Кіріспе

Еуропалық айдаһар – Еуропа халық аңыздары мен мифологиясындағы, өзара байланысты мәдениеттерде кездесетін аңызды жаратылыс. Рим ақыны Вергилий өзінің “Culex” поэмасында (163–201 жолдары) үлкен жыланмен күресіп жатқан бағушыны сипаттап, оны “serpens” және “draco” деп атайды. Бұл оның заманында екі сөздің де бірдей мағынаға ие болуы мүмкін екенін көрсетеді. Ерте орта ғасырларда және одан кейін еуропалық айдаһар көбінесе ірі, отты демдеп, қабыршақты, мүйізді, кескелеске ұқсас жаратылыс ретінде бейнеленеді. Онда былғары қанаттары, төрт аяғы және ұзын, бұлшықетті, жабыса алатын құйрығы болады. Кейбір бейнелерде айдаһардың қанаттары бар, немесе оның басында шошақтары, құлақтарында қылаулары, отты жалы, арқасынан төмен қарай тікендері және түрлі экзотикалық әшекейлері болуы мүмкін. Халық аңыздарында айдаһардың қанында ерекше күштер болады, олар оны ұзақ өмір сүруге немесе уытты немесе қышқыл қасиеттерге ие етуге мүмкіндік береді. Христиан мәдениетінде айдаһар әдетте алтын мен қазынаға толы үңгірді немесе қаланы қорғайды. Жаман айдаһар көбінесе оны өлтіруге тырысатын батырмен байланыстырылады, ал жақсы айдаһар қолдау көрсетуге немесе ақылды кеңес беруге дайын. Қанатты болғанына қарамастан, айдаһарды көбінесе жер астындағы үңгірінен табуға болады, ол оның ежелгі, жердің жаратылысы екенін көрсетеді. Айдыһар туралы айтылымдар еуропалық әдебиетте ежелгі заманнан бері кездеседі. Айдыһар викинг мифологиясында да айқын түрде еске алынған, мысалы, Фафнир айдаһары. Сигурд осы айдаһарды шұңқыр қазып, оның пайда болуын күтіп отыру арқылы жеңе алады. Айдыһар шұңқырдың үстінен өте бергенде, Сигурд оның жүрегін қылышпен тесіп, өлтіреді. Осы тұжырым басқа да айдаһар туралы әңгімелерде де кездеседі. Еуропалық айдаһарды бейнелегенде, көбінесе ол байлық пен басқа да құнды заттарды іздейтін ашкөз жаратылыс ретінде көрсетіледі. Викинг мифологиясында Фафнир бастапқыда ергежейлі болып туған, бірақ ашкөздігі соншалық, ол өзінің қорын қорғау үшін айдаһарға айналған. “Беовульф” дастанында Геаттық батырдың ең үлкен міндеті – ұры алтын кесе ұрлағаннан кейін оянған айдаһарға қарсы күреске түсуден басталады.

Грек және римдік айдаһарлар

Римдік айдаһарлар гректердің жылан тәрізді айдаһарларынан, Таяу Шығыстың айдаһарларымен бірігіп, гибридті грек-шығыс эллиндік мәдениет аясында пайда болды. Вавилоннан шыққан muš uššu – Таяу Шығыс айдаһарларының классикалық бейнесі. Иоаннның Аян кітабында (грек әдебиеті, римдік емес) Шайтан "жеті басы мен он мүйізі бар, жалындап тұрған үлкен айдаһар" деп сипатталады. Иоаннның әдеби шабыттанған көптеген шығармалары кейінгі еврей және грек тілдерінде жазылған, бірақ оның айдаһары Таяу Шығыстың айдаһарларын бейнелеуі ықтимал. Рим империясында әр әскери когортаның өзіндік белгісі (әскери стандарт) болды. Шығыстағы парфян және дак соғыстарынан кейін дак Драко әскери стандарты Легионға Кохорс Сарматарум және Кохорс Дакорум (сармат және дак когорталары) құрамына енді – найзаның ұшына бекітілген үлкен айдаһар, үлкен, кең жауыры күмістен жасалған, ал дененің қалған бөлігі түрлі түсті жібектерден құралған. Жауыры желге қарай бұрылғанда, жібек денесі желқап сияқты толқып, иілді. Ескі Келісімдегі зұлымдық бейнелері немесе айдаһарға сілтемелер Жеромоның Вульгатасында драконың түрлері ретінде аударылған. Мысалы, 5-Заң (32:33), Әйүп (30:29), Забур (73:13, 90:13 және 43:20), Ишая (13:21, 27:1, 34:13 және 43:20), Еремия (9:11) және Малахи (1:3). Грек мифологиясындағы айдаһарлар көбінесе қазынаны сақтайды. Мысалы, жүз басты айдаһар Ладон Геракл өлтіргенге дейін Гесперида ағашын қорғады. Сол сияқты, Питон Дельфи оракулын қорғады, бірақ Аполлон анасын азаптаған Питоннан кек алып өлтірді. Геракл өлтірген көп басты жылан тәрізді батпақ жындысы Лерней гидрасы – айдаһар саналады. Апулейдің "Алтын есек" (Метаморфозалар) атты шығармасында, саяхатшылардың тобы шабандозға тамақ сұрайды. Шабандоз олардың мұндай жерде неліктен тамаққа мұқтаж екендерін сұрайды. Егде жастағы адам саяхатшылардан ұлын құдықтан шығаруға көмектесулерін сұрайды, олардың бірі көмектесуге кетеді. Ол топқа қайтып келмеген соң, оны іздеуге шығады. Олар топтағы адамды жеп жатқан айбынды айдаһарды табады, ал егде жастағы адамды ешкім көрмейді. Римдік автор Плиний Үлкен өзінің "Табиғи тарих" кітабында (8-кітап, 11 және 13-тараулар) үнділік драконды үлкен жылан деп сипаттаған, мүмкін үнділік питон, бірақ оны мойнын қысып, пілді өлтіре алатындай етіп сипаттаған. Римдік автор Клавдий Элиан өзінің "De Natura Animalium" кітабында драконды Үндістанда кездесетін үлкен жылан деп сипаттаған, болжам бойынша, үнділік питон, бірақ оның көлемі мен күші осылайша асыра сипатталған, сондықтан ол пілдің мойнын қысып өлтіре алады. Дракон мен піл арасындағы бұл шайқас кейінірек дракон немесе айдаһар туралы сипаттамаларда көптеген көркемдеулермен қайталанады. Еуропалық классикалық айдаһарлар көбінесе ауаны жарықтандыратын ретінде сипатталады. Христиан жазушылары мұны көбінесе Люцифердің метафорасы ретінде қабылдайды, оның аты "жарық әкелуші" дегенді білдіреді.

