Кіріспе

1988 жылы Джузеппе Торнаторе түсірген фильм. "Cinema Paradiso" (итал. Cinema Paradiso, әдеби аудармасы – "Жаңа кино сарайы") – Джузеппе Торнаторе жазған және режиссерлік еткен 1988 жылы шыққан өмірге келу драмалық комедиясы. Фильм Сицилияның шағын қаласында өтеді және жас бала мен сол кинотеатрдың проекционисі болып жұмыс істейтін қарт адам арасындағы достыққа арналған. Бұл итальяндық-француздық бірлескен туындыда Филипп Нойре, Жак Перрин, Леопольдо Триесте, Марко Леонарди, Аньезе Нано және Сальваторе Кассио рөлдерін сомдайды. Фильмнің музыкасын Эннио Морриконе мен оның ұлы Андреа жазған. Бұл Торнаторе мен Морриконе арасындағы ынтымақтастықтың бастауы болды, ол Морриконенің 2020 жылдың 6 шілдесінде қайтыс болғанға дейін жалғасты. Италияның киноиндустриясын жаңғыртуға үлес қосқан "Cinema Paradiso" барлық уақыттағы ең ұлы фильмдердің бірі деп есептеледі және Канн кинофестивалінің Гран-при жүлдесін жеңіп алды. Фильм 11 "BAFTA" сыйлығына ұсынылып, оның бесеуін жеңіп алды: "Ең үздік актер" (Филипп Нойре), "Ең үздік қосалқы актер" (Сальваторе Кассио), "Ең үздік түпнұсқа сценарий" және "Ең үздік шетелдік фильм". Бұл шетелдік фильмдер арасындағы рекордтық көрсеткіш болатын, бірақ 2023 жылы "Батыс майданындағы тыныштық" фильмі бұл көрсеткішті жаңартты.

