Кіріспе

Вольтердің әдеби шығармалары. «Англистер туралы хаттар» (немесе «Англия ұлтына қатысты хаттар»; француз тілінде: Lettres philosophiques) – Вольтердің 1726 және 1729 жылдар аралығында Ұлыбританияда тұрып өткен тәжірибесіне негізделген эсселер жинағы. Кітап алғаш рет 1733 жылы ағылшын тілінде, ал келесі жылы француз тілінде жарық көрді, бірақ француз үкіметіне қарсы бағытталған деп танылып, тез тыйым салынды. 1778 жылы ағылшын тілінде қайта жаңартылған басылымы «Lettres philosophiques sur les Anglais» («Англистер туралы философиялық хаттар») деген атпен шықты. Көптеген қазіргі ағылшын тіліндегі басылымдар 1734 жылғы нұсқаға негізделген және әдетте осы нұсқаның атауын тікелей аударған «Philosophical Letters» («Философиялық хаттар») деген атауды қолданады. Бір жағынан, бұл кітапты Алексис де Токвильдің «Америкадағы демократия» кітабымен салыстыруға болады, себебі екеуі де шеттен келген адамның көзқарасымен елді өзіне-өзі жұмсақ тілмен түсіндіреді. Вольтердің ағылшын мәдениеті, қоғамы және үкіметінің түрлі жақтарын сипаттауы француз үлгілерімен салыстырғанда көбінесе жағымды бағаланады.

Дін

Вольтер дін мәселесіне алғаш рет 1–7 хаттарында тоқталады. Ол квакерлер (1–4), англикандар (5), пресвитериандар (6) және социандар (7) туралы ерекше айтады. 1–4 хаттарында Вольтер квакерлерді, олардың әдет-ғұрыптарын, сенімдерін және тарихын сипаттайды. Ол олардың қарапайым рәсімдерін бағалайды. Әсіресе, ол олардың крещение рәсімінен бас тартуын мақтайды («Біз баланың басына су шашырату оны христиан етеді деп ойламаймыз»), қасиетті тамақтан бас тартуын («'Қасиетті тамақ жоқ па?' дедім. 'Жүректердің рухани қарым-қатынасы ғана бар', – деп жауап берді ол»), дін қызметкерлерінің болмауын («'Дін қызметкерлерің жоқ па?' дедім. 'Жоқ, жоқ, дос', – деп жауап берді квакер, 'өте бақыттымыз'»), бірақ ұйымдасқан діннің манипуляциялық сипатына қатысты алаңдаушылық білдіреді. 5-хат англикан дініне арналған, оны Вольтер католицизммен салыстырады («Англия дін қызметкерлерінің моралі Франциядағылардан тұрақтырақ»), бірақ ол, әсіресе, католиктік рәсімдерге адал болуын сынға алады («Англия дін қызметкерлері көптеген римдік рәсімдерді сақтады, әсіресе, ондықтарын алуға ең мұқият көңіл бөлді»). 6-хатында Вольтер пресвитериандарды сынап, оларды төзімсіз («[Пресвитериан] қастық жүріспен, ашулы түрмен, өте қысқа пальто үстінен кең шляпа мен ұзын плащ киеді, мұрын арқылы уағыз айтады және министрлері жыл сайын бес немесе алты мың фунт табыс табатын шіркеулерге «Вавилонның бәдесі» деген ат қояды, ал халық оны көтеруге жеткілікті әлсіз, оларға «лорд», «Сіздің Лордтығыңыз» немесе «Сіздің Ең Көктеміңіз» деген атақтар береді») және тым қатаң («Лондонда жексенбі күндері опера, спектакльдер немесе концерттерге рұқсат етілмейді, тіпті карта ойнауға да тыйым салынған, сондықтан сол күні тек сапалы адамдар ғана ойнайды, біз оларды әдепті деп атаймыз; қалғандары шіркеуге, тавернаға немесе әйелдерін көруге барады») деп сипаттайды. Соңында, 7-хатында ол «социандар» туралы айтады, олардың сенім жүйесі Вольтердің өзінің деистік көзқарасына жақын. Вольтер бұл сектаға қазіргі заманғы ең маңызды ойшылдардың (Ньютон мен Локкты қоса алғанда) кіретінін, бірақ бұл қарапайым адамды оның логикалық екендігіне көндіруге жеткіліксіз дейді. Вольтердің пікірінше, адамдар Мартин Лютер, Джон Кальвин немесе Гулдрих Цвингли сияқты «надан авторлардың» ілімдерін ұнатады.

