Кіріспе

Француз операсының жанры. Opéra comique (опеʁa kɔmik; көпше түрі: opéras comiques) – сөйлеу диалогтары мен арияларды қамтитын француз операсының жанры. Ол Сен-Жермен және Сен-Лоранның (сондай-ақ шамалы итальяндық комедия) көркем театрларындағы танымал «опера комик ен водевиль» түрлерінен пайда болды, олар қолданыстағы танымал әуендерді сөйлеу бөлімдерімен үйлестірген. Осы аттас париждік театрмен байланысты, «комедиялық опера» міндетті түрде көңілді немесе беткей болмайды; мысалы, ең танымал «комедиялық опера» – «Кармен» трагедия болып табылады.

Терминнің қолданылуы

Опер-комик термині мағынасы жағынан күрделі және оны жай ғана "комедиялық опера" деп аударуға болмайды. Бұл жанр 18 ғасырдың басында Париж жәрмеңкелерінің театрларында қойылған әзіл-қалжың мен сатиралық пьесалардан бастау алды, оларда әндер (водевильдер) болды, оларға жаңа сөздер дайын музыкаға қойылды. Осы ерте сахналық туындыларға көбінесе "опер-комик эн-водевилль" немесе осыған ұқсас атау берілді. 18 ғасырдың ортасында композиторлар итальян операсының жеңіл түрлерінің (әсіресе Джованни Баттиста Перголезидің "La serva padrona" операсының) ықпалымен водевильдердің орнына түпнұсқа музыка жаза бастады. Осы формадағы опер-комик көбінесе "comédie mêlée d'ariettes" деп аталды, бірақ оның қамтыған тақырыптарының шеңбері тек комедиялықтан асып кетті. 19 ғасырға келгенде, опер-комик көбінесе Париждегі Опера театрындағы речитативтермен орындалған туындылардан айырмашылығы, Опера-Комик театрында сөйлеу диалогымен қойылған шығармаларды ғана білдірді. Осылайша, барлық опер-комиктердің арасындағы ең танымал опера – Жорж Бизенің "Кармен" операсы трагедиялық тақырыпқа арналған. Элизабет Бартлет пен Ричард Лэнгем Смит осы тақырыптағы Гроув энциклопедиясындағы мақалаларында атап өткендей, композиторлар мен либретто авторлары жиі "опер-комик" деген жалпы атауды пайдаланудан бас тартып, одан да нақтырақ атауларды таңдады.

18 ғасырдың аяғы

Француз және итальян музыкасының жақтастары арасындағы дау-жанжал, Querelle des Bouffons (1752–54), опера комик үшін маңызды бетбұрыс болды. Италиялық топтың өкілдері, мысалы философ және музыкант Жан Жак Руссо, Жан-Филипп Рамоның музыкалық трагедияларымен ұсынылған француз операсына қарсы шықты, олар итальяндық комедиялық операның (опера буффа) қарапайымдығы мен «табиғилығын» жоғары бағалады, оған Перголезидің «La serva padrona» операсы мысал болатын, бұл опера жақында Парижде көшпенді итальяндық труппасымен орындалды. 1752 жылы Руссо Францияға өзінің музыкалық қарапайымдық және табиғилық идеяларын таныстыру мақсатымен Перголезидің ықпалымен «Le Devin du village» атты қысқа операсын жазды. Оның сәттілігі Фойр театрларының назарын аударды. Келесі жылы Сен-Лоран театрының директоры Жан Монне композитор Антуан Доверньеге «La serva padrona» стилінде француз операсын жазуды тапсырды. Нәтижесінде «Les troqueurs» дүниеге келді, Монне оны Венада тұратын, француз тілін жақсы білетін итальян композиторының туындысы деп көрсетті, осылайша итальян музыкасының жақтастары оны жылы күшпен қарсы алды. Довернье операсының қарапайым сюжеті, күнделікті кейіпкерлері және итальяндық мелодиялары кейінгі опера комикке үлкен әсер етті, ескі әуендерді қайта пайдаланудың орнына жаңа музыка жазуға үлгі болды. Дегенмен, ол кейінгі опера комиктерден айырмашылығы, онда сөйлеу диалогы болмады. Бұл тұста Довернье Перголезидің «La serva padrona» операсының үлгісін қабылдады. Монсиньи Седайнмен бірлесіп комедияны маңызды әлеуметтік және саяси мәселелермен байланыстыратын туындылар жасады. «Le roi et le fermier» (1762) қарапайым халықтың қадір-қасиеті және бостандық пен теңдік қажеттілігі сияқты ағартушылық идеяларды қамтиды. Олардың ең үлкен жетістігі «Le déserteur» (1769) әскерден қашуы үшін өлім жазасына кесілген сарбаздың тағдыры туралы әңгімелейді. Филидордың ең танымал опера комигі – Генри Филдингтің 1749 жылғы осы аттас романының негізінде жазылған «Tom Jones» (1765). Ол шынайы кейіпкерлерімен және көптеген ансамбльдерімен ерекшеленеді. 18 ғасырдың соңында опера комигінің ең маңызды және танымал композиторы Андре Гретри болды. Гретри итальяндық әуенді француз тілінің мұқият сақталуымен сәтті үйлестірді. Ол опера комигінің шегін кеңейтіп, шығыс ертегісі «Zémire et Azor» (1772) музыкалық сатирасы «Le jugement de Midas» (1778) және «L’amant jaloux» (1778) сияқты алуан түрлі тақырыптарды қамтыды. Оның ең танымал туындысы – тарихи «құтқару операсы» «Richard Coeur de lion» (1784), ол халықаралық деңгейде танымал болды, 1786 жылы Лондонға, 1797 жылы Бостонға жетті. 1724 және 1762 жылдар аралығында Opéra Comique театры Foire Saint Germain-де орналасқан. 1762 жылы труппа Comédie Italienne-мен біріктіріліп, Hôtel de Bourgogne-ге көшірілді. 1783 жылы оған жаңа, үлкен үй салынды, ол Théâtre Italien (кейін Salle Favart деп аталды).