Мүйізді жылан

Келттік айдаһар мүйізді, уы бар және/немесе отты тыныс алатын жыланнан пайда болған болуы мүмкін. Көбінесе ол жыланның қалыптан тыс өзгеше нәрсеге айналуы.

Аждаһа

Аждаһа мотиві кельт өнерінде әртүрлі стильдерде кеңінен танымал және Таяу Шығыс пен Грекияның жылан сияқты ежелгі халық әңгімелерінен пайда болған деп есептеледі. Гректер мен римдіктер жыланды өздерінің құрбандық алаптарында бейнеленген қорғаушы рух деп санаған. Батыс кельт халықтары христиан дінінен бұрын аждаһалармен таныс болған, ал римдіктердің шапқыны кезінде Ұлыбританияның жергілікті тұрғындары аждаһа мотивтері бар кельт әшекейлерін таққан. Археологиялық дәлелдерге сәйкес, континенттік кельттер б.з.д. 500 жылдан 1 жылға дейінгі Ла Тене кезеңінде аждаһа пішіндес брошьтар мен түйреуіштерді қолданған. Кейбір зерттеушілердің пікірінше, Еуропалық британиялықтар Рим кезеңінен бұрын Ұлыбританияға көшіп келгенде осы аждаһаны өздерімен бірге әкелген болуы мүмкін. Темза өзенінің түбінен табылған тағы екі қылыш пен қыны (де) Ла Тене және/немесе Халльштатт мәдениеттеріне жататын аждаһа жұбын қамтиды деп саналады. Темзада кельт аждаһа жұптарының табылуы б.з.д. 300 жылға жуық кезеңде Ұлыбритания мен кельт әлемінің қалған бөлігі арасында байланыс болғанын көрсетеді. Сонымен қатар, монеталардағы дәлелдер б.з.д. 50-45 жылдарға қарай келттердің ықпалындағы аждаһалар бейнеленгенін көрсетеді.