Сюжет

1988 жылы Римде танымал кинорежиссер Сальваторе Ди Вита кешкісін үйіне келгенде, оның сүйіктісі ұйықтап жатып, анасы Альфредо есімді біреудің қайтыс болғанын айтқанын жеткізеді. Сальваторе берік қарым-қатынастарға құмар емес және отыз жылдан бері Сицилиядағы туған ауылы Джанкальдоға бармаған. Сүйіктісі Альфредо кім екенін сұрағанда, Сальваторе ұйықтай алмай, балалық шағына ойға шомып кетеді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін бірнеше жыл өткен соң, сегіз жасар Сальваторе – соғыста жесір қалған анасының ақылды, тәуекелге баратын ұлы. Тото деп лақап атайтын ол киноға деген құштарлығын жанынан аттатпай, бос уақытын жергілікті кинотеатр «Cinema Paradiso»-да өткізеді. Бастапқыда олардың арақатынасы шиеленіскенмен, ол орта жастағы киномеханик Альфредомен дос болады, ол оған проекциялық залдан фильмдерді көруге рұқсат береді. Көрермендер көрсетілім кезінде наразылық білдіріп, шу шығарады, себебі фильмнің бөліктері жоғалып, романтикалық көріністер мен құшақтасулар тікелей өтеді. Кинотеатрдың иесі, жергілікті дін қызметкері, осы көріністерді цензуралауға бұйрық берген, ал Альфредо өшірілген көріністерді фильмдерден кесіп алып, проекциялық залда жинап қояды, кейін оларды келесі қалаға жіберілген фильмге тігіп қою үшін сақтайды. Альфредо Сальватореге кинопроекторды қалай басқару керектігін үйретеді. Бір күні «Cinema Paradiso» өртеніп кетеді, Альфредо «Виггидің өрт сөндірушілері» фильмін көрші үйдің қабырғасына көрсетіп жатқанда. Сальваторе Альфредоның өмірін құтқарады, бірақ нитратты пленканың катушкасы Альфредоның бетіне тиіп, оны мүңкіп соқыр қалдырады. Кинотеатрды қала тұрғыны Чиччо Спаккафико футбол лотереясынан ұтқан ақшаға қайта жасайды. Сальваторе, әлі бала, жаңа киномеханик болып жұмысқа орналасады, себебі ол машиналарды қалай басқару керектігін біледі. Шамамен он жыл өткен соң, енді орта мектепте оқитын Сальваторе әлі де «Nuovo Cinema Paradiso» кинотеатрында проектормен айналысады. Оның соқыр Альфредомен арақатынасы күшейеді, Сальваторе оған жиі көмек сұрайды – Альфредо классикалық фильмдерден цитаталар келтіре отырып, ақылмен кеңес береді. Сальваторе үйдегі кинокамерамен фильм түсірумен тәжірибе жасап, Елена Мендола есімді қызбен танысады, ол бай банкирдің қызы, және оған ғашық болады. Сальваторе Еленаның жүрегін жеңіп алады, бірақ оның әкесі қарсы болғандықтан оны жоғалтады. Елена отбасымен бірге басқа қалаға көшіп кеткенде, Сальваторе міндетті әскери қызметке шақырылып, қаладан кетеді. Еленаға хат жазуға тырысқандары нәтижесіз аяқталады, хаттары жеткізілмей қайтарылып келеді. Әскерден оралғаннан кейін Альфредо Сальватореге Джанкальдоны мүлдем тастап кетуге кеңес береді, қала Сальваторенің армандарына жете алмайтынын айтады. Сонымен қатар, қарт кісі Сальваторе кеткеннен кейін, ол өзінің тағдырына толыққанды берілуі керек, ешқашан артына қарамай, тіпті сапарға шығуға да болмайды, ностальгияға берілмеуі керек және тіпті олар туралы жазуға немесе ойлауға болмайды дейді. Олар көздерінен жас ағызып құшақтасып, Сальваторе болашақ режиссер ретінде өзінің жолын жалғастыру үшін кетеді. Қазіргі уақытта Сальваторе өміріне қанағаттанғанын түсінеді, бірақ жеке өмірінде емес, сондықтан үйіне оралып Альфредоның жерлеу рәсіміне қатысуға шешім қабылдайды. Қаланың көп өзгергеніне қарамастан, ол Альфредоның неге кетіп кетуді маңызды деп ойлағанын енді түсінеді. Альфредоның жесірі оған қарт кісі Сальваторенің жетістіктерін мақтан тұтқан және оған бір нәрсе қалдырған: белгісіз фильм катушкасы және Сальваторе бір кезде проекторды басқару үшін тұрған ескі төбешік. Сальваторе «Cinema Paradiso» кинотеатрының орнына тұрақ салу жоспары бар екенін біледі. Жерлеу рәсімінде ол кинотеатрға киномеханик болып жұмыс істеген кезде таныс болған көптеген адамдарды таниды. Сальваторе Римге оралып, Альфредоның катушкасын көреді және ол Альфредоға фильмдерден кесуге бұйрық берілген барлық романтикалық көріністерден тұратынын біледі; Альфредо оларды біріктіріп, құштарлық пен сезімталдыққа толы бір ғана фильм жасаған. Соңғы көріністе Сальваторе өзінің өткенімен татуласып, көзінен жас ағады.

Өндіріс

Cinema Paradiso фильмдері режиссер Торнаторедің туған қаласы Багерияда, Сицилияда, сондай-ақ Тиррен теңізіндегі Сефалуда түсірілді. Фильмдегі қала алаңы – Палермодан оңтүстікке қарай шамамен 30 миль (48 шақырым) жердегі Палаццо Адриано ауылында орналасқан Пьяцца Умберто I. "Paradiso" кинотеатры осы жерде, Виа Нино Биксио көшесінде, 1608 жылдан бері сақталған сегізбұрышты барокко стиліндегі фонтанға қарап тұрғызылған. Фильм көбінесе сәтті кинорежиссер Сальваторенің балалық шағына сағынышпен қарауы арқылы баяндалады. Сонымен қатар, ол өзінің ескі досы Альфредоның жерлеу рәсіміне туған сицилиялық ауылына оралған оқиғасын айтады, Альфредо жергілікті "Cinema Paradiso" кинотеатрында проекционист болған. Ақырында, Альфредо жас досы үшін дана әкедей болып табылады, оның табысқа жетуін қалайды, тіпті бұл оның жүрегін ауыртуға жатса да. "Ностальгиялық постмодернизмнің" үлгісі ретінде қарастырылатын бұл фильмде сезімталдық пен комедия, ностальгия мен прагматизм өзара байланысады. Ол жастық шақ, ересектеу және өткенге деген ойлар сияқты мәселелерді зерттейді. Сценалардағы бейнелер Сальваторенің балалық шағына қатысты идеалданған естеліктерін көрсетеді деуге болады. Cinema Paradiso – бұл сонымен қатар фильмдерді тойлау; проекционист ретінде жас Сальваторе (әрі Тото) фильмдерге деген құштарлығын дамытады, бұл оның ересектегі өмір жолын анықтайды.

