылуды алған жоқ».

Cahun's works encompassed writing, photography, sculpture and theatre, of which the most remembered are the highly staged self portraits and tableaux that incorporated the visual aesthetics of Surrealism. During the 1920s, Cahun produced an astonishing number of self portraits in various guises such as aviator, dandy, doll, body builder, vamp and vampire, angel, and Japanese puppet. For example; in one photo Cahun is seen in a top that reads 'i am in training, do not kiss me.' showing how her identity and gender is allowed to be seen but should not be objectified and exoticized by the male gaze. Scholar Miranda Welby Everard has written about the importance of theatre, performance, and costume that underlies Cahun's work, suggesting how this may have informed the artist's varying gender presentations. Cahun's published writings include "Heroines", (1925) a series of monologues based upon female fairy tale characters intertwined with witty comparisons to the contemporary image of women; Aveux non avenus, (Carrefour, 1930) a book of essays and recorded dreams illustrated with photomontages; and several essays in magazines and journals. In 1932, Cahun joined the Association des Écrivains et Artistes Révolutionnaires, where she met André Breton and René Crevel. Following this, Cahun began associating with the surrealist group and later participated in a number of surrealist exhibitions, including the London International Surrealist Exhibition (New Burlington Gallery) and Exposition surréaliste d'Objets (Charles Ratton Gallery, Paris), both in 1936. Cahun's photograph from the London exhibition of Sheila Legge standing in the middle of Trafalgar Square, her head obscured by a flower arrangement and pigeons perching on her outstretched arms, appeared in numerous newspapers and was later reproduced in a number of books. In 1934, Cahun published a short polemic essay, Les Paris sont Ouverts, and in 1935 took part in the founding of the left wing anti fascist alliance Contre Attaque, alongside André Breton and Georges Bataille. Breton called Cahun "one of the most curious spirits of our time." In 1994, the Institute of Contemporary Arts in London held an exhibition of Cahun's photographic self portraits from 1927 to 1947, alongside the work of two young contemporary British artists, Virginia Nimarkoh and Tacita Dean, entitled Mise en Scene. In the surrealist self portraits, Cahun represented herself as an androgyne, nymph, model, and soldier. In 2007, David Bowie created a multi media exhibition of Cahun's work in the gardens of the General Theological Seminary in New York. It was part of a venue called the Highline Festival, which also included offerings by Air, Laurie Anderson, and Mike Garson. Bowie said of Cahun:
You could call her transgressive or you could call her a cross dressing Man Ray with surrealist tendencies. I find this work really quite mad, in the nicest way. Outside of France and now the UK she has not had the kind of recognition that, as a founding follower, friend and worker of the original Surrealist movement, she surely deserves.

Марсель Мурмен ынтымақтастық

Кахунның жұмысы көбінесе Марсель Мурмен (Сюзанна Малхерб псевдонимі) бірлесіп жасалған. Олардың махаббаттас болғаны айтылады, Мур Кахунның шығармашылық және ойын-сауық процесінің ажырамас бөлігі болды. Содан кейін олар киім киіп, Джерсидегі көптеген неміс әскери шараларына қатысып, памфлеттерін сарбаздардың қалталарына, орындықтарына және темекі салғыштарына жасырын орналастырды, солдатардың оларды таба алуы үшін. Бұған қоса, олар парақшаларын машиналар мен терезелерге жасырын түрде тастап тастады. Бірде жергілікті шіркеуде "Иса ғалымырақ, бірақ Гитлер одан да ғалымырақ – себебі Иса адамдар үшін өлді, ал адамдар Гитлер үшін өледі" деген жазуы бар баннер іліп қойды. Кахун мен Мурдың Париждегі көптеген көркем жұмыстарында болғандай, олардың көптеген жазбаларында да осы қараңғы юмор стилі қолданылды. Көп жағдайда Кахун мен Мурдың қарсылық күресі тек саяси ғана емес, сонымен қатар көркемдік әрекеттер болды, олар өздерінің шығармашылық қабілеттерін пайдаланып, жек көретін билікті әлсіретуге тырысты. Кахунның өмірлік жұмысының көп бөлігі белгілі бір билікті жоюға бағытталған; алайда, олардың белсенділігі олардың қауіпсіздігіне қауіп төндірді. Тарихшы Джеффри Х. Джексон өзінің соғыс кезеңіндегі қарсылық туралы толық зерттеуінде, "Қағаз оқтар" еңбегінде жазғандай, Кахун мен Мур үшін "Джерсидегі неміс оккупациясына қарсы күрес – өмір бойы қарсылықтың шыңы болды, олар әрқашан бостандық жолында саяси ұстанымдарды қорғап, бірге өздерінің бүлікшіл өмір салтын құрды. Олар үшін саяси мәселе әрқашан жеке бастың ісі болды". 1944 жылы Кахун мен Мур тұтқындалып, өлім жазасына кесілді, бірақ үкім орындалмады, себебі 1945 жылы арал неміс оккупациясынан азат болды.