Сурет

Ерте орта ғасырларда еуропалық мәдениет ғасырлар бойы классикалық әдебиеттен үзіліп қалды. Осы кезеңде "драконның" әдеттегі көрінісі, яғни латынша draco және оның халық тілдеріндегі сәйкес нұсқалары, ауызша және жазбаша әдебиетте, соның ішінде классикалық әдебиетте біртіндеп өзгерді. Бұл, әдебиетте "қазіргі үлгідегі" дракондардың бейнеленуіне әкелді, олардың ерекшеліктері төменде сипатталған. Қазіргі батыс дракон бейнесі орта ғасырларда Батыс Еуропада қалыптасты, классикалық грек-рим әдебиетінің илан тәрізді дракондарының, Киелі кітапта сақталған Таяу Шығыс дракондарына жасалған сілтемелердің және еуропалық халықтық дәстүрлердің, оның ішінде жануарлардың сипаттамалары мен суреттерінің (иланның түрлері деп аталатын, бірақ қанаттарымен және/немесе аяқтарымен дұрыс емес бейнеленген) үйлесім нәтижесінде пайда болды. 11-13 ғасырлар аралығы еуропалықтардың дракондарға деген қызығушылығының шыңына жеткен кезеңді білдіреді. Қазіргі заманда дракондар көбінесе үлкен кескелдей денемен немесе екі жұп кескелдей аяқтары бар иланмен және аузынан от шығаратын иланмен бейнеленеді. Бұл континенттік драконнан басталады, оны көбінесе отты дем алатын дракон деп атайды. Еуропалық көптеген дракондар сияқты, континенттік драконның да арқасынан қанат тәрізді қанаттар шығады. Англосаксондық "Беовульф" поэмасында драконды draca деп, сондай-ақ wyrm (құрт немесе илан) деп атайды. Оның қозғалыстары англосаксондық "bugan" етістігімен ("иілу") белгіленеді, және оның улы шағысы мен улы демі бар екені айтылады; мұның бәрі кейінірек бейнеленгендей, кескелдер немесе динозаврлар сияқты денеге қарағанда илан сияқты нысан мен қозғалысты көрсетеді, ал аяқтары мен қанаттары туралы ештеңе айтылмайды (бірақ ол ұша алады); алайда ол кейінірек танымал болған бірнеше дракон ерекшеліктерін көрсетеді: ол отты дем алды, ұшты, жер астында өмір сүрді және қазына жинады. 1030 жылғы викингтер дәуірінен қалған Швециядағы Рамсунд мүсінінде ежескі скандинавтық "Völsunga saga" дастанындағы батыр Сигурд туралы оқиғалар бейнеленген. Онда Фафнир драконы үлкен және өте ұзын, қанаттары жоқ илан ретінде көрсетілген, ол суретте қиялға толы етіп салынған. Батыстың "қазіргі үлгідегі" драконының алғашқы суреті шамамен 1260 жылғы MS Harley 3244 атты бестіарийде кездеседі. Онда екі жұп қанаты және екі жұп аяғы бар, және құйрығы қазіргі дракондардың көптеген бейнелерінен ұзын, бірақ ол көптеген ерекшеліктерін айқын көрсетеді. Әйтпесе, төрт аяқты дракондар XV ғасырға дейін көрінбейді, мысалы, Ламбет сарайы кітапханасындағы MS 6, Артурий аңызындағы ақ және қызыл дракондар арасындағы күресті бейнелейді. Дракондар көбінесе жер астындағы ордасы немесе үңгірі бар немесе өзендерде өмір сүретін жаратылыстар ретінде суреттеледі. Олар ашкөз, тамаша, ашкөз болып көрінеді. Аян кітабында Шайтанды "дракон" деп атағандықтан, илан көбінесе Шайтанмен байланыстырылады. Еуропалық халықтық әңгімелерде және христиан әдебиетіндегі дракондар көбінесе зұлымдық символы ретінде бейнеленеді, тек Астурия және Уэльс халықтық әңгімелерінде және қазіргі заманғы көркем әдебиетте ерекше жағдайлар бар. Қазіргі заманғы және орта ғасырдың соңғы кезеңдерінде еуропалық дракон әдетте қанаттары (көбінесе былғары, кейде қауырсынды), екі немесе төрт аяғы бар, ұзын бұлшық еттері бар, отты дем алатын, қабыршақты және мүйізді кескелдей жаратылыс ретінде суреттеледі. Кейде оның басында қыртысы, отты шашы, арқасынан төмен қарай тікенектері және әр түрлі экзотикалық түстері болуы мүмкін. Драконның қаны көбінесе сиқырлы қасиеттерге ие. Типикалық дракон алтын мен қазынаға толы үңгір немесе қаланы қорғайды және оны өлтіруге тырысатын батырмен байланысты. Қанатты жаратылыс болғанымен, драконды көбінесе жер астындағы үңгірінен табуға болады, ол оны ежелгі жердің жаратылысы ретінде таниды.