Шығарылымдар

Фильм бірнеше нұсқада сақталған. Алғашқыда ол Италияда 155 минуттық түрімен шығарылды, бірақ туған еліндегі кассадағы нашар нәтижелер халықаралық көрсетілім үшін 124 минутқа дейін қысқартуға себеп болды; осы нұсқасы табысқа ие болды. Осы халықаралық нұсқа 1989 жылғы Канн кинофестивалінде қазылар алқасының арнайы жүлдесі мен 1989 жылғы «Үздік шетелдік фильм» номинациясы бойынша «Оскар» сыйлығын жеңіп алды. 2002 жылы режиссерлік кесіммен 173 минуттық нұсқасы жарық көрді (АҚШ-та «Cinema Paradiso: The New Version» деп белгілі), бірақ бұл түпнұсқа нұсқа болып табылады, ол 1988 жылдың 29 қыркүйегінде Бариде өткен Европа кинофестиваліндегі фильмнің тұсаукесерінде қолданылған.

Директорлық кесу

Фильмнің 173 минуттық нұсқасында, жерлеуден кейін Сальваторе жасөспірім Еленаға ұқсайтын жасөспірім қызды байқайды. Ол оның скутерімен үйіне бара жатқанда, Сальваторе ұзақ уақыт бойы жоғалған Еленамен байланыс орнатуға мүмкіндік береді, ол қыздың анасы екені белгілі болады. Салваторе оны романтикасын қайта жандыру үмітімен шақырады; ол бастапқыда оны қабылдамайды, бірақ кейіннен қайта қарайды және Salvatore-мен кездесуге барады, ол өзінің бас тартуын ерте кезден сүйікті жерінде қарастырып отырды. Олардың кездесуі ақырында оның көлігінде махаббат сеансына әкеледі. Ол қыздың мектепте оқыған кезіндегі танысына үйленгенін біледі, ол кішігірім қаржысы бар жергілікті саясаткерге айналды. Кейін ол өзін алданып қалғандай сезініп, олардың романтикасын жандандыруға тырысады, ал ол мүмкін болғанын қалайды, бірақ оның өтініштерін қабылдамайды, отбасымен бірге қалуды және романтиканы өткенге қалдыруды таңдайды. Бірге болған кеште, Сальваторе Еленадан неге онымен байланыспағанын немесе отбасының қайда көшіп бара жатқанын хабарламайтынын сұрайды. Ол олардың байланысын жоғалтуының себебі Альфредо оны қайта көрмеуді сұрағанынан екенін біледі, өйткені ол Сальваторедің романтикалық қанағаттандыруы тек Альфредо Сальваторедің кино әлемінде табысты болу тағдырын ғана бұзады деп қорқады. Ал Альфредо оны жақсы көретін болса, өз мүддесі үшін ажырасу керек деп сендіруге тырысты. Елена Сальватореге Альфредоның тапсырмасына қарсы, оның мекен-жайы мен мәңгілік сүйіспеншілігі мен адалдықты уәде еткен хат қалдырғанын түсіндіреді. Салваторе сол хатты ешқашан таппағанын түсінеді, сондықтан ол өзінің шынайы махаббатын отыз жылдан астам уақыт бойы жоғалтты. Келесі күні таңертең Сальваторе кинотеатрдың қираған бөлмесіне қайта оралады да, кинотеатр қабырғасына ілінген ескі фильмдер туралы есептерді іздеп табады. Сол жерде, құжаттар жинағының бірінің артқы жағында, ол Еленаның отыз жыл бұрын қолмен жазған жазбасын табады. Фильм Сальваторе Римге қайтып келіп, жылап-сықтап, Альфредо қалдырған фильмнің ролигін қарап тұрып аяқталады.

