Прешево – Сербияның оңтүстігіндегі қала. 2022 жылғы халық санауы бойынша 33 449 тұрғыны бар. Тарихы, славян қоныстануы және ежелгі Сербия Корольдігімен байланысы туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Прешево () — Сербияның оңтүстігіндегі Пчинья ауданында орналасқан қала және муниципалитет. 2022 жылғы халық санауы бойынша муниципалитетте 33 449 адам тұрады.
Preševo (, ; ) is a town and municipality located in the Pčinja District of southern Serbia. As of the 2022 census, the municipality has a population of 33,449 inhabitants.
Тарих
Славяндар шамамен 7 ғасырда Балқанға көшіп келген кезде, ал орта ғасырларда Прешево Сербия Корольдігінің құрамына кірді. 1355 жылдың тамызында Стефан Душанның Архильевица монастырына берген жарғысына сәйкес, севастократор Деян Скопска Црна Горадан шығысқа қарай үлкен провинцияға ие болды. Оған Жеглигово және Прешево (қазіргі Куманово аймағы, Средорек, Козячия және Пчиняның үлкен бөлігі) ескі жупалары (аудандары) кірді. Урош V билігі кезінде деспот ретінде Деянға Оңтүстік Морава, Пчиня, Скопска Црна Гора (мұрагерлік жерлер) және шығыста Жоғарғы Струма өзені мен Велбужд аралығындағы аумақты басқару тапсырылды. Деян қайтыс болғаннан кейін оның провинциясы Жеглигово және Жоғарғы Струма жупаларымен қатар дворян Влатко Паскачичқа тиесілі болды. Деянның үлкен ұлы Иован да, әкесі сияқты, император Уроштан деспот атағын алды. Феодалдық биліктің жаңа бөлінісінде, 1371 жылдан кейін ағайынды деспот Иован мен господин Константин өз провинцияларын қатты кеңейтті. Олар әкесінің провинциясын ғана емес, сонымен қатар барлық жағынан, бірақ негізінен оңтүстікке қарай аумақты кемінде екі есеге арттырды. Принц Марко сияқты, Деянович ағайындары да Осман билігін мойындады. Вассалдар болғанымен, олардың өз үкіметтері болды. Марко мен Константиннің провинциялары Осман империясының құрамына кірді. 1912 жылғы Бірінші Балқан соғысынан кейін Сербия Корольдігі бұл аймақты басып алды.
Slavs arrived roughly in the 7th century, when they first migrated to the Balkans, and by the Middle Ages, Preševo was part of the Kingdom of Serbia. According to Stefan Dušan's charter to the monastery of Arhiljevica dated August 1355, sevastokrator Dejan possessed a large province east of Skopska Crna Gora. It included the old župe (counties) of Žegligovo and Preševo (modern Kumanovo region with Sredorek, Kozjačija and the larger part of Pčinja). As despot under the rule of Uroš V, Dejan was entrusted with the administration of the territory between South Morava, Pčinja, Skopska Crna Gora (hereditary lands) and in the east, the Upper Struma river with Velbuzhd, a province notably larger than during Dušan's life. After the death of Dejan, his province, besides the župe of Žegligovo and Upper Struma, was appropriated to nobleman Vlatko Paskačić. Dejan's eldest son Jovan also received the title of despot, like his father before, by Emperor Uroš. In the new redistribution of feudal power, after 1371, the brothers despot Jovan and gospodin Konstantin greatly expanded their province. Not only did they recreate their father's province but also at least doubled the territory, on all sides, but chiefly towards the south. As Prince Marko had done, also the Dejanović brothers recognized Ottoman sovereignty. Although vassals, they had their own government. The provinces of Marko and Konstantin became Ottoman. Following the First Balkan War in 1912, Kingdom of Serbia conquered the area.
Югославия (1918-1992)
Югославия Корольдігі Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін құрылды. 1929 жылдан 1941 жылға дейін Прешево Вардар бановинасының құрамына кірді. Сәуір соғысы барысында Югославия Корольдігі Остік державаларға қарсы 12 күнге соңғы күрестен кейін капитуляциялады. 20 сәуірде Болгария Югославия Корольдігінің, Прешевоны қоса, бір бөлігін басып алды. Болгарияның патшалық авторитарлық диктатурасы 1944 жылдың 7 қыркүйегіне дейін аймақты басып ұстады, содан кейін оны нацистік Германияға тапсырды. Албандық коллаборационисттік режим, кейін Балли Комбетармен бірге, аймақты басып алды. Қарашаның ортасында партизандар Балли Комбетарды шегінуге мәжбүр етті. 1945 жылдан 1992 жылға дейін Прешево Социалистік Югославия құрамындағы Сербия Социалистік Республикасының бөлігі болды.