Әлеуметтік сын және мұра

Кахун өзінің жеке өнерімен айналысты және атаққа ұмтылмады. Кахунның туындылары оның қайтыс болғаннан кейін 40 жыл өткен соң ғана танылды. Көп жағынан, Кахунның өмірі конвенцияға қарсы әрекеттерімен белгіленді, ал оның қоғамдық бейнесі қазір жыныс, сұлулық және логика туралы қабылдауларды күйрететін түсінікке айналды. Оның жұмысы көрерменнің фотосуретті шындықты бейнелеу ретінде түсінуін дүрліктіруге бағытталған. Сонымен қатар, оның поэзиясы сол кездегі гендерлік рөлдерге қарсы шығып, жаңа заманғы әлеуметтік және экономикалық шекараларды сынға алды. Кахунның париждік сюрреалистер тобына қатысуы топтың туындыларына жаңа бейнелерді әкелген әртүрлі элементті қосты. Көптеген сюрреалистер ер адамдар болды, олар әйелдерді эротиканың оқшауланған символы ретінде бейнеледі, Кахун ұсынғандай, өзгермелі, гендерлік нормаға бағынбаған бейне емес. Кахунның фотосуреттері, жазбалары және өнер мен саяси революционер ретіндегі өмірі әлі де суретшілерге әсер етеді. XXI ғасырдағы Кахун мен Мурдың туындылары туралы жазбаларда олар "прототрансгендер суретшілер" деп сипатталды. Кристи Уампол Кахунның таңдалған аты мен сыртқы келбетін XXI ғасырдың гендерлік сұрақтарды тудыратын жеке тұлғаларымен байланыстырады, оның пікірінше, Кахунның фотосуреттері "трансгендерлік сигналдарды" көрсетеді және қазіргі транс өзін-өзі бейнелеудің прототипі болып табылады. Кахунның жинақталған жазбалары 2002 жылы Франсуа Леперлиер редакциялаған «Клод Кахун – Жазбалар» деген атпен жарияланды. 2018 жылы Париждегі бір көше «Allée Claude Cahun – Marcel Moore» (Клод пен Сюзанна тұрған Нотр-Дам-де-Шамп көшесіне жақын Сен-Жермен-де-Пре – Монпарнас ауданы) деп аталды. Руперт Томсонның 2018 жылғы «Сенен басқа ешкім жоқ» романы Кахун мен Мурдың өміріне негізделген. Адам Марс Джонс бұл кітапты «London Review of Books» журналында жақсы бағалады. Джеффри Х. Джексонның 2020 жылғы «Қағаз оқтар: нацистерге қарсы тұру үшін өмірін қауіпке тіккен екі суретші» кітабы Кахун мен Мурдың Екінші дүниежүзілік соғыстағы белсенділігі мен батырлығын көрсетеді. Google 2021 жылдың 25 қазанында, Кахунның туған күніне орай, көптеген елдердегі бас бетінде анимациялық Doodle арқылы оған құрмет көрсетті. «Exist Otherwise» журналын Эрик Дженнингс редакциялайды, ол Клод Кахунды әдеби шабыт көзі ретінде пайдаланады. Иллюстратор Каз Роу 2023 жылы Кахунның өмірі туралы графикалық роман жариялады. «Азаттық: Клод Кахунның радикалдық өнері мен өмірі» кітабы Кахун мен Мурдың «консервативті провинциялық Франциядан 1920-ші жылдардағы Париждің жарқыраған өміріне, содан кейін нацистік оккупацияланған Джерсидегі Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі сюрреалистік ынтымақтастығын, олардың өнерін нацистік режимді құлатқан жолын» көрсетеді.

Cahun made work for herself and did not want to be famous. Cahun's work was largely unrecognized until 40 years after her death. In many ways, Cahun's life was marked by actions which revolted against convention, and her public image has since become a commentary which challenges the public's notions of gender, beauty, and logic. Her work was meant to unsettle the audience's understanding of photography as a documentation of reality. Furthermore, her poetry challenged gender roles of the time and attacked the increasingly modern world's social and economic boundaries. Also, Cahun's participation with the Parisian Surrealist group brought an element of diversity to the group's output which ushered in new representations. Most Surrealist artists were men, whose primary images of women depicted them as isolated symbols of eroticism rather than as the chameleonic, gender non conforming figure that Cahun presented. Cahun’s photographs, writings, and general life as an artistic and political revolutionary continues to influence artists. Twenty first century writing on Cahun and Moore’s work has described the pair as "prototransgender artists". Christy Wampole connects Cahun’s adopted name and appearance to twenty first century genderqueer identities, arguing that Cahun's photographs display “transgender signals” and are a prototype of modern trans self representation. Cahun's collected writings were published in 2002 as Claude Cahun – Écrits , edited by François Leperlier. In 2018, a street of Paris took the name of "Allée Claude Cahun – Marcel Moore" (area of Saint Germain des Prés – Montparnasse, near the rue Notre Dame des Champs where Claude and Suzanne lived). Rupert Thomson's 2018 novel, Never Anyone But You, was based on the life of Cahun and Moore. It was favourably reviewed by Adam Mars Jones in the London Review of Books. Cahun and Moore's WWII activism and heroism are documented by Jeffrey H. Jackson in the 2020 book, Paper Bullets: Two Artists Who Risked Their Lives to Defy the Nazis. Google honored Claude Cahun by showing an animated Doodle on its home page in many countries on 25 October 2021, on the anniversary of what would have been her 127th birthday. Exist Otherwise is a literary journal edited by Eric Jennings that takes Claude Cahun as its literary inspiration. Kaz Rowe, an illustrator, published a biography in graphic novel form on Cahun's life in 2023. Liberated: The Radical Art and Life of Claude Cahun explores Cahun's and Moore's involvement in "a radical journey of Surrealist collaboration that would take them from conservative provincial France to the vibrancy of 1920s Paris to the oppression of Nazi occupied Jersey during World War II, where they used art to undermine the Nazi regime."