Үй медиасы

Cinema Paradiso-ның арнайы нұсқасы Umbrella Entertainment компаниясы 2006 жылдың 4 қыркүйегінде DVD форматында жарық көрді. DVD барлық аймақ кодтарымен үйлесімді және театралды трейлер, режиссерлік нұсқасы, режиссерлік нұсқасынан алынған эпизодтар, Эннио Морриконе саундтрегі және Джузеппе Торнаторе туралы деректі фильм сияқты қосымша мүмкіндіктерді қамтиды. Cinema Paradiso-ның «Оскар» сыйлығына ие болған нұсқасы Umbrella Entertainment компаниясы 2009 жылдың 1 ақпанында DVD форматында шықты. Ол да барлық аймақ кодтарымен үйлесімді және Umbrella Entertainment трейлерлері, актерлар мен түсіру тобының өмірбаяндық мәліметтері, сондай-ақ режиссердің фильмографиясы сияқты түрлі қосымша мүмкіндіктерді ұсынады. 2011 жылдың 1 шілдесінде Umbrella Entertainment фильмді Blu-ray форматында жариялады. Arrow компаниясы 2017 жылы фильмнің қайта жаңартылған арнайы Blu-ray нұсқасын, театрлық және кеңейтілген монтаждарымен бірге шығарды. 2020 жылдың маусым айында Arrow Films 4K UHD Blu-ray форматындағы шығарылым туралы хабарлады, оның құрамына аталған екі монтаж кіреді, ол сол жылдың қыркүйегінде жарық көреді: 124 минуттық театрлық монтаж 4K UHD презентациясы, ал 174 минуттық режиссерлік монтаж Blu-ray презентациясы түрінде ұсынылады.

Кассалық жинақ

"Cinema Paradiso" кинотеатры кассалық табысқа ие болды. Фильм Канн фестивалінде жеңіс алғанға дейін Италияда екі рет көрсетілді, бірақ екі жолы да кассада сәтсіздікке ұшырады. Канн фестивалінде жеңіс однынан кейін қайта шығарылып, тұрақты табыс әкелді. Алайда, «Оскар» сыйлығын алғаннан кейін тағы да қайта шығарылып, одан да жақсы нәтиже көрсетті, Италияда 5,3 миллион долларлық кіріс тапты. Францияда фильм бір жылдан астам уақыт көрсетіліп, 19 миллион доллардан астам табыс әкелді. АҚШ және Канадада фильм 12,3 миллион доллар жинады.

Сыни жауап

Cinema Paradiso сыншылар тарапынан да сәтті қабылданды, Торнаторені халықаралық деңгейде таныстырды және көптеген адамдар оны классика деп санайды. Rotten Tomatoes сайтындағы шолулардың 90% фильмге оң баға бергені, 84 шолу негізінде орташа бағасы 8/10 болғаны жазылған. «Cinema Paradiso – жастық шақ, ностальгия және киноның өзінің күшіне арналған өмірді қуаттайтын гимн» делінеді. Metacritic сайтындағы 21 шолу негізінде фильм 80 ұпай жинаған, бұл «жалпы алғанда жағымды пікірлер» екенін көрсетеді. Фильм әсіресе соңындағы «өбісу көріністері» монтажымен танымал. 1989 жылы «Үздік шетелдік фильм» номинациясында «Оскар» сыйлығын жеңіп алған бұл фильм Италияның киноиндустриясын жаңғыртуға көмектескен деп есептеледі, содан кейін «Медитерранео» және «Өмір сұлу» фильмдері жарық көрді. Фильм сыншысы Роджер Эберт оған төрт жұлдыздың 3,5-ін, ал кеңейтілген нұсқасына төрт жұлдыздың төртін берді, сонымен қатар: «Дегенмен, мен оны балама нұсқа ретінде емес, жойылған көріністерді көрудің соңғы тәжірибесі ретінде көргенім үшін қуаныштымын» деді. Қызығы, Эберт фильмнің ұзын нұсқасына жоғары баға бергенімен, театрлық нұсқасы жақсырақ екенін айтты: «Cinema Paradiso-ның қысқа нұсқасы ұзын нұсқаға қарағанда жақсы фильм екенін мойындауым керек». 2010 жылы Empire журналының «Әлемдік киноның 100 үздік фильмі» тізімінде фильм 27-орынды иеленді. Фильмнің соңындағы атақты «өбісу көріністері» монтажы «Симпсондар» мультсериалының «Бірінші базаны ұрлау» атты эпизодында қолданылды, ол 2010 жылдың 21 наурызында, жиырма бірінші маусымында көрсетілді. Сценада Морриконенің «Love Theme» әні қолданылды және танымал кинодағы өбісулердің анимациялық клиптері, соның ішінде Cinema Paradiso-да қолданылған көріністер, сондай-ақ түпнұсқа фильмде көрсетілмеген заманауи фильмдер де бар болды. Американдық прогрессив металл тобы Dream Theater-дің 1992 жылғы «Images and Words» альбомындағы «Take the Time» әнінде Альфредоның өрттен кейін айтқан сөзі келтірілген: «ora che ho perso la vista, ci vedo di più! (Соқыр болғаннан кейін жақсы көремін!)».