Kingdom of Yugoslavia was formed after World War I. From 1929 to 1941 Preševo was part of the Vardar Banovina. During the April War the Kingdom of Yugoslavia capitulated after 12 days of war against the Axis Powers. On April 20, Bulgaria occupied part of the Kingdom of Yugoslavia, including Preševo. The royal authoritarian dictatorship of Bulgaria occupied the area until September 7, 1944, when they handed the area over to Nazi Germany. The Albanian collaborationist regime along with Balli Kombëtar subsequently took over the area. In mid November, the Partisans forced the Balli Kombëtar to retreat. From 1945 until 1992 Preševo was part of Socialist Republic of Serbia, within SFR Yugoslavia.
Югославияның ыдырауы (1991-1999)
1992 жылы аймақтағы албандар референдум ұйымдастырды, онда Прешево, Медведя және Буяновац Косово Республикасының өзін-өзі жариялаған құрамына қосылуы керек деп дауыс берді. Алайда, 1990-шы жылдардың соңына дейін ешқандай маңызды оқиғалар болған жоқ. 1999 жылы НАТО Югославияны бомбалау кезінде Оңтүстік Сербиядағы Прешево маңындағы Рельяннан 161 кедейлендірілген ураннан жасалған оқ табылды. Сербия үкіметі Рельян аумағын тазалау жұмыстарына 350 000 евро қаржы бөлді. Югославияның тарауынан және 1999 жылға дейін созылған Косово соғысынан кейін, 1999 және 2001 жылдар аралығында этникалық албандық сепаратистік ұйымы UÇPMB Прешево аңғарында қарулы көтеріліс ұйымдастырды. Бұл аймақта негізінен албандар тұрады, көтерілістің мақсаты – осы үш муниципалитетті Сербиядан басып алып, оларды өзін-өзі жариялаған Косово Республикасының құрамына қосу болатын. Слободан Милошевичтің құлатылғаннан кейін, Сербияның жаңа үкіметі 2001 жылға қарай зорлық-зомбылықты тоқтатты және сепаратистерді жеңді. НАТО әскерлері серб үкіметіне көтерілісшілердің Косовоға қайта оралуына жол бермеуге көмектесті. 2009 жылы Сербия аймақты одан әрі тұрақтандыру үшін Буяновацтан оңтүстікке қарай 5 шақырым жерде Сепотина әскери базасын ашты.
In 1992, the Albanians in the area organized a referendum in which they voted that Preševo, Medveđa and Bujanovac should join the self declared assembly of the Republic of Kosova. However, no major events happened until the end of the 1990s. During the NATO bombing of Yugoslavia in 1999, a total of 161 depleted uranium bullets have been recovered in Reljan near Preševo in southern Serbia. The Serbian government has funded the cleanup operation of the Reljan site with 350,000 euros. Following the breakup of Yugoslavia, and nearby Kosovo War which lasted until 1999, between 1999 and 2001, an ethnic Albanian paramilitary separatist organization, the UÇPMB, raised an armed insurgency in the Preševo Valley, in the region mostly inhabited by Albanians, with a goal to occupy these three municipalities from Serbia and join them to the self proclaimed Republic of Kosova. Following the overthrow of Slobodan Milošević, the new Serbian government suppressed the violence by 2001 and defeated the separatists. NATO troops also helped the Serbian government by ensuring that the rebels do not import the conflicts back into Kosovo. In 2009, Serbia opened a military base Cepotina 5 kilometers south of Bujanovac, to further stabilize the area.
Қазіргі заманғы
Бүгінде Прешево Сербияның оңтүстігіндегі Пчиня округінде орналасқан. 2017 жылдың 7 наурызында Албания президенті Бужар Нишани албан халқы этникалық көпшілік құрайтын Буяновац және Прешево муниципалитеттеріне сапар жасады.
Today, Preševo is located in the Pčinja District of southern Serbia. On 7 March 2017, the President of Albania Bujar Nishani made a visit to the municipalities of Bujanovac and Preševo, in which Albanians form the ethnic majority.
Сайлаулар
2005 жылдың желтоқсанында Албания демократиялық партиясының (PDSH) жетекшісі Рагми Мустафа муниципалитет әкімі болды. Ол бірнеше рет қайта сайланды және 2016 жылға дейін муниципалитет әкімі қызметін атқарды. 2017 жылдың 7 наурызында Албания президенті Бужар Нишани албандар этникалық көпшілік құрайтын Прешево және Буяновац муниципалитеттеріне тарихи сапар жасады.