Аңыздар мен аңыздар

XII ғасырдағы Уэльс монахы Джеффри Монмутский өзінің "Britanniae Historia" еңбегінде танымал аңызды баяндайды. Онда бала пайғамбар Мерлин, Вортигерн атты рим-кельт сардарының Сноудон тауында англосакстардан қорғану үшін мұнара салуға тырысқанын көреді, бірақ мұнара үнемі жерге көміліп кетеді. Мерлин Вортигернге салған негізінің астында екі айдаһар ұйықтап жатқан ойын бар екенін айтады. Вортигерн ойды құрғатуға бұйрық береді, сонда қызыл және ақ айдаһарлар бірден шайқаса бастайды. Мерлин ақ айдаһардың қызылға қарсы жеңіске жететінін болжайды, бұл Англияның Уэльсті басып алуын символдайды, бірақ қызыл айдаһар соңында оралып, ақ айдаһарды жеңетінін мәлімдейді. Бұл аңыз XV ғасыр бойына танымал болды. Латын тілінде жазылған XIII ғасырдың "Алтын аңызы" Антиохиялық әулие Маргарет туралы әңгімелейді. Ол Диоклетианның қудалауы кезінде діні үшін азапталғаннан кейін, түрмеге лақтырылып, содан кейін үлкен айдаһармен бетпе-бет келеді, бірақ ол салбырау белгісін жасайды және айдаһар жоғалып кетеді. Кейбір нұсқаларында ол тірідей айдаһардың ішіне жұтылып, айдаһардың ішегінде салбырау белгісін жасағаннан кейін зардапсыз шығады, ал басқа нұсқада, ол алып жүрген салбырау айдаһардың ішкі мүшелерін тітіркендіреді. Орта ғасырларда ғимараттардағы су төгу құбырлары ретінде қолданылатын гаргульдерді түсіндіру үшін фантастикалық әңгімелер ойлап табылған. Ортағасырлық француз аңызында ежелгі заманда "Гаргуль" деп аталатын қатыгез айдаһар Сена өзенінде су тасқынына және кемелердің батып кетуіне себеп болған. Сондықтан Руан қаласының халқы айдаһардың аштығын басу үшін жыл сайын бір адамды құрбандыққа шалған. Шамамен 600 жылдары Роман есімді дін қызметкері, егер халық шіркеу салса, ол оларды айдаһардан құтқаратынын уәделейді. Роман айдаһарды өлтіріп, оның кесілген басын қала қабырғасына бірінші гаргуль ретінде орнатады. Христиан әулиесі Георгий айдаһарды өлтіріп, ханшайымды құтқарған туралы әңгіме бар. Бұл оқиға христиан дінінің пайда болуына дейін болған, бірақ оны танымал еткен – әулие Георгий. Шын мәнінде, Георгий 303 жылы қайтыс болған. Оның әңгімесі күнде бір қой және бір адам құрбандығын талап ететін айдаһарды бағындырып, өлтіру туралы. Айдыһар ханшайымды жеуге келгенде, Георгий оны найзасымен жарып, салбырау белгісін жасап, ханшайымның белбеуін мойнына байлап бағындырады. Әулие Георгий мен ханшайым енді мойынсұнғыш айдаһарды қалаға алып келеді, ал Георгий қала тұрғындары христиан дінін қабылдаса, оны өлтіруге уәде береді. Барлық қала тұрғындары христиан дініне өтіп, әулие Георгий өз қылышымен айдаһарды өлтіреді. Бұл оқиға алғаш рет XI-XII ғасырлардағы ең алғашқы дереккөздерде Каппадокияда жазылған. Кейінірек XIII ғасырдың "Алтын аңызы" оқиғаның Ливияға көшірілгенін айтады.

Геральдика

Аждаһалар ортағасырлық геральдикада маңызды орын алады. Утер Пендрагонның патшалық гербінде екі алтын аждаһа, қызыл тәждерімен бір-біріне қарама-қарсы тұрған бейнеленгені мәлім. Бастапқыда геральдикалық аждаһалардың аяқтарының саны кез келген болуы мүмкін еді, бірақ орта ғасырдың соңына қарай, бестіарийлердің кең таралуына байланысты, геральдика «аждаһа» (төрт аяқты) мен «виверн» (екі аяқты) арасын ажырата бастады. Аңыздарда виверндер қатыгездік, қызғаныш және обамен байланысты, ал геральдикада олар Шайтанның және оның демондық күштерінің тираниясын құлатуды символдайды. Кейінгі орта ғасырлық геральдикада «кокатрица» деп аталатын аждаһаға ұқсас жаратылыс та ерекшеленеді. Кокатрицаның түсінігі бойынша, әуежайда таралған жұмыртқадан шыққан жылан мен қасқырдың жұмыртқасынан туған нәрсе болып табылады. Ол өте улы, оның демі мен көзқарасы тірі кез келген жаратылысқа, мысықтан басқа, өлімге әкеледі, себебі мысық кокатрицаның өмірлік жауы. «Базилиск» – құйрығының ұшында аждаһаның басы бар жылан, ол тоғыз жасар кокатрица салған жұмыртқадан бақаның шақыруынан туады. Кокатрица сияқты, оның қарауы да қауіпті деп есептеледі.

Георгий және айдаһар

Георгий мен Аждаһа туралы аңыз біздің заманымыздың VI ғасырында жазылған, бірақ оның ең алғашқы көркем бейнелері XI ғасырдан, ал толық есебі XI ғасырдағы грузин мәтінінен алынған. Алтын аңыздың ең танымал нұсқасы Ливиядағы Силен қаласының қойларын Аждаһа тонап отырғанын айтады. Ол бір жас шопанды жеп қойғаннан кейін, халық оны уағдаласу арқылы тыныштандыруға мәжбүр болды. Аждаһа барлық қойларды жеп қойғаннан кейін, халық өз балаларын құрбандыққа беруге мәжбүр болды. Бір күні патшаның қызы бұл тағдырға ілікті. Патша оның өмірі үшін жалбарынғанына қарамастан, оны қалыңдық киімге киістіріп, көл жағасындағы тасқа тізгілеп байлады. Содан кейін Киелі Георгий келіп, ханшайымды көрді. Аждаһа оны жеуге келгенде, Георгий оны найзасымен қадап, айқыш белгісін жасап, ханшайымның белбеуін мойнына байлап бағындырды. Киелі Георгий мен ханшайым енді мойынсұнғыш Аждаһаны қалаға алып келді, Георгий қала тұрғындары христиан дініне өтінсе, оны өлтіруге уәде берді. Барлық қала тұрғындары христиан дінін қабылдады, ал Киелі Георгий Аждаһаны қылышымен өлтірді. Кейбір нұсқаларда әулие Георгий ханшайымға үйленеді, ал басқаларында ол саяхаттап жүреді.

Құрттар

Скандинавия және континенттік герман халық әңгімелерінде линдворт – қанаттары жоқ айдаһар немесе жыланға ұқсайтын аңызғы тұлға. Норд және герман мифологиясындағы ең әйгілі линдворт – Фафнир. Германдық әңгімелерде линдворттар қазына сарайын қорғайды. Фафнир линдворты ежелгі қазынаға толы топырақ үйінділерін күзетті. Бұл қазына қарғысқа ұшыраған және кейін оны иеленгендерге бақытсыздық әкелді.

Теңіз жыландары

Теңіз жыландары солтүстік тілдерінде орм, көне ағылшын тілінде wyrms және орта ағылшын тілінде worms деп аталады. Бұл "дракондар" көбінесе зұлым, Грекиядағы және Еуропаның басқа да дракондары сияқты; алайда, ерекшеліктер де бар, және көптегендері өздерін қауіпсіз сезінбесе, шайқасқа түсуге құштар емес. Бұл жыландар аяқ-қолы мен қанаты жоқ. Солтүстік мифологиясындағы ең әйгілі теңіз жыланы – Йормунгандр, ол Ангрбода мен солтүстік құдайы Локидің баласы, ол бір күні найзағай құдайы Тормен өлтісіліп, Тор да оны өлтіреді.

Уэльстік айдаһар

Қызыл айдаһар Уэльстің ұлттық туында бейнеленген және оның атауы болып табылады (Y Ddraig Goch, "қызыл айдаһар"). Ерте Уэльс жазбалары айдаһарларды соғыс басшыларымен байланыстырады, ал аңызда Ненний Historia Birttonum еңбегінде қызыл айдаһардың (бриттерді бейнелейтін) және ақ айдаһардың (басқын саксондарды бейнелейтін) Динас Эмрис төменінде шайқасқандығы туралы айтылады. Осы аңыздың бір түрі Ллудд пен Ллефелистің оқиғасындағы "Мабиногион" жинағында да кездеседі.

Өкінішке қарай

Ескі жыланның алаға айналуы мүмкін деп айтылады. Кейбір суреттердегі алалардың денесі әйелдікі сияқты бейнеленген, осылайша оларды шатастыруға болады. Басқа алалар айдаһарға ұқсайды. Аланың бастарының саны әртүрлі болуы мүмкін. Алалар змейлердің жауы саналады және оңтүстік славян халық ауыз әдебиетіндегі айтулар бойынша, нөсер жаңбыр мен күркіреу – алалар мен змейлердің шайқасының нәтижесі екендігі айтылады. Алалар зұлым немесе жамандыққа ұмтылған, ал змейлер көбінесе жақсылыққа ұмтылған немесе игі ниетті деп есептеледі.

Змейлер

Славян мифологиясындағы айдаһар тәрізді жаратылыстар адамдарға қатысты көңіл күйлері әртүрлі. Мысалы, болгар мифологиясындағы дракондар (дракон, змей, ламя, (х)ала; dracon, zmey, lamya, ala) ер немесе әйел болып келеді, және әр жыныстың адамзатқа деген көзқарасы бөлек. Әйел және ер дракондар, көбінесе бауыр-қарындас ретінде бейнеленеді, егіс шаруашылығының әртүрлі күштерін көрсетеді. Әйел дракон қатал ауа райын символдайды, егінді жояды, адамзатты жек көреді және ағасымен аяқсыз соғыста болады. Ал ер дракон адамдардың егінін қорғайды және көбінесе адамзатқа мейірімді. Болгар мифологиясында от пен су дракон туралы әңгімелерде маңызды рөл атқарады: әйелде су сипаттары басым, ал еркек көбінесе отты жаратылыс. Болгар жырларында дракондар үш басты, қанатты, жылан денелі жаратылыстар ретінде суреттеледі. Болгария, Ресей, Беларусь, Украина, Босния, Сербия және Македония халықтарының мифологиясында айдаһарға ұқсас жаратылыс, немесе "змей" (змей), zmey (Lang ru), smok, zmiy (Змий), (босниялық zmaj), zmej, көбінесе жаман, төрт аяқты, жақсы қасиеттері азын немесе жоқ аң. Змейлер ақылды, бірақ аса емес, көбінесе ауылдар мен қалалардан қыздарды (тамақ үшін) немесе алтынды сыйлық ретінде талап етеді. Олардың бастарының саны бірден жетіге дейін, тіпті кейде одан да көп болуы мүмкін, ең көп кездесетіні үш және жеті бас Змейлер. Бастар кесілген жағдайда қайта өседі, егер мойын отпен "емделмесе" (грек мифологиясындағы гидра сияқты). Змейдің қаны соншалықты улы, Жер оны сіңіруден бас тартады. Болгар мифологиясында бұл "дракондар" кейде жақсы, змейге ұқсас жаратылыс – жауыз Ламяға /ламя/ қарсы тұрады.

Түтін

Польшаның ең танымал айдаһары (Смок) – Вавель айдаһары немесе Смок Вавельский, Вавель төбесіндегі айдаһар. Ол ежелгі Краковты қорқытып, Вавель қамалының астындағы Висла өзенінің жағалауындағы үңгірлерде мекендеген. Даниял кітабына негіделген аңыз бойынша, оны күкірт пен шайырға толтырылған қой терісін сыйлаған бала өлтірген. Айдар оны жеп болған соң, қатты шөлдеп, көп су ішкеннен кейін жарылып кеткен. Бұл қиял-ғажайып ертегінің ең көне, 12 ғасырдағы нұсқасында, Винсент Кадлюбек жазғандай, айдаһарды Крак патшасының екі ұлы – Кракус II және Лех II жеңген. Вавель айдаһарының металл мүсіні Краковтағы танымал туристік орын. Вавель айдаһары Польша князьдерінің, Церск пиастарының елтаңбасында бейнеленген. Польша халық фольклорындағы айдаһарға ұқсас басқа жаратылыстарға Варшаваның жертөлелерінде тұратын базилиск және халық аңыздарындағы Жылан патша жатады, бірақ екеуі де нақты айдаһар емес.

Армянша "аждаһа": Վիշապ

Վիշապ (Vishap) - армян тілінде "дракон" дегенді білдіреді.

Ибериялық айдаһарлар

Ибериялық айдаһарлар көбінесе жаман болады, мысалы, Куэлебр, немесе Куэлебре, Испанияның солтүстігіндегі Астурия және Кантабрия мифологиясындағы алып қанатты жылан. Ол әдетте үңгірде тұрады, қазынаны қорғайды және ксаналар немесе анджаналар деп аталатын нимфа сияқты жандарды тұтқынға алады. Жака маңындағы Пена Уруэль тауында айдаһар мекендеген және ол көзімен адамдарды баурап ала алады деген аңыз бар, сондықтан оны өлтіруді шешкен жас жігіт, айдаһардың көзін шағылыстыру үшін жарқыраған қалқанмен қаруланды. Жас жігіт айдаһар тұратын үңгірге келгенде, оны оңай өлтіре алды, себебі айдаһар өзін-өзі баурап алған еді. Бұл аңыз гректердің Медуза туралы мифіне өте ұқсас. Баск мифологиясында айдаһарға берілген атау – "соңғы жылан" деген мағынаны білдіреді. Ең танымал аңыз бойынша, Михаил оны өлтіру үшін көктен түсіп келеді, бірақ бір рет қана Құдай онымен бірге болуға келіскен. Басктың еркек құдайы Сугар көбінесе жыланмен немесе айдаһармен байланысты, бірақ басқа да түрлерге айнала алады. Оның есімін "еркек жылан" деп оқуға болады. Аждаһалар каталондық мифтер мен аңыздарда кеңінен танымал, себебі Киелі Георгий (каталондық Sant Jordi) Каталонияның қамқоршысы. Көптеген мифтік жорғалаушылар сияқты, каталондық айдаһар (каталондық дракон) – төрт аяғы және екі қанаты бар, немесе сирек кездесетін, екі аяғы және екі қанаты бар, виверн деп аталатын алып жылан тәрізді жаратылыс. Әлемнің басқа бөліктеріндегідей, айдаһардың сыртқы түрі арыстан немесе бұқа сияқты басқа жануарларға ұқсауы мүмкін. Басқа жерлерде де кездесетіндей, каталондық айдаһарлар отты демдейді, ал айдаһар отының күші зор. Каталондық айдаһарлар жағымсыз иіс шығарады, ол тиген нәрсені шірітіп жібереді. Каталондықтар сонымен қатар вибрия немесе вибраны (ағылшын тіліндегі viper және wyvern сөздерімен туыс) – екі ірі көзі, екі тырнағы, екі қанаты және бүркіттің мүсізі бар әйел айдаһар сияқты жаратылысты ажыратады. Драктар, Вибрийлер және басқа мифологиялық тұлғалар халықтық тойларда коррефоксқа қатысатын. Португалия мифологиясында Кока – бұл Корпус Кристи мерекесінде Киелі Георгиймен күресетін әйел виверн. Бұл күрестің символдық мағынасы бар: Кока Сент-Джорджды жеңгенде, егін нашар болады, аштық пен өлім орналасады; ал Сент-Джордж Коканы жеңіп, тілі мен құлағын кесіп тастағанда, егін жақсы болады және гүлдену басталады. Дегенмен, оны Джордж сияқты "әулие" деп атайды және халық оны қолдап шулайды. Драго деп аталатын тағы бір айдаһар португал мифологиясында да бейнеленеді және орта ғасырларда тойларға қатысқан.

Италиялық айдаһарлар

Италияда виверндер көбінесе жаман болып есептеледі, және виверндерді өлтіру туралы көптеген әңгімелер бар. Италия жырларында да айдаһарлар демонды алдайды. Әулие Георгий мен виверн туралы аңыз Италияда кеңінен танымал, бірақ виверндермен күрескен басқа да қасиеттілер бейнеленген. Мысалы, Форлидің алғашқы епископы, Әулие Меркуриалис, қаланы сақтау үшін вивернді өлтірген дегенді айтады, сондықтан ол көбінесе вивернді өлтіру кезінде бейнеленеді. Сол сияқты, Венецияның алғашқы қасиетті қамқоршысы, Тир қаласының Әулие Феодор, вивернді өлтіруші болған, және оның вивернді өлтіргенін бейнелейтін мүсін әлі де Сан-Марко алаңындағы екі бағананың бірінің үстінде тұр. Италиялық Якоб де Ворагин жинаған «Алтын жыр» бойынша, Әулие Маргаританы шайтан гидра түрінде жұтып қойған, бірақ ол өзімен бірге алып жүрген крест гидраның ішкі мүшелерін қоздырғанда тірі қалған. «Алтын жыр», сын көзбен қарау тұрғысынан, осы соңғы оқиғаны «апокрифтік және оны қабылдауға болмайды» деп сипаттайды (ауд. Райан, 1.369), бірақ бұл аңыздың танымал болуына және көркемдік өңделуіне кедергі болмады. Италияда, әсіресе Умбрияда айдаһарлар туралы аңыздар көп кездеседі. Италия халық әңгімелеріндегі ең танымал виверндердің бірі – Тирус, орта ғасырларда Терни қаласын қоршап алған виверн. Бір күні, ақсүйектер әулетінің жас және батыл рыцары, өзінің халқының өліміне және Терни халқының азаюына куә болып шаршап, вивернге қарсы тұрып, оны өлтірді. Сол күнден бастап қала осы жаратылысты өз гербіне енгізіп, оған латынша жазу қосты: «Thyrus et amnis dederunt signa Teramnis» («Тирус және өзен Терни қаласына өздерінің белгілерін берді»), бұл аңызды құрметтеу үшін Терни қаласының туының астында тұр. Тағы бір жыр Амбриядағы Амелияға жақын орналасқан Форноле ауылының жанында тұрған басқа бір айдаһар туралы айтады. Рим Папасы Сильвестр I Умбрияға келіп, Форноле халқын айдаһардың қатыгездігінен босатып, айдаһарды бағындырды. Оның ісіне риза болған халқы 13 ғасырда айдаһардың қонысының жанындағы таудың үстіне қасиеттіге арналған кішкентай шіркеу салды. Шіркеудің апсидасында қасиеттінің иконографиясын бейнелейтін фреска бар.

Геральдика

Британ геральдикасында айдаһарлар төрт аяқты болып бейнеленеді, оларды екі аяқты виверннен ажыратады. Олардың қанаттары әрқашан жартасқа ұқсас. Аждаһалар дәстүрлі түрде тілі тікпен аяқталатындай бейнеленеді; соңғы геральдика олардың құйрықтарын да ұқсас тікпен аяқтайды, бірақ бұл белгі Тюдор кезеңінен кейін пайда болды. Осы кезеңге дейін айдаһарлар әрқашан құйрықтары дөңгелек ұшпен бейнеленген. Мінез-құлқы жағынан айдаһарлар көбінесе statant (төрт аяғы жерде), passant (бір аяғы көтерілген) немесе rampant (көкке көтерілген) күйде көрсетіледі. Олар сирек қорқып, құйрықтарын аяқтары арасына тығып суреттеледі. Тарихи деректер бойынша, Мадрид қаласының елтаңбасында, шүйіншік ағашымен бірге, айдаһар да болған. Бұл айдаһардың тегі Месонеро Романос айтуынша, аждаһа немесе жыланға дейін жетеді, ол Мадридтің жоғалған қабырғаларының қақпасының аркасындағы кілт тасында – "Пуэрта Серрада" немесе "Пуэрта де ла Сиерпе" (Жабық қақпа немесе Жылан қақпасы) бейнеленген. 1582 жылы қақпа өртеніп жойылды. Сол кезде қабырғалар пайдаланылмай қалғандықтан, қақпа мен оны қоршаған қабырға қайта салынбады. Жыланнан айналған айдаһар 19 ғасырға дейін Мадридтің бейресми символы ретінде сақталды, содан кейін оны елтаңбаға енгізуге шешім қабылданды. Кейін айдаһар грифке айналды, ал гриф 1967 жылы елтаңбадан жойылды, бірақ геральдикалық айдаһар қаланың көптеген ескерткіштерінде тасқа қашалған күйінде сақталды. Португалияның Ұлы патшалық елтаңбасында айдаһар кемінде 14 ғасырдан бері қолданылып келеді. Кейін Португалия елтаңбасының тірегі ретінде екі виверн пайдаланылды. 19 ғасырда Португалия королі Петр IV Либералды соғыстар кезінде қала көрсеткен қолдауы үшін Порту қаласына патшалық елтаңбасының айдаһар белгісін қалалық елтаңбасына енгізуге рұхсат берді. FC Porto клубының белгісінде ескі Порту қалалық елтаңбасы мен айдаһар белгісі біріктірілген, сондықтан да айдаһар клубтың жануар таңбасы ретінде қабылданды. Айдыһар бейнесіне соңғы уақыттарда тіл мен құйрық ұшына тік қосылды. Тюдорлар үйінің айдаһар бейнесінде мұндай емес, құйрығы ұзын және тік. Ағылшын айдаһарының бейнесі неміс Lindwurm-нан алынған сияқты. Ол қабыршақты, төрт аяқты, қанатты, өткір тісті және мүйізді дәстүрлі жануар ретінде бейнеленген. М. Мейнуарлинг Еллеркер Онслоудың үйі теңіз айдаһарымен бейнеленген. Бұл айдаһар қазіргі заман стандарты бойынша қалыпты, себебі оның денесінің жартысы, ал екінші жартысы артқы аяқтары жоқ және құйрығының ұшы кең. Бұл қытай айдаһарының үлгісіне жақын. Марлборо герцогы құйрығына тік тұрып, тырнақтарын көкке көтеріп отырған вивернді пайдаланады. Ланкашир отбасының елтаңбасында қанаты жоқ, құйрығы түйілген виверн бейнеленген. Бұл сирек кездесетін жағдай, бірақ сэр Эдмунд Чарльз Нюгенттің елтаңбасында екі какатрица тіреушілер ретінде бейнеленген. Гидра – Баррет, Креспин және Лоунес отбасыларының елтаңбасы.

Қазіргі заманғы айдаһарлар

Орта ғасырдың соңынан бастап 17 ғасырға дейінгі елтаңба кітаптарында айдаһар көбінесе ашкөздіктің символы ретінде бейнеленеді. Еуропалық геральдикада айдаһарлардың көптеп кездесуі айдаһардың ашкөздіктен өзге де мәні бар екенін көрсетеді. 19 ғасырдың романтикалық миф жасаушысы Агости Хахо бұл мифтерді өзінің Leherensuge, бірінші және соңғы жылан шығармасында біріктірді. Оның жаңадан құрастырған аңызы бойынша, ол болашақта қайтадан пайда болып, баск халқы үшін тәуелсіз республиканың жаңаруын әкелер еді. Қазіргі заманда айдаһарлар алтын мен құнды тастарға құмар, қазына жинаушы ашкөз жандар ретінде бейнеленеді. Мысалы, «Беовульф» дастанында мұндай қазынаны ұрлау айдаһардың ашуын тудырады. Дегенмен, фэнтези жанрында айдаһарларды бастапқыда жағымды жаратылыстар ретінде көрсетуге бейімділік бар: жау емес, одақтастар ретінде, Уэльстің қызыл айдаһары және Польшаның бауырлас айдаһары сияқты. Айдаһарлар адамдармен дос, өте зиялы және мәрт жандар ретінде қарастырылып келеді, бірақ олар әлі де аңызға толы қорқынышты жандар саналады. Олар көбінесе жеке адамдардың қорғаушылары мен жақын достары ретінде суреттеледі. Птерозаврлардың қазба қалдықтары табылғаннан кейін еуропалық типтегі айдаһарлар көбінесе алдыңғы аяқтарызсыз бейнеленеді, ал жерде тұрғанда және қозғалғанда артқы аяқтары мен қанаттарының білегінде, птерозаврлар сияқты тұрып, жүреді.

Жақында шыққан шығармалары

Аждаһалар JRR Толкиннің Орта жер туралы аңыздарында, әсіресе «Сильмариллион» мен «Хоббит» кітаптарында, сондай-ақ «Хэмнің фермері Джайлс» атты жеке туындысында маңызды рөл атқарады. Осы заманауи идеялардың көпшілігін алғаш рет Энн МакКэффри «Перннің Аждаһалы салт аттылары» сериясы арқылы таныстырды. Урсула К. Ле Гуиннің Жер теңізі туралы кітаптарында да көрнекті аждаһалар кездеседі. Кейінгі авторлар, мысалы Кристофер Паолини, «Эрагон» романында жасымпаз және ізгі аждаһа кейіпкерлерін бейнеледі. М. Э. Холлидің «Жүрек жегіштер туралы аңыз» кітабының бірінші бөлімі – «Ффёрниг, соңғы ұлы аждаһа» Уэльс шекарасының нақты аңызына негізделген. Аңыз бойынша, соңғы ұлы аждаһа Рэднор орманының астында ұйықтап жатыр, киелі Михаил оны тұтқындаған. Брайан Дэвис «Біздің арамыздағы аждаһалар» сериясында аждаһаларды адамдармен неке қиюға және көбейіп-өсуге қабілетті, асыл да мейірімді жандар ретінде көрсетеді. Э. Д. Бейкердің «Қалаң ханшайымның әңгімелері» сериясында аждаһалар мен адам денесі мен аждаһа пішінін алмастыра алатын тұлғалар жиі кездеседі. «Мұз бен от әні» / «Тәждер ойыны» сериясында аждаһалар мен аждаһа шабандоздары бейнеленген. «Аждаһаны қалай үйрету керек» – британдық автор Крессида Коуэлл жазған он екі балалар кітабынан тұратын серия. Кітаптар ойдан шығарылған викинг әлемінде өтеді және басты кейіпкер Иккидің қиын жолмен Батыр болуға ұмтылып, үлкен кедергілерді жеңіп өту тәжірибесіне толы оқиғаны баяндайды. Туи Т. Сазерлендтің «От қанаттары» кітап сериясы аждаһалардың үстемдік құрған әлемінде өтеді, онда бес аждаһа жиырма жылдық соғысты аяқтау үшін болжамды орындауы керек. Наоми Новиктің «Темерэйр» сериясы аждаһаларды теңізшілер дәуірінің сюжеттерімен үйлестіреді.