Саясат

8 және 9-шы хаттарда Вольтер ағылшын саяси жүйесін талқылайды. 8-хатта ол Рим мен Франциямен салыстырған британ парламенті туралы айтады. Римге қатысты, Вольтер Англияның діни себептермен соғысқа түскенін (Римнің істемегеніне қарамай) сынап, бірақ Англияны тирандыққа емес, еркіндікке қызмет еткені үшін мақтайды (Римде болғандай). Францияға келгенде, Вольтер француздардың Карл I патшаның өліміне қатысты айтқан сынағына жауап ретінде Ұлыбританияның сот процесін атап көрсетеді, бұл Франциядағы Киелі Рим императоры Генрих VII немесе Генрих III-нің тікелей өлтірілуінен, сондай-ақ Францияның Генрих IV-нің өміріне жасалған көптеген қастандықтардан өзгеше. 9-хатында Вольтер Магна Хартаның қысқаша тарихын баяндайды, әділдіктің тең таратылуы және салық салу туралы сөз қозғайды.

Сауда және коммерция

10-шы хатта Вольтер ағылшын сауда жүйесін, оның артықшылықтарын және 1707 жылдан бері британ ұлтына оның қосқан үлесін жоғары бағалайды. Вольтердің пікірінше, сауда ағылшын халқының еркіндігіне зор үлес қосты, ал бұл еркіндік сауданың дамуына септігін тигізді. Англия теңіз байлығы мен күшіне де сауда арқылы қол жеткізді. Бұған қоса, Вольтер осы салаға немқұрайлы қараған неміс және француз ақсүйектерін сынап келеке етеді. Вольтер үшін ақсүйектер "әлемнің бақытына үлес қосатын" кәсіпкерден кем маңызды.

Медицина

11-ші хатта Вольтер континенталдық Еуропада кеңінен күдікпен қаралып, айыпталып келген ағылшынның егу дәстүрін қолдайды. Бұл хат, шамасы, 1723 жылы Парижде 20 мың адамның өміне қиған шешек эпидемиясына жауап ретінде жазылған.

Танымал британиялықтар

12-ші хатта Фрэнсис Бэкон, "Novum Organum" кітабының авторы және тәжірибелік философияның негізін қалаушы туралы сөз болады. 13-ші хат Джон Локк пен оның жанның мәңгілігі туралы теорияларына арналған. 14-ші хатта британ философы Исаак Ньютон француз философы Рене Декартпен салыстырылады. 1727 жылы Ньютон қайтыс болған кезде, француз философы Фонтенель оны Декартпен салыстырып мақтау айтқан. Британдықтар бұл салыстыруға риза болмаса да, Вольтер Декарттың да ұлы философ және математик болғанын дәлелдейді. 15-ші хат Ньютонның жалқы тартылыс заңына тоқталады. 16-шы хат Ньютонның оптика саласындағы жұмыстары туралы айтады. 17-ші хат Ньютонның геометриямен айналысуы және тарих хронологиясы туралы теориялары талқыланады.

Өнер

18-ші хатта Вольтер ағылшын трагедиясы туралы, әсіресе Уильям Шекспирдің туындыларындағы трагедия туралы сөздейді. Вольтер оқырмандарына "Гамлет" пьесасынан "Болу немесе болмау" деген танымал монологты француз тіліне айналдырылған өлеңмен бірге ұсынады. Одан бөлек, ол Джон Драйденнің бір бөлігін келтіріп, оның аудармасын да береді. 19-шы хатта Вольтер Уильям Уайчерли, Джон Ванбру және Уильям Конгревтің есімдерін атап, британдық комедия туралы айтады. 20-шы хатта ақсүйектердің көркем әдебиеті, соның ішінде Рочестер графы мен Эдмунд Уоллердің туындылары туралы қысқаша мәлімет беріледі. 22-ші хатта Джонатан Свифт пен Александр Поуптың поэзиясы туралы айтылады. 23-ші хатта Вольтер ағылшындардың француздықтарға қарағанда әдебиетшілерін ақшамен және құрметпен жақсырақ бағалайтынын көрсетеді. Соңғы хат, 24-ші хат, Лондон Корольдік қоғамын талқылайды, оны Француз академиясымен салыстырып, кемшіліктерін айтады.

Философия

25-хатта, бастапқы жиырма төрт хатқа қосылмаған, Вольтер Блез Паскальдың кейбір идеяларын оның "Pensées" еңбегінен цитаталар келтіріп, сондай-ақ осы мәселеге қатысты өз пікірін білдіреді. Екі философтың арасындағы ең маңызды айырмашылық – адам туралы түсініктерде. Паскаль адамның өмірінің мәнсіздігін, оны көңіл көтеру арқылы толтыру қажеттігін баса көрсетеді, ал Вольтер Ағарту дәуірінің оптимистік көзқарасын қабылдайды.