In December 2005, the leader of the Albanian Democratic party (PDSH) Ragmi Mustafa became the president of the municipality. He was re elected several times and served as the president of the municipality until 2016. On 7 March 2017, the President of Albania Bujar Nishani made a historical visit to the municipalities of Preševo and Bujanovac, in which Albanians form the ethnic majority.
Стеллалар туралы даулар 201213
2012 жылдың 21 қарашасында Прешево муниципалитетінің кеңесі 1999 жылдан 2001 жылға дейін Прешево аңғарындағы қақтығыста қаза тапқан бұрынғы UÇPMB мүшелерін құрметтеу үшін қаланың орталығында стела орнатты. Бұл бүкіл Сербияда кеңінен наразылық тудырды. Сербияның премьер-министрі Ивица Дачич бұл оқиғаға қатысты: "Олар өздері алып тастағандары жөн, себебі бұл қажетсіз провокация. Еуропада ешбір жерде террористік ұйымға мүше болғандарға және полиция қызметкерлері мен сарбаздарды өлтіруге тікелей қатысқандарға ескерткіш тақта орнатылмайды". Ол стеланы 17 қаңтарға дейін алып тастауды талап етті, бірақ содан кейін бірнеше албан саясаткері мен ұйымы сынға ұшырады. Прешево қаласының әкімі Рагми Мустафа стела аймақтағы албандардың ұлттық ерекшелігін көрсетеді деп мәлімдеді және ескерткіш алынса, Сербияның ұлттық билігімен ынтымақтастығы тоқтатылатынын айтты. Сербияның қорғаныс министрі Александр Вучич даулы стелаға қатысты заң шегінде әрекет ететінін, ешкімнің қолданыстағы конституцияға қарсы келе алмайтынын және этникалық себептерді іздеуге болмайтынын мәлімдеді. Ол Сербияның бейбітшілікке мүдделі екенін, бірақ кез келген провокацияға жауап беретінін қосты. Косово Парламентінің депутаттары Рекшеп Селими және Косово Азаттық Армиясының (UÇK) бұрынғы мүшесі Найт Хасани, Сербияның органдары ескерткіш тақтаны алып тастаса, қарулы қақтығысқа баратынын ескертті. АҚШ-тың бұрынғы дипломаты, Біріккен Ұлттар Ұйымының Митровицадағы аймақтық өкілі Жерар Галлуччи: "Сербтер, Прешеводегі ескерткіш тақтаға байланысты осындай провокацияларға ермеңдер" деді. Сербия Ұлттық Ассамблеясының төрағасы Небойша Стефанович Сербияда террористік ұйымға және Сербия азаматтарын өлтіргендерге арналған ескерткіш тақтаның болуына жол беруге болмайтынын түсіндірді. Ол бұл этникалық қақтығыс емес, Сербияда сербтерді өлтіргендерді ескерткішпен құрметтеу мәселесі екенін айтты. Алайда, Сербия Парламентіне бір орын иеленетін Прешево аңғарының албандар коалициясының мүшесі Йонуз Муслиу стела алынбайтынын мәлімдеді. Бірақ 2013 жылдың 20 қаңтарында стела Сербия жандармериясының күзетуімен бульдозермен алынып тасталды. Әртүрлі албан ұлтшыл ұйымдарының ескертулеріне қарамастан, алып тастау кезінде және одан кейін ешқандай оқиға болған жоқ. Бірінші реакция ретінде UÇPMB-нің бұрынғы командирі Орхан Рекшепи сепаратистік мәлімдеме жасап, бұл "тарихи күн" екенін айтты, себебі "Прешево мен Буяновац Косовоның бір бөлігі болады". Прешево қаласының әкімі Рагми Мустафа албандардың Косовопен бірігуді ұзақ уақыттан бері қалағанын растады. Гаага трибуналымен ынтымақтастық жөніндегі Ұлттық кеңестің бұрынғы президенті және Сербия үкіметінің министрі Расим Ляжич Прешево аңғары Косовоның құрамына кірмейді, себебі Сербияның оңтүстігіндегі албандық өкілдердің халықаралық қауымдастықтың қолдауы жоқ екенін мәлімдеді. Ол сондай-ақ албандардың жағдайды пайдалануына қарсы ескертті. Сербия полициясының операциясы жергілікті халық арасындағы жағдайды шиеленістірді. Күн бойы жүздеген адам стела орнына жиналып, қаза тапқан UÇPMB мүшелерінің есіне гүлдер мен шамдар қойды. Албания премьер-министрі Сали Бериша "Албания үкіметі халықаралық институттарды бұл әрекетті тоқтатуға шақырады" деп мәлімдеді, бірақ АҚШ бұған дейін бұл Сербияның ішкі ісі екенін және оны өздерінің сайланған өкілдері шешуі керек екенін жариялаған еді. 20 қаңтар күні кешке стеланың алынып тасталуына қарсы наразылық білдірген албандықтар тобы Гяковада жиналды. Олардың кейбіреулері әлі де бірнеше монахтар тұратын Сербияның қасиетті Діңгекті Ана монастырына күшпен кіруге тырысты, бірақ KFOR және Косово полициясы шабуылдың алдын алды. 2013 жылдың 21 қаңтарында мыңдаған Прешево тұрғындары албандық партизандарға арналған стеланың алынып тасталуына наразылық білдіру үшін митингке шықты. Сербия премьер-министрі Ивица Дачич наразылық білдіруге ешқандай себеп жоқ екенін, заңсыз стеланың жойылмағанын және зорлық-зомбылық қолданылмағанын айтты. Ол "АҚШ-та Аль-Каиданың ардагерлері немесе Лондон мен Парижде бірнеше теракт жасағандар ескерткіш тақта орнату керек пе, жоқ па, соны шешетініне күмәнданамын" деп қосты. Албания премьер-министрі Сали Бериша Тиранада өткен баспасөз конференциясында, қажет болған жағдайда Албания Сербиямен қарым-қатынасын қайта қарастыратынын мәлімдеді. Ол сондай-ақ Албания үкіметі Сербиядағы албандарға көмектесу үшін бар күшін салатынын айтты. "Vetëvendosje" саяси партиясының жетекшісі Албин Курти керісінше, бұл жағдайға ең жауапты адамдардың Косоводағы Хашим Тачи үкіметі болуы мүмкін екенін айтты. Стеланың алынып тасталуына жауап ретінде, бұрынғы UÇK ардагерлері бастаған ондаған албандар Витидегі Екінші дүниежүзілік соғысқа арналған ескерткіш тақтаны кран көмегімен қиратты, ал Косово полициясы бұған жол бермеді. 21 қаңтар кешкісіне дейін Косово аумағында 140-тан астам серб зираттары қиратылды, бір шіркеу өртеліп, бірнеше кресттер бұзылды.
On 21 November 2012, the municipality council of Preševo erected a stele in the center of the town honouring members of the former UÇPMB, who died during the Preševo Valley Conflict from 1999 to 2001, causing a public outcry throughout Serbia. The Prime Minister of Serbia, Ivica Dačić, said about this incident: "It's best that they remove it themselves, because this is a needless provocation, nowhere else in Europe can a memorial plaque be erected to those who are members of terrorist organizations and those who were directly involved in the murders of police officers and soldiers". He called for the removal of the stele to 17 January, then several Albanian politicians and organizations responded with criticism. Mayor of Preševo Ragmi Mustafa said that the stele shows the identity of the Albanians in the region and announced that it would end the cooperation with national authorities of Serbia if the monument were removed. Serbian Minister of Defence Aleksandar Vučić announced that they will act in frame of the law in connection with the controversial stele, and that no one can act against the for all the same applicable constitution and seeks the reason in ethnicity. He added that Serbia wants peace but will respond to any provocation. Deputies of the Assembly of Kosovo Rexhep Selimi and Nait Hasani, a former member of the Kosovo Liberation Army (UÇK), threatened armed conflict if the institutions of Serbia removed the memorial plaque. The former U. S. diplomat, United Nations regional representative of Mitrovica Gerard Gallucci said: "Serbs, do not fall for provocations like this with the memorial plaque in Preševo". President of the National Assembly of Serbia Nebojša Stefanović explained that it is unacceptable that in Serbia there is a memorial plaque to a terrorist organization and those who killed the citizens of Serbia. He added that is not an ethnic conflict, but the problem is the honoring of those who killed Serbs with a memorial plaque in Serbia. Nevertheless, a member of the Coalition of Albanians of the Preševo Valley, Jonuz Musliu, which has one seat in the Parliament of Serbia, said that the stele would not be removed. However, the stele was removed by a bulldozer which was guarded by members of the Serbian Gendarmery on 20 January 2013. Despite threats from various Albanian nationalist organizations, there were no incidents during and after the removal. As a first reaction, the former commander of UÇPMB, Orhan Rexhepi, made the separatist statement that this is a "historic day", because "Preševo and Bujanovac will be a part of Kosovo." Ragmi Mustafa, Preševo's Mayor, confirmed shortly afterwards that the Albanians want a union with Kosovo for a long time. The former president of the National Council for Cooperation with the Hague Tribunal and a minister in Serbian government Rasim Ljajić responded and said that the Preševo valley will not be part of Kosovo or may be because the Albanian representatives from southern Serbia do not have the support of the international community. He also warned against the exploitation of the situation by the Albanians. The operation of the Serbian police broke into the local population from turmoil. During the day, several hundred people gathered at the site of the stele laid flowers and candles in memory of the fallen UÇPMB members. The Albanian Prime Minister Sali Berisha announced that "the Albanian government calls the international institutions to stop this action", even though the U. S. had already announced earlier that it is an internal affair of Serbia, which should solve their elected representatives. On the evening of 20 January, a group of Albanians who protested against the removal of the stele gathered in Gjakova. Some of them tried forcibly to enter in the Serbian monastery of the Holy Virgin, where several nuns still live, but the attack was prevented by the KFOR and Kosovo police. Thousands of Preševo citizens rallied on 21 January 2013, to protest the removal of the stele dedicated to Albanian guerrillas. Serbian Prime Minister Ivica Dačić said that there was no reason for any kind of protests, the illicit stele was not destroyed, nor was violence used. He added that "I doubt that in the United States, Al Qaeda veterans, or those who have carried out several terrorist attacks in London or Paris, would decide whether a memorial stele should be built." The Albanian Prime Minister Sali Berisha announced during a press conference in Tirana, that Albania would review its relations with Serbia, if that is necessary. He also stated that the Albanian government will do everything in his power to help the Albanians in Serbia. Albin Kurti, leader of the political party Vetëvendosje said instead, that the most responsible for this situation is more likely in Kosovo, the government of Hashim Thaçi. In response to the removal of the stele, dozens of Albanians, led by former UÇK veterans, destroyed a memorial plaque from the World War II in Viti with a crane, and were not prevented by the Kosovo Police. Till the evening of 21 January over 140 Serbian gravestones were destroyed throughout Kosovo, burned a chapel and several crosses.
Мәдениет
Абдулла Крашница мәдениет орталығы (Shtëpia e Kulturës "Abdulla Krashnica") Прешево қаласында түрлі мәдени шаралардың ортасы болып табылады. Оның құрамына қалалық кітапхана, музыка залы және театр кіреді. Прешево жыл сайын "Netët e komedisë" (Комедия түні) фестивалін өткізеді, бұл албан тілінде сөйлейтін барлық аймақтардан комедиялық қойылымдар ұсынылатын бір апталық фестиваль. Фестиваль алғаш рет 1994 жылы ұйымдастырылды. Прешево аңғарында мынадай табиғи мұра орындары бар: (Шпелла е Ильинкес), (Шпелла е Арушес), (Трунгу и Чаррит), (Бурими и ужит në Банжеке), (Уйендареси и Прешевес). Арсим Ежупи 2013 жылғы "Kërkime Gjeografike" еңбегінде осы уақытқа дейін осы табиғи мұра орындарын қорғау және басқару бойынша ешқандай шара қабылданбағанын, ал мұндай жағдайдың себебі жергілікті билік пен ҮЕҰ-лардың қоршаған орта мәселелерін кәсіби деңгейде қарастыру мүмкіндігінің болмауы екенін айтады. Оның пікірінше, осы саланың белсенді қатысушылары ғана Прешево аңғарындағы табиғи мұраны қорғау және оны тұрақты басқару, сондай-ақ Прешево аңғары аймағындағы экотүризмді дамытуға қол жеткізе алады.
The Abdulla Krashnica Culture Center (Shtëpia e Kulturës "Abdulla Krashnica") is the home to various culture events in Preševo. Its complex includes the town library, music hall and theater. Preševo organizes the annual "Netët e komedisë" (The nights of comedy), a one–week festival with comedy shows from all the Albanian speaking territories. The festival was first organized in 1994. There are some natural heritage sites in Preševa Valley like: (Shpella e Ilincës), (Shpella e Arushës), (Trungu i Çarrit), (Burimi i ujit në Banjke), (Ujëndarësi i Preshevës). There has been some criticism, and Arsim Ejupi in his work Kërkime Gjeografike from 2013, claims that until now there were no activities regarding the protection and management of this natural heritage sites, and that this situation is a result of lack of capacities in local government and NGOs regarding the professional treatment of environmental issues. He considers that only with active participation of these actors it can be realized protection and sustainable management of natural heritage in Preševo Valley and the development of ecotourism in the region of Preševo Valley.