Революция мен 19 ғасыр

Француз төңкерісі Париждегі музыкалық өмірге көптеген өзгерістер әкелді. 1793 жылы Comédie Italienne театрының атауы Opéra Comique болып өзгертілді, бірақ ол енді сөйлеу диалогы бар операларды орындау монополиясын сақтамады және Opéra Comique стиліндегі шығармаларды өндіретін Théâtre Feydeau-дан күрделі бәсекелестікке тап болды. Опера комик көбінесе драмалық сипатқа ие болды және комедиялық элементтері азайды, сонымен қатар музыкалық романтизмнің ықпалын көрсетуге бастады. Революциялық кезеңде Opéra Comique-тегі бас композиторлар – Этьен Мехул, Никола Далайрак, Родольф Кройцер және Анри Монтан Бертон болды. Фейдо театрындағы композиторлар қатарында Луиджи Черубини, Пьер Гаво, Жан Франсуа Ле Сюер және Франсуа Девиен болды. Мехульдің (мысалы, «Стратонице», 1792; «Ариодант», 1799), Черубинидің («Лодоиска», 1791; «Медея», 1797; «Les Deux journées», 1800) және Ле Сюердің («La caverne», 1793) шығармалары, әсіресе, француз операсының, оның ішінде Глюктің ықпалын көрсетеді, сонымен қатар бұрынғыда тыйым салынған тақырыптарды қабылдауға дайындық танытты (мысалы, Мехульдің «Мелидор мен Фрозин» операсындағы инцест, 1794; Черубинидің танымал «Медеясындағы» нәресте өлтіру). Оркестрлеу және гармония бұрынғы буын композиторларының музыкасына қарағанда күрделірек, сөйлеу диалогтарының көлемін азайтуға тырысады, ал бірлік «еске түсіру мотиві» (кейіпкерді немесе идеяны бейнелейтін қайталамалы музыкалық тақырыптар) сияқты тәсілдермен қамтамасыз етіледі. 1801 жылы қаржылық себептерге байланысты Opéra Comique және Feydeau театрлары біріктірілді. Саяси ахуалдың өзгеруі – Наполеон билігі кезіндегі тұрақтылық – музыкалық талғамда комедияның опера комикке қайта оралуымен көрінді. Бойелдьедің («Бағдад халифі», 1800) және Исуардың («Сендриллон», 1810) жаңа, жеңіл ұсыныстары үлкен сәттілікке ие болды. Сол кездегі париждік көрермендер итальяндық операны да жақсы көретін, Théâtre Italien театрына барып, опера буффасын және жаңадан танымал болған белканто стиліндегі шығармаларды, әсіресе Россинидің операларын тамашалайтын. Россинидің ықпалы француз опера комигіне де енді. Оның әсері Бойелдьедің ең үлкен жетістігі «La dame blanche» (1825) және кейінгі Аубердің («Fra Diavolo», 1830; «Le domino noir», 1837), Фердинанд Эрольдтың («Zampa», 1831) және Адольф Адамның («Le postillon de Lonjumeau», 1836) шығармаларында